Literarishe bleter · 1930-03-14 · 11 (14.3.1930) · p. Seite 209

/ײס 209 זיססר^רישס 1/93ססר נוס. 11 (306)? כ״םס״. איר ה>)ב איר געענםפערם: ״איר װייםט, אז איר דזאט םיר דעימיפ געמאנמ א גרוישן עאמפלימענצ?" און אין רער אסהן הא:ן אירע װער־ מער באדיימ א גרויסן נצחון איבערן •*םא[*, װעלבן דע■ ױנגעי מהבר האס נאך דאן זייער װיינינן געוװסצ װי צובאהערימן. א פך מאל האמ ער מיך אליין געלאנגװיילינןמ. און בלויז די ווירמואזע מיפולע אדבעמ, װאס איך האב אריינגעלייגס אין איס, האס אין העבססן גראד באיסמיסס מיין באציונג צו דעם װערק און זײן װירקונג. סיאיז מיר קײן איין סינומ נײצצ אײנגעפאלן, אז דא ליגצ ע&עס איבעי־קינסמלערײסס און מער װי אוימאביאגיאפײב־פאידינפמלעבס, א בילד ה״םמ עס פון האנזעאסײמן*) לעבן פון דעס י!1־טן יאיהונדעימ, אלזא א מין קולצור־געיסיבמע, — וואס איך האב דא געגעבן. סיאיז מיר לחלומין נייסמ אײנגעפאלן, אז מיטן ווערק האב איך בבלל איבעיגעגעבן א יססיק פון דער ג״ססיקעי גע־סיססע פון דײסיסן בידגערטום. און צום װ״ניקסמן האב איך מיר איינגעיעדמ, אז דעי אינטערעס פאי דעס בוך איז אזא זאב־עבעי. גײסמיקער, אז ער וועמ אייבער די דיימיסע גרענעצן; אז פון דעי דאזי־ קער ״דערצײלונג פון א פאמיליע״ וועצ זיך דאס אויסלענדײסע בירגער־ מוס דעיפילן געמיאפן, אז עס װעס זיך, הייסמ עס, אין איר װידעי דעיקענען; בקיצור, אז איך, וואס איך האב םײ לוימ דער פארס און סײ לוימן אינהאלמ, געגעבן א י״ן־דײמיסײס בוך ־— ואל איך האבן ביסעה־ סעיסה געגעבן אן איבערדייסיס״ס־אײראפעײס בוך, א יססיק גייססיקע געיסיסמע פון איײאפע״סן בירנעיסום. *) האנזא ־— א פאיצײמיקער פא־יין פון די סוחרים אין די ד״מיסע דרומדיקע יססעמ. עס זענען דערשינען בײדע בענדער, און דערנאך האס זיך ארוים• באװיזן, אז דעם פארלאגם און םײן אייגענער געהײמער פעםימיזם איז;ייסמ געװען ק״ן בארעבמיקמער. וואם? זאלן די דיקע אנגעיסװאלענע בענדער װידער ארײן אין דער מאדע? צי איז נייספ היינס די צ״ט פון;עיװעייסקייט, פון אומגערמ׳ד, די צייט פון דער קורצער, עלעגאנמ־ קינסמלערייסעי םקיצע? פיר דורות בירגערמום! די קרימיק האמ פאר־ נ־יבן דעם ראסאן םיט א מיסא־װאגן, וואם יסלעפמ זיך אין זאמד, — אװדאי, עס האבן זיך חיבף אפגערופן אנדערע יסמימען. דאס איז געווען א״נער אן ארעםעד יידײסער קרימיקער און טעארעטיקער, סאמועל לו־ ברינסקי — ער איז דאן געווען קראנק און איז איצט יסוין לאנג מויט. ע־ האס געיסדיבן אין ״בעדלינעד סאגעבלאס״ מיט א ווונדערלענע פעםמ־ קיימ ״דער רום פון דעם בוך װעט וואקםן מימ דער צ״מ, און געל״ענט ••עין אין םיסך פון א סך דורות״. מילא, אפיסר האבן זיך דאן געפונען אזעלבע מענטיסן, װאס האבן אים געגלויבמ, אבער דער מחבר האס נייסס געהעיט צו זײ. עס האמ געדויערט א יאר ביז די עריסטע טויזנמ עקזעם־ פלאין זענען