Literarishe bleter · 1930-03-28 · 13 (28.3.1930) · p. Seite 243

/ײע 243 ׳• ער^רייש/ג בלעטער נס. 3/ (308) לןראפעייעם״). און זײעי ־יבט־ק זאנס ־. ־א-צ־נפק■ ױענז?8ט ־־ ״ױװן. אז ..טען קאן פון זײ אפאערנען א םוםר־השכא, זױ אזײ טען דאר,,* נ י ש ט ארײםנעבן ענציקראפעדיעם״. עס איז אייעריק פ־ר צו דערװײון, אויױ ײי־װייט טיר זענען איצט אין איע הינזיבטן פיר טער צוגעגײיט יאר א ײי״טעי ענצי• קאאפעדיע, װי אין רי ארע אויבנדערטאנטע פארן יי רעצטע יארן איז ב״ אונז פארנעקוטען א יטטארקע דיפערענצירוננ אין פאנאנ- יעיטײאוננ פון ריטעיארייטע און ײיסנ־טאפטרעבע בוהות רי א־- װיסנק״ט און ארצקענטענייש איז א זאך יטוין פון יעי פאינאננענ- הײט. עס איז נעקוביען בײ אונז די נויטיקע ספעצ־אריזירוננ, װאס עס האט זײעי פיר צו זאנן ביי אזא װערק, ײי אן ענציקראפעדיע עם איז אױן־ פאי' י' עטירעכע יארן אנגעװאקסן א קאראםאיע יידייטע ריטעראטור אוי־ פאריטיירענע געביטן, ײאס עס פא־נייננערט ברי־ ספק ד־ איבעט פאר א ייר״טער ענציקראפעד־ע. און עס זענען אויפ- נעװאקסן און צונעװאקםן ערנסטע ייי״טע װיכניטאפטרעד א״ פאריטעי, װערכע זענען באױפן פאי אן ערנסטער ארבעט. פאי דער צייט זענען אויך צוגעקוטען א ־" נײע ארנעט־ינע ענצ־קרא- פעדיעס אין פאריט״דענע יטפראבן, איבערהויפט אין דײטיט, עננ- ר״ט א־ן ױס״ט. עס איז דעריטינען ז. "יזענס ״רעקסיקאן פון דע־ ייד״טער איטעראטור, פרעסע און פ־ראראג־ע״ (4 בענדער, א־בער 40011 זײטן, העבעי (אאזו ב־אגראפ־עס), און עס דע־יט״נען איצט אין בעררין רי ד״ט־ט״טע און העברע״טע ענציקראפעדיעס פון פאר- ראג ״א״טבור״ און אנדערע עס דאט זיך פא־ יי רעצטע יארן אויך קראיער אױסקריסטאר־זירט דעי טדות און באראקטער פון יעס טאדערנעס ײדי״טן יטאפ;. פיר נעיטיבטירעכע תקופות און פערזענ- רעבקײטן זענען באװיזן געװא־ן אין זײעד אטתן, אײננטרעבן אויםזען. סיאיז או־ך קרארער נעװארן דעי אביעקטױועי צונאנג צ־ פאריט״טע און סאצ־ארע באװענוננען און ׳טטרעטוננען עס זענען נעװען נאר-נרויסע טניעות ב״ם יטאפן א ייד״טע ענציקראפעדיע — די טעדטינאראנ״טע ״טװעריקײטן ב״ם איבער- נעבן א־ן ״ד״ט נענויע, פינקט־רעבע ידיעות פון ארנעטײנעי װיסניטאפט א־ן אן איטיקר ״די ״ד״טע ענציקראפעדיע״, נעװידטעט יעי ענציקראפעייע, ײאס יער ״פארקס-פארראג״ איז צונעט־עטן ארויס- צונעב;. ןזע ״ב־כעי-װערט״, קיעװ סזסו, ס דאט יעקב רע״טצינםקי זיך אפנעיטטערמ אויױ די אויפגאבן פון יער יידייטעי ענציראפעייע און באיירנר־ק די א ר נ ע ט י ־ ז - װ ־ ס נ ־ט א פ ט ר ע ב ע אפט״- ר.