Literarishe bleter · 1930-03-28 · 13 (28.3.1930) · p. Seite 241

;״8 \24?'םסר&רי&ס ב?סםסר *1ס. 13 י308) 7 װיםניצאםטרעכער ארבעט ערעדע■ חיםטארײטע סעיןציע :־><ײױ :״םט האבן יוײן דענטיטן, װעיכע זארן יט א פ ן פאר א־ר דאטער- יאי נאר אזעיכע, װעיכע זאין װעין אויפזוכן און אפנעבן יעוין פ.ין ראנג-געיעאפענע כואטעריארן — און װאם-װ״ניקער דער בעי-הבית פון אזערכע היםטארייעע טאטעריארן איז א טכין אויף ז״ער װערט, אריז-בעסער פאר דער סעקציע. נאר אנדעריע איז רי ראנע כ״ דער עקאנאטייעער סטאטיםש״םער סעקציע—זי דארק און טוז האכן קװא- ריפיצירטע, םפעציער-צונענר״טע און געניטע םטאטיסט״קער, װ״ר םירוב קוטט אוים נ״צט אפיער״בן דעט טאטעריאר אויפן ארט און אים אפיםיקן א־ן צענטר צום באאדבעטן, נאר אים באארכעטן אויפן א־ט, װייר טן קאן ראך נייטט, לטטי ד• קאדטירעך פון דער קראנקן- קאםע אפיםיקן אין א פרעטרער יעטאט דערביי איז ראם ראך א אדבעמ, װאם פאדערט א פך צייט, און רער עיקר טוז זי באצאלט װער;. און דערביי איז ק״נטאר נייטט נענונ איין טענטיט פאר אזא ארבעט, נאר טען טוז בפירו״ט האבן נאך טיטארבעטער, הכרי רער אפאראט אויױ די ערטער טוז ב״ דער עקאנאטי׳ט-סטאט״סט״טעד כעקציע זיין א םך א נרעפערער. א םך א קװאריפ״צידטעדער, װי ב״ די איבעריקע םעקציעפ, און רערביי טוז ער תטיר זיין א בא- צארטער און אװי װי קיין קװאריפ״צירטע נעניטע סטאטיםטיקער אויױ רי עדטער פארטאנן טיר נ״טט, ׳עדנפארס — ביז נאר װי־ניק. און די װייניקע קאנען נ״טט באיצארט װער;, איז טאקע ד• עקאנאט״ט- םטאטיסט״טע סעקציע די אוטנריקרעכסטע פון ארע סעקציעם, אזא דיסהארטאניע צװ״טן די אויפנאבן און װיםניטאפטירעכע טענרעכ- ק־יטן, פון א״ן ז״ט. און פינאנםיערע און טעכנ״טע טענרעכקייטן פון דער אנדערער ז״ט װ״םט קײן א״ן פעקציע נ״טט; ד• דיםפרא- פאריציע ־צװ״טן ד• פאדערוננען און האפנוננען טצד דער ״ד״טער נע- זעריטאפט רנכי יעדער םעקצ־ע און די טיטרען. װאם די נעזעדטאפט נימ יערער םעקציע אוװ־ אידע ארבעטן, איז ב״ דער עקאנאט״ט־ םטאטיסט״טער סעקציע ד• נדעםטע טען טוז דעריבער נאנין-ערנםט א טראבט טון װענן יטאפן גינפ- טיקערע באדינגוננען און נרעםערע טענרעכק״טן פאר דע״ עקאנא- ט״ט־סטאטיםט״טער םעקציע, װערכע־ םיאיז באיטערט פארנעטען זיך טיט די ברוטיקפטע און וױכטיקםטע פיאברעטען פונם רױפנדיקן רעכ;, אום נ״טט װערן, אז אויך רי ראזיקע פעקציע זאר באגרעניצן איר ײיםניטאפטירעכע א־בעטי טיט פא־נאנננה״ט, ט־ט עקאנאט״טער געיטיכטע, זאר ז״ן אפירו טיט נאענטער און נאר נאענטםטער נע- יטיכטע, אכער פארט פארנאנננהייט. טיקע פונקטן און דערצו םאר עטרעכע יאר און ם-איז נאר קיין פפק נ״טט, אז כאט׳ט די רעניםטראציע אין ד• קראנקן-קאפעם האט נ״טט ק״ן פונקט װעגן פארק׳טאפט אדער רעריניע, איז נ״טט אזוי יטװער אױפצוטײרן רי ״ד״טע קארטרעך. קוטט פאר א קאנצענטראציע אין דער ״ד״טער אינדוםטריע צי, פארקערט, א צעברעקרוננ״ אױך אוי־ דער דאזיקער װיכטיקער פראנע קאן טען פון די טאטעריארן פון די קראנקן-קאםעס באקוטען א ת׳טובה די דאזיקע טאטעריארן קאנען אבער בארויכטן נאך א נאנץ-נרױםע צאר פראברעטען און פ־אנן פון גרעםטער װיכטיקײט, װי, רט׳ט־ר, דעם אנטייר פון ״ד״טע א־בעטער אין פאחטיידענע אינדוםטריע-צװ״ג;, די יטינוים, ײאס קוטען אין דעם פרט פאר, רעם געיטירעכט- און ארטער-בא׳טטאנד פון די ״די׳טיע ארבעטער און ארץ אין פארנר״ך טיט די זערבע פראצעסן און צו׳טטאנדן ביי דער ארוטיקער ארבעטער-באפערקערוננ. אויפן נרונט פון די טאטעריארן פון די קראנקן-קאפעם קאן טען ׳טטודירן די קראנקהייט;, װאס זענען פאריטפר״ט ביי ״דן און דער- ב״ פון יאר ־צו יאר און ארוטנעטענדיק טיט אטאר פון 30 ביז ״4 פ־אצענט פון דער ״דייטער באפערקעדוננ, װ״ר אין די קאםעם באקוטען דאך טעדיצינ״טע יטיטיצע אויך די פאטיריע-גרידער װערט קרענער דער אנטייר פון יידן אין האנדר און אינדוס- ט־יע׳■ אין װערכע ׳ט־טאפרען פון האנדר זענען ״דן טער פארטראטן און קוטען פאר אין דעם פרט יטינוים? װי נרוים איז דער תהום, יואם טייאט אפ דעם ארעטען קרעטער פונם ר״ב;, דעם קריינעם בער-טראכה פונם גדזיסן אונטענעטער, װי נרויס א־ז דער יטיבט ט־טערע ערעטענטן ב״ די ייד״טע בירנעררעכע קראסן און קוטען פאר איבעררוקוננען און פארענדערוננען אין די דאזיקע ארע פרטים? װיבטיקע פדאנן, אויף װערכע אפירו די פארק-צ״ריננ װעט ק״ן ודטובה ני׳טט נעב;. די ריסטעם פון די ׳טט״ער-צארער ניבן ז״ער קרארע ת׳טובות אויף די דאזיקע ארע פראנן און די ראזיקע ריםטעם איז א סך נריננער צו באקוטען, װ• א םך ט״נעז. איך װארט נעקאנט ברעננען נאך ב״יטפירן, אבער די נע- כ־אכטע זענען נענונ צו באװײז;, אז טענרעכק״טן פ,־ן ארבעט זענען פא־אן נאר נרויםע, אבער טיטירען דארו־ טען אויך נאר נרויםע, אול ה״ל טיטרען רארן־ טען נאך... טענט׳טן.... די פארקראד-םעקציע, קאן האבן הונדערטער זאטרער און קר״בער פון פארק, און װאם נידריקער און טיפער אין פארק דער ק־״בער און זאטרעד זיצט, ארץ נעזונטער פאד דער ארבעט, אר־ל פ־וכטבארער די ארכעט. די פעדאנאני׳ט-פסיכאראנ״טע סעקציע האט א נר״טן ׳טטאב קװאריפיצירטע אינטעריגענטע טוער, צײ״טן װער־ :ע םיאיז ני׳טט יטװער צוצוקרייבן און אויסקרייבן פאסיקע פאד