Literarishe bleter · 1930-03-28 · 13 (28.3.1930) · p. Seite 240

?'סער^רישע ב?2םםר 011. 13 (308) ן״ם 240 7 י ע ק ב? ע ־ש ס ־ש י ב ס ק י י / ב ע ד? י ן וי אויפגאבן און מעגלעכקײטז פון ועו עהאנאמיש־סטאטיסטישעו סעהציע בײם יװוא :יאיגן אויסרעכענע;, װעגן װעדכע מען רעדט א ים רײד, און װענ; װערכע קײנער פארטאגט נייעט קיין שום ערנםטן כואטעריאר אויי־ צו געבן קרארע, באיעטיטטע און באנרינדעטע ת׳שובות. בײ מ״ן רעצטער ר־־זע איבער י־דײרן האב איך נעזען טעטאראנדוטס פון ײר״סע אדגאניזאציעם פון גאד גדויסע יעטעט, טעטאראנדוטם װענן רער עקאנאט־יטער ראנע פון דער ״דייעער באפעאקערוננ צו די פאר־ טדעטער פ•; רער טאכט, און איך טוז זאנן, אז סיאיז פיעוט א בזױן צו רערן װענן ר■ ראזיקע ראקוטענטן — חוץ ארגעטײנע פראזן װענן א־עטק״ט, אונטערנאננ פון גאנצע קראםן איז דאדטן נאד־ נייםט נעװע;. ק״נע דאטן און ציפער;, פאריעטייט ז־ך, באנרינדעטע און קאנטרארירטע, װארוב ארגעטיינע צארן, װי דער אוטזאץ איז נעפארן או״= א הערפט, ר• צאר פאטענטן האט זיך פארקרענערט אוי- א רריטר, הונרערטעד קדאטען און װאריעטאטן האפן ז־ך פא־- טאפט וקר־טה אזערכע צארן זענען נעװען א•; די טעטאראנרוטם איבער גענונ, אבער ז״ טאבן קיין ישוב א״נדרוק ני׳עט, װײא ב״ב ר״ענע;, פיאט טען״ אז סיא־ז סתב פראז;, נעבאפט פון דער רופט, אן אטתע באגדינדונגען, •א, פון דעב ארעב װערט ראך יעוין קראר, אז רי עקאנאטי׳ב- םטאט־םט״עע םעקציע איז די נריקרעכםטע — אאע פירן איר װיכ־ טיק״ט, איר נויטיקײט; ארע זענען טודה, אז איר ארבעט איז די פאדאנטװארטירעכםטע און רי בדענענדםטע — זי רירט ראך א; נ״עט נאר פארגאננענע זאכ;, װאם זייער זאטרען און באארבעטן, א־ז װיכטיק ריעב היסטארישן כבוד, אדעד רשם טעארעטישער קראר־ ק״ט פון נעננװאדט, נאר זי ,האט צו טון טיט ברויט-פראנן, טיט צאפרריקע, װאכנדיקע, אבער צוריב דעם טאקע אזערכע װיכטיקע און ערנםטע פראג;, װי קאטך פאר פיזישן עקזיםטענץ, פרנסה. ,זכנבה, ברויט און רעבן א־ן ערעטנטארםטן זין פון װארט. פאקט־׳ש איז אבער די ראגע נאר און נאר אנדערש. די עקא- נאטי׳ע-םטאטיםטייטע םעקציע א־ז די אוטגריקרעכםטע פון ארע םעקצ־עפ, און אט פאר װאס. די ארבעט פון דער עק־םטאטיםטישער םעקציע איז, ראשית, ר• ט יי ע ר ם ט ע און, שנית, אויך די עװערםטע. טען רעדט יעוין נישט װעגן טאטעריאק, װי דורכפירן ציי- מנגען פון גאנצע פונקטן אדער פון גאנצע װירטשאפט-צװייגן אין א גרויפער צאר פונקטן — װענן אזערכע מטטונות־קאםטנדיקי,• אונטערנעטונגען טרוימט דערװײר נאך קײנער נישט. נאר אפימ ק א נ ם ו ט י ר ן פטאטיםטישע מאטעריארן, װי באארבעטן פאד אונ- זערע ײדישע צװעקן די נרײטע מאטעריארן, װאס זענען פאראן אין די מהוכהשע און שטאטישע םטאטיםטישע אמט;, אין די קראנקן־ קאםעס, אין רי ארבעטראזע-אינםטיטויציעם, אין די פינאנם-קאמערן א א. װ. אפירו דאם באארבעטן פון די דאזיקע נר״טע מאטעריארן פארערט קאראפארע םומען, װערכע םיאיז דערװייר נישטא קײן שוב האפענוננ צו באקומען. קאראםאלע םומען, פארשטייט זיך, נענומען פון שטאנדפונקטן פון רער ״עשירות״ פון ״דישן װיםנשאםמרעכן אינםטיטוט. נעמט מען די בודזשעטן פון די םוחרים-ארנאניזאציעב אדעד פון אונזערע צענטרארע הירױ-נעזערשאפטן, פארן די ראזיקע םומען שטארק ביי זיך אראפ. רי יעצטע צייט האב איך געהאט די גערעננהײט זיך איבעד־ צוציינ;, אז םיזענן פאראן ממש אוצרות גר״טע מאטעריאר;, װאב ז״ער באארבעטן װארט נעבראכט נעװארדיק נרויםע נוצן, בארייכטנ- ריק און אװפהרערנדיק די װיכטיקםטע, װייטיקדיקםטע און ברענענ־ דיקםטע פראברעמען פון אונזער רעבן. װאקםט די צאר יידישע ארבעטער בײ די פוירישע ײדן צ־ נ״ן;■ א װיכטיקע פראגע ביז נאד. א תשובה אויף איר װערן מיר קאנען האבן הרואי א׳ן 1934 אדער 1935, װײר די צײרונג םון 1930 װעט געװיס פארעפנטרעכט װערן אין די טיירן, װאס ניבן די פראפע- םיאנערע און פאציארע נרידערוננ, אין א דרײ אדער םיר יאר ארוב נאך דער צײרוננ. די מאטעריאק פון די קראנקן-קאםעם ניבן א קראי רע תשיבה אויף דער דאזיקער פראנע. פארשטײט זיך די מאטעריארן נלשט פון א״ן קראנקן-קאםע, נאר פון ס1 אדער 15 פון פארש״דנאר־ ר־ עקאנאמ־ש-םטאט־םטישע םעקציע געפינט זיך אין א בע- בעי < . אביע א״נצ״טיק אויך אין אן ערניעריער ראניע פון אירע א־בע־יקע םעקצ״עם פון ״ר״ען װיםנשאפטרעבן אוינםטיטוט. און ־װ מא־נע א•; םתירותר־ק ־אם זאר נישט קרינגען, אױ ראם פא־ט אז־• ביעםע־ א־ז ר־ יאגיע פ•; ־ע־ עק.-בטאט-בעקצ״ע, מהמת װ־ער עקאנאמ״ט רעבן א־ן װי נויט״ק און װ־בט־ק םא-ז צו װים;, װאב קומט באמת רא פא,־ אט רערט מען ב״ אונז װיענן אן ארגעמ״נער פארא־עמוננ, װיעגן אן ארנעמ״נעד יר־רה, און םישט־ערט װך בארד ־• פ־אגע, צ■ א־ז ־אב טאקע אמת בברר, א•; או־ב ׳א. װי װ״ט ־ע־נ־״בט ר• ״אזיקע פא־א־עמונג. •ועיבע ט״ין פון פארק פא־- באפט ז• א־ן צ־ פא־כאפט זי ככיר אריע קראבן פון ״ר־שן פארק. א•; צ־ ק-מט נישט ־אך פא־ א״נצ״טיק א באד״בערונג פון אן א״בע־ש־טן ־•ניעב ש־בט. א־ן אט א־ז א צ״ו״טע נ־שט-װ״ניקיע־ װ־כטיקע פ־אניע מען ־ערט א בך. גאר א בך װיענן אד״םשטויבן ״, ן פון האנ< ר, פון האנטווערק און אינ־ובטד״ע און אווראי א״ אװ־א• פון ר• ר־ביע־אריע פ־אפעם״עב, װערכע װע״ ממש־ פאר- _:״־<ט פ״ן א צויםט, אב קריםטריעביע ׳עריעמיענטן פון ר• גיעוויעזיעניע גיעפאייענע ג־״םיע פ״צ״ב אין פון אװפגעקומעניע פו״ע־ים. א-ז װע־ װעט ז־ך נעמיען ־ע־יו״:;, נ״נטריעך און ערנםט רערװ״ז;, אז םיא־ז אנגענומע; אין א•; װערכע צװ״גן זענע; ר• ״רן אמשװאכםטן און ט״עטן אפ גיך און נר-ננ ר־ פארנומיעניע פאזיצ—ע־ און א־ן װיערכע זיעניען ז״ אמשטא־קםט; א•; שראנן אפ מיט ריע־פארנ רי קאנקוריענט- אנפאר; ״; ר־ נ״ע ערעמענט;; פארשט״ט זיך, אז ראם ארץ דערט ז־ך נאר ורעגן פרױואט;, פר״ען װירטשאפט-פראץ; אז רי ,־עגירוננ האט א־ויםגעטריבן ״דן פון רער מאנאפאריזירטער טאכאק-א־נ- ר־םט־״ע, אז ז• האט ארו־םגע״בן טוץ-װייז ריעב טאבאק־ און םפירט- האנרר פו; ייריש־ע היענט, אז זי האט א־ויםגעשטויכן א ט״ר ״רי- ש״ע ארכעטער פון רער פינריצידטעד נאפט-אינדוםטד״ע און אזוי װ״טעד א א. װ. ראם זעט •ערע,־, אבעד װ• הארט עם אװפן פד־יען .ױירטשאפט-פראץ? זעניען יירן טאקיע אזוי שװאך, אז זי• טר׳עטן אומעטוב אפ, צ״ פא־קע־ט, סיזענען פאדאן גענוג װירטשאפט- פ־אנט;, א״ע־ רכר הפהות אפיבניט; פו; אזיערבע עקאנאמ־שע בדײטערן אפירו ןז זײ פאר אזוי יצכארק, > ׳; זענען פ־אנט;, װו ״ו אפ־- :״ או:ז :, זיעניען פאדאן װי באקא:: ב:• א•;, ז״עדע פאױצ״ע װער ־כ־צעאריע. ארויבשטװ רער בברר אין ר״קענען קוײכיב, װערבע י־ רי :ן קרארע ת״עובדת או ן גע׳ ו:צער:עכוע ארער א װעב זיך :עביע; מא- טיר אזא; פארמאגן רעבן ין אונזער ■פראגן פ ראזיקע גו ר ר ■ פונ- װער; רער זאר קאניען ואס צען יאר, ו י ר־עצטע טעריאר פאײ רי װענן דועגן רעם, און אפירו '7,1 יענער תיצי יע־ אריער ראכיענט באר ~״ טאקע יכעד י א•; אזוי ז;ײד;דנז אזוי ד ט בײ א ־יאכ ברען ־־:־־" יך פייצ קריכי•• אװ פא־נר• ערן כדער *עצײ ירן צארן װעגן רעב״ אז י ייר; זשע װערן ג.־ כ ־ א נ ר ב;; ר ע ר ז ע א ו; ־ ר אז א•; א אן איגעמ״נע רערש״נונג און נ־שט קיין צופעריקיער מיבבדויך פון א״נצרניע כאאמטע — אט טאקיע װיענן ריעב האט דען עמעצעד ב״ אונז ייכערע און ב א ג ר נ ד ׳ע ט ׳ע ראױת און באװײזין;■ מ-ר צעשפ־״ט; א ״ ן א ו; ד ע ר זיערכער ב,־ א נ ז ש ע, װי־ר בכרל צארן כוער שט״ערן — א־ז גא״״בט קי־ן אומגריק, װײר ראם כא- ט״ט נא־ אז מיר פא־מאגן א ג־עבערן פראצענט אזיערכיע קראם;. װיערבע קאניע; צארן שטייער;. רמש־ר, װעז ײדן צארן אין אזא שטאט, װי רארז, צװ״ מאר ארער אפש־ נאך א מער ניעםער; פראצענט שט״ע,־; װי זיייער א נישט־ײד א•; דער באפערקערוננ, איז דאפ גע- װים א•; רער גרעםטער מאכ מהמת ײדן מאבן אויס צװישן רי פא- בר־קאנטן און צװישן די םוחריב א ראפרטן פדאצענט פון זײ־עד אנט״ר אין ריע־ באפערקערונג, װען צװשן די ראדזער ארביעטיער. פארקערט, מאכן ז״ אוים א םך א קרענערן פדאצענט, װי דעד פרא- צענט יירן ככרר א•; רארז. מיר װארטן גיעקאנט נאך א גאנצן פאק נישט-װײניקער װיכ- ט־קע און ממש-קארר־נארע פראגן פון ײד״בן הײנט און פון יידישן