יננ, דאט * רעיט״צינסקי — אײנער פון ד■ דויפט-איניצ־אטאין פון דער ענצ־קראפעד־ע — נעיטדיבן; ״אטת, י־ ״דייטע ענצ־קרא- פעד־ע יטטרעבט רא נ״טט צו טדײט זי־ן עפעס און יטטערט זיך א־ן א״סזיכטן שאר אן עתםטעי און גױ־םער איבעט, פאר א וזעיק. ־אס יארױ און טוז א־צט נעיטאפן װערן איך מ״ן — א נרויםע יידייטע ענציקראפעד י ע ק״נפאר ני׳טט איז ני׳טט נעײען פאר דעס אזא פאסנדיקעד;יאטענט, װי איצט. און מען טאר איצט אט דעם פראיעקט אוי־- א״ן טאנ נ״טט אפרײנן. נ־אד יטט״ט איצט דער ײװא עדי א נ״ער פאר׳טטאדקטער פאדיענערי׳שער ארבעט, די ביז־איצמיקע ארויסנעגעבענע ״װא- יט־יפטן (פיראראגי׳טע, עקאנאמייט־סטאטיסטייטע, היםטארי׳שע און ביבריאנראפייטע) האבן נעהאט זײעד א גרו־סן ערפארג. דער אנ- :ען פזנס אינסטיטוט איז א דאנק אט די ארויםנענעבענע זאםר- ביבעד יטטאדק נעיטטינן אין דער נאענט און אין דער ײייט, אט ־• וזאניקע בענדער זענען יטוין ז״ער פ־ר ״חײב, נאך אט ד־ בענ- ־ע־ ארויסנעבן סתם-אײנצרנע ביכעד, ה״כט פאר דעם ״װא א צ־ר־קנאננ, און בפרט, אז מיר פאדמאנן א״ניקע פרױואטע פא־ראנן, װערכע טוען אט די ארבעט, — פון ארויםנעבן אײנצרנע;־צרעבע װ־סניטאפטרעכע װעדק, אדיגינערע און איבעדנעזעצטע, א•״־ א נאנץ פ־ינעם און פאדאנטײארטרעכן אופן. עם װארט נעװען ־ע־־בעד אן עײרה, ײען דער ײײא ײארט איצט אויך אװעק או־ױ ־עם ײענ פון ארויסנעבן אײנצרנע, צופעריקע ביכער װ״ר אויב ד■ יטד־פטן פון די סעקצ־עם האבן אדגאניזירט און סטימורירט צו א־- בעט א״נענע און פרעמדע, ערטעדע און ױננעדע װיפניטאפטרע־ יזערן אזערבע אײנצר-װערק, און איבערהויפט נעװײנרעכע איבער- זעצזננע;, קאנען באפרידיקן און ״אײנישפאנען״ צו ״ד״טעי- ײיםנ־ ׳טאפטרעכער ארבעט ברויז אײניקע, נעצײרטע מענטיש;, און אויסן יאזן ד־ קאדרען ײיסנ׳טאפטרער, ײאס איז נערוננען צוצוצ־ען דורך ־• יטריפטן םון די ײװא־םעקציעס. אויב די בענד׳ער ׳טריפטן פונס ײװא האבן באװיזן צו מא- ב־ריזידן ארוס דעם ייװא איבער ססע װיסנישאפטרער — אפיטיטא יט״ן א נדויםע ״די׳שע ענציקראפעדיע. די ענציקראפעד־ע — ראס •זארט נעװען אן ארויםרוח און אן ארויספאדערוננ די ארע ״דיישע אקטװוע ׳טאפערי׳טע כוחות צו א ברײטערער םיםטעמאטייטער ״ײ׳ט-װיסנ׳שאםטרעכער ארבעט. עם װארט נעװען גרײכצ״טיק ־ע־ עקזאמען פאר דער ארץ-װאקםנדיקער און שטײננױקער יידי- יטעי װיםנ׳טאםט. ױאם פאר א כאראקטער רי ײרי׳שע ענציקראפעױע דארױ ט־אגן — ײענן דעם קאנען ׳טוין א־צט קײן חיצוקי-דעות נ״שט ז••;. נ״טט קיין ׳שטרענגע ״דישקײט-ענציקראפעד־ע און אויך ניישט ק״ן מעכאני׳ש-איבערנעזעצטע אצנעמײנע ענציקראפעױע א.״•־ נאד א צ־ר - נעבן דעם ״ד״טן רעזע,־ דאס רעצטע װא־ט פון דעד א״־אפע״טע־ װ־סניטאפט דעדמאנען מיר זיך אבע־. ײ• ארעם מ־ר זענען נ״טט נאר מיט־ װיסניטאפטרעכע טראױציעס אזן וויסניצאפסלעכע װערק׳ נא* אפ״לו ד*ט וו״סניטאפטלעבע ״די״ײ װערטע־ או; מ־ט מענטיט;, װאס זארן פאר״נ־קן א־ן ױך א״- ־אפע״טע פאך-בירױננ א־ן ״ד״שע ׳שפ־אך-קענטענ״ש, אזן מ־ר ױעאן מוזן מזדד ז״;, אז אפ־רו אין דעד דאז־קער אפט״רוננ ישטײט פאר א נרו־סע אזן פאדאנטװאדט־רעכע, נא־ דערפאד ז״ע־ אן אנ- נענעמע אזן דאנקבארע ארבעט״. אין א גױיסער מאס זענען אט די מניעות איצט־ באז״ט־קט געזיא־ן. סיזענען רעצטנס צונעקימען ײד״שע רערנביכע־ פזן פיזיכ. באטאניק, מאטעמאטיק, מעדיצ•; א א. סיקומט פאר א בסד־ױקער •שטאדקער צ־פרוס פון ע־נסטע א־כע״נעזעצטע ,-ן״דק א״ .