איר י. ןן ארשס מיטז פנים עום מאםז־אינסעליגענם א״סזען האבן ז״ נעדא־פט זיין ענרעך צו אקאדעט״טע אױםנאבעם. אזו־ זענען אנטיטטאנען די דיקבענריקע ״־טריפטן״. זארן טיר ט״נע פר״נט פון דער פייאראנייטע סעקציע טוחר זיי;, װאם איך פרװו ט־ך ארײנרײםן אין א געביט, װו איך כין אן עם-הארץ, נאר עם טאכט אוי־־ טיר ־עם איינדרוק, אז אונזערע פר״נט פ־ראראגן פרענן אפטטאר יטוין צו ײייט אװעק א־ן ז״ער ׳טטרעבוננ צו אקארעט״טק״ט. איך וו״ם נ״טט, צי װארט טען, נ״טט ארויםג״ענדיק פון די אקאדעט״טע ־אטע;, ־אך נ״טט נעקענט נע- פ־נען באטיט אביםר טעטעם, װאם זארן זיין נעענטער צום רעבן און *טטדעבן פון א דודכיטניטרעבן ״ר״טן אינטערינענט נא־ פםי- באראנ״ט פאדיטט״ איך זײער גוט דעם אולטדא-אקאדעט־זם פון די ביזאהעריקע ״•טריפטן״, עם האט ז־ך נעהאנדרט ײענן פארנעטען א פראץ אין די אקארעט״טע רײע;, װענן ב״קוטען די פ״נטרעכע בריק;, טיט ײערכע טען פרענט אין געוױםע נערערנטע קר״זן נעטען אין האנט א ״ד״ט בוך, און דערפאר האט טען אזוי טקפיד נעװען איװ־ די דיק-בענדיקייט און אקאדעט״טער װיסניטאפשרעבק״ט. עס זענען אריבער ג יאר, יױוא האט פא־נוטען ז״ן פראױ צװ״טן די װיםניטאפטירעכע אינסטיטוציעם, דער טאטענט פון קאטי־ פארן קױם אין דעם אקאריטט-באיטריבענעם זין האט אויפנעהערט װען ייײא נייט איצט אר״ן אין זעקסטן יאר פון ז״ן קױם, א־ז צ״ט צו ׳טטעלן די פראנע װענן דעם כאראקטער פון זיינע פו- כיי־אצ־עם. רי פראגע איז א״ננטרעך נע׳טטערט ׳ט־וין — ס״ אוױ־ ־<■־ םוכות-קאנפערענץ אין װילנע, סײ אין די ״ריט. ברעטעד״, :א־ ז• איז באהאנדלט נעװען אונטער .א ספעציערן ײינקר, דה״נו, צי זאר י־װא ארויםנעבן א ז׳טורנאר אדער נ״ט־ט. איך װיר רא היינט אביםר פארבר״טערן די פראגע, און פדענן אין אמעטײנעם, צי האט ײײא אין זיינע ביזאהעריקע פובריקאצ־עס נעט־אפן דעם ריכטיקן טיפ אדער ניין. אייי־ די אקאריטט-נעיטטער- בע פ־אנע קען טע;, דוכט זיך טיר, ני׳טט נעבן קײן א״נפאכע ־״-״בה עם קוטט אוים צו ענטפעין א• טיט ׳א אי טיט נ״ן, און אט בא־יואם; פאר אזא אינםטיטוציע װי ייװא. ײערכע איז ארו־סנע- ׳־אטן אין רעבן װי א קאטך-אינםטיטוציע, איז קודם-בר נויטיק נ־וען צו געבן א באװייז, אז די טענטיט;, װערכע גדופירן זיך ארום;יגםטיטוט אונטער דער פאן פון דער טאדערנער ייד״טער קירטוד, ־אב; צװ״טן זיך גענונ בארופענע צו װיםנ׳טאפטרעכער יטאפונג. אויב '־י״• האכן רי אויסנאבן פון יױוא געטוזט טראנן אן אקאדעטי־טן -א־אקטעך זיי האבן נעדארפט אנטהארטן פאכטענייטע פאדיטוננע;, 'אל <ם ז־ין אפילו אויו־ ענג-םפעציערע טעטעס, און אפירו מיטן