פארקויפט געווארן. דאן האט פייסער :איסלאסן איויםצולאזן א :יליקע א״נבענדיקע אויסגאבע און זי האמ געהאמ דעיפאלג; םיאיז געקומען אן אויפלאגע נאך אן אויפלאגע, און היינט איז יסוין, אמת, דער צװ״מער דור, וואס אינמערעםירט זיך מימן בוך: סיאיז מאדנע, װען סען מ־אנס, אז דעם ראמאן האלסן אין די הענט ױנגע מענמיסן, װאם זענען נאך דאן געלעגן אין װינעלע, און עס יסר״בן סעמינאר־ארבעסן, די וואם זענען, בעת איך האב אים געפלאנס, נאך אויף דער װעלט נײסמ געװען. אײנע א דאמע, א מיננענער קינסמלערין האט דאן געזאגט צו מיר: ״אויף יעדער זײםל האב איך מיך געחידװסט, װאס איך לאנגײ״ליק מיך װעגו מחבר פרן די ״װײבערישע הניפיד־עך״ יסוין פאר איין גאנג ארויפגעיסטעלמ אויף איר זיין אייגענעס נאמען." װי עס איז צו זען, האם גארין אפילו :אגײנדעט זײן היסעדה, פארװאם אויפן געדרוקטן :ינל יסמ״ט װאלמאן אלס מחבי און נײסס לעװינזאן, אבעד. דא האס זיך גארין פאיפלאנטעיס, װאדום באמת איז די קאמעדיע געדרוקט גאי אין דער דרוקעריי פון איינעם יוסז לעבענ־ זאן און דערפון װיל רייזען אין זיין באמעיקונג (ז. 744) ציען אויפ־ מערקזאמק״מ ביים פאײסן די סיבה, ווי אזוי מען האס וואלמאנס (רײזען האלם אים אומבארינגט פארן מחבר) קאמעדיע צוגעיסריבן לעווינזאנען. וו״טער גימ גארין איבער א קורצע נאראקטעריסםיק פון דעי 'א־ מעדיע. ער יסײיבט: ״די ווייבעײסע קניפלעך״ איז א קאםעדיע. וואס דופם איויס א נעזונטן געלענםעד. דעד סוזיסעט צ״ננמ זיך אויס מיט א זעלטענער פיסטות און די האנדלונג אנמװיקלט זיך פון זיך אײין. אלץ, וואס דא קוסט פאר, איז אזוי נאמירלעך, לעבעדיק, אן יסום אנ־ יססרענגונג, — אן נסיס. די פאנטאזיע פאריסלעפמ נײסט דעי (דעם) מתבר אן א ז״ט. הגם דער גאנצער יפוד פון דער קאסעדיע איז א יס״נעי פײערװערק״. נאבן איבערגעבן דעם אינהאלט פון דער קאמעדיע און צימיינדיק אפילו א קורצן דיאלאג, — פאיענדיקט גארין מיט פאלגנדיקע וועימער: ״מיט איר א״נפאבקײט, מימ איי נאמירלענן דיאדאג, מיט איר נאענטקײט צום לעבן, איז די קאמעדיע ״װ״בע־יסע קניפלעך״ א״נע פון די :עםמע פון יידי־סן רעפערטואי. די קאסעדיע ״װ״בעדיסע קניפלעך״ האס אין א קודצעי צ״ס אויכגעהאלםן עטלענע אויםגאבן און אין דער געדרוקםעי פאים איז זי זייע־ וואיעם אויפגענומען געוואין פון דעם לעזנדן פובליקום״. אמ די עמלענע זיימלעך געפינען זיך אין קאפיצל ״עייסמע יידייסע דיאמאסורגן אין רופלאנד״, מאקע אין יענעם קאפיםל, װעגן װעלנן רייזען זאגט, אז דאימ האם גאיין געדאדפמ באהאנדלען די קאמעדיע. צום םוף וויל איך באמעיקן, אז דער פאײסמאיבענעי ב. גאײן האמ געפלאנם צו באארבעמן און אויפצופירן די קאמעדיע ״ווייבעײסע קניפלעך״. אווי בין איך דא אינפארמירט געוואין פון ״דייסע יסוײספילעד. גארין האס זיך בנלל ארוסגעס־אגן סיטן פלאן צו ריעסםראװדידן יאון אויפפירן דעם גאנצן