י_י,״ םידעריט״נען פא־יש״דענע פאך-ביבער אזן פאך-זישזתארן א־ן דע־ ״ד״טער ־טפ־אד. םיזענען פארעפנטרעכט נעװארן פאדיש״דענע טע־מינאראניעס אין ײדייש, — ־אס אר־ז פא־ר״כטע־ט איצט ז״עד יטטאדק ױ ארנעמ״ן-ױיסנישאפטרעכע ט״ר פזן דע־ ענצ• קראפע־יע. בר״בט נאך א־כע־ ־• ע־ק־-פ־אנע: צ• א־ז דע־ •״וא כא- ױפן צ• א־נאניױרן די ארע ׳שאפער״שע בוחות א•; דעד ״ד״שעד •וערט פאר דעד ״קארעקט־װע־ ׳שאפ־נג״, ײאס אן ענצ־קראפעױע איז, א•; צ• •ועט דעד ײװא ז״ן ככד צ• דעאאיױדן אזא נ־ױםן פאא;. איך בי; בסוח, אז דער ייװא לאן. דאי* אץ צוטיעטל איצט צו כאװירקלעבן אך *4עב; *״עס פ״איעקט א ג״״יכע״י יידי- יטע־ ענצ־קראפע־־ע מ־ר דאבן ׳שוין פאד זיך אײניקע פרװון פון ״ױ׳טע ענצ־- קראפעדיעס, װערכע זענען נייטט נעאוננע;, אדער װערבע זענען :עבריבן ברויז ב״ פרוװן. נעװען אמאל א פרװו אין פעטעדבורג א*ן ,זסח1 ארויםצונעבן א קצײנע ײרישע ענציקראפעױע לויטן ױ- ב״טן מוסטער פון ״פאװרענקאװ״-ענציקראפעדיע ןרעדאקציע — ־־ •. רודיע און דר ה ד הורײיץ). עם זענען א־וים דאן בר,״ז צ־ז•• קר״נע העפטן. א־ן 1912—1013 װידעראמאר א אנהויב דזרך ~<ם ״צעגטראר״-פארראנ אין װארשע (פארפאסער — זאמן ר״זען א-ן ד טיטעמערינםקי). דערנאך רער אנהויב םון א ״ײדישן ענצי- קי׳אפעדייטן װערטערבוך״, ארעד װי םיאיז ישפעטער א־בערנעמאבט :ע״א־ן דער נאמען — ״ער׳שטע ארנעמ״נע און ״ד״שע האנט־ '״.צי־ראפעדיע״ — ײארישע זוסן (דורך הרר צײטרי;, ׳ש, ־ בטיפניצק•, ד קאםער ב. קאררינםקי, שפעטע־ — •. העפממאן. א ־-׳־יװאקס, י. ב. ציפור, מ. קיפניס, א דיקריס א,א.ן דערשינען ב־״ז פיר דעפט;. זיך פאדענדיקט בײם װארט ״אנימאנא״. דע־- ־-א־ א פ־איעקט פון א ״דיישער פארקס-ענציקראפעדיע א•; ד־ •ארן י*1יז1 -סזסז א־ן פעטערבורנ (דורך דער פרץ-געזעריטאפט) א•; א־ן ־■ע״ (ױ־ך דעס ״פארקס-פארראנ״), װאם א־ז נעבריבן בר,״ז א "־א־עקט. און רםוך דער ער׳טטער באנד פון דער מישזנהדיקעי ..א;.נעמ־ינער אירוםמדידטער ענציקראפעדיע״ אין אמעריקע א־ן י׳טחי א־י־סנענעבן דורך דוד נארדבראט (צוס נריק ארזיס נאי א'" נ־ויסער באנד — א—אונא־נאניישער) דאס זענען די עט־עכע ־־־ ״ אנדויבן און פרא־עקטן אויפן נעביט פון ״ד״שע ענציקרא- ־ע־־עס. װערכע זענען די רעצטע יארן נעמאבט נעװארן ב״ אזנז א״:פ־,־רעכער װענן דעס דאט דעדצײרט י. יאיטונםקי אין ״ב־כער- "״ ־ ׳1921, נומ ג, אין זײן ארטיקר ״פרװון פון ײדיישע ענצ •-