אלמן רעפעימואר. ער האמ געמאנט א פיווו מים וואלפואנם ״ל״נפזײן און פרעמעליי״, וועלנע ער האצ באאיבעמ אונטעין נאסען ״דער צבועק״. די קאמעדיע איז אין 1917 אויפגעפירט געויאין דורנן מעלאדראמען־דראמאמורג און אקמיאר מאקס געביל. אבעי זי איז דורנגעפאל,, און גארין האס זײן פלאן אויפגעגעבן. ניו־יארק, 9 פעברואר 1930. (א בריװ אין רעדאקציע) היםונער פר״נט דעדאקסאר. יסר״בנדיק פארן ״לעקסיקאן פון ״דײסן םעאטער״ די ביאגראפיע פון ייסראל־מאיר וואהלמאן, װעלנער איז אנגענומען ביי םייל ביאגראפן אלס דער מחבר פון דער קאמעריע ״די װײבעריסע קני^דעך״, בעת אנדערע :יאג־אפן און ליטעראמור־היםסאריקער האלטן לודװיק לעײינפאנען פארן סהבר פון דער קאמעדיע, איז מיר אויסגעקוסען דורנצול״ענען דעם איםיקל פון זלטן רייזען ״די װ״בער׳סע קניפלעך״ און זײער מחבר״ (״די ״דייסע װעלט״, װאריסע, 0, 1928). נדי צו באקרעפטיקן ז״נע באװייזן, אז נײסט לעווינסאן איז דעי מהני פון דער קאמעדיע, נאר װאלסאן, יסר״בם קאלעגע ר״זען ״. 412): ״דאם איז, אויף װיפיל מיר איז באקאנט. די א״נציקע גע־ ד־וקמע קװעלע צו יענער ציים, װו װאלסאן װערם אנגעגעבן אלס דער מהבר פון ״די װײבעריסע קניפלעך״; זי איז אבער געבליבן נײסמ אוים־ גענוצס, אפילו נייסם (מ״ן קורפיװ—ז. ז.) פון ב. גארין, דעם פא־פאסער פון דער ״גדסיבטע פון דעם ײדישן טעאטער״. ״גארין פארצ״ננט אין זיין ריסימה פון די יידײסע טעאםער־ יססיק צוס םוף פון זיין ווערק אויך ״די װייבעריסע קניפלעך״ מיט לעװינזאנען אלם מהבר, אבער דערטאנט נ״םט װעגן דער קאפעדיע א־ן איר אויטאר אפילו קײן װארט אין טעקסט פיז ז״ן גע׳עיכטע, ״אכ סיאיז א זיבערע ראיה, אז ער האט םון די ״װיייער׳עע קניפ־ י<ד״ און א־ר אויטאר מער װי די נעטען קיין זאך נײטט געװוסט, ״א־וב א ני׳םט — וואלט ער זיי זיכער גע׳עענקט מער אויפ־ נ־עיקזאטקײט, װי ער האט עס נעטון בנוגע עלטערע יידי׳טע פיע- װעלבע האבן נישט דער ערך א קנאפערן םצענייטן אינטערעם ״די קניפאעך״ (אונטירגעיסמראנן פון מיר — ז. ז.). דייזען האמ דא נאר געסאנם א קל״נעם מעות: ער האט נײסט י־יגטדעך איבערגעל״ענט גארינס ײערק, װארום אויב ׳א, װאלמ ער זײן •■;צע היסערה נײסס געבויס אויף אזא זינעדעד בדיק. אין גארינס ווערק ״געיסינמע פון יידייסן צעאמער״ (עריסטער -<:ד) גיט גאײן אפ דרײ ז״מלעך (זז. 127-125) דעד קאסעדיע ״די נעיזוע קניפלעך״. אמת, אז ער איז אין דער מיינונג, אז נײסמ וואל־ דאן איז דער מחבר, נאד לעײינזאן. אזוי יסרײבט ער: ״אין 1874 האט ׳ *"1 ײידנע אפגעדרוקט א יסטיק מיטן נאמען ״די ווײבעריסע קניפ־ ׳'־ ■ איין טעאטער־יספיל אין 5 אקטן. דער נאמען פון דעם ׳סרײבער י אנגעגעבן ׳. מ. וואלמאן, נאר ווי עם ווייזט זיך ארויס, איז דער ־• פאנער פון דער דאויקער יסטיק לודײיק לעײינזאן, וועלבער האט איר •■'׳״ ײאלמאנען, אז ער זאל איר געבן צום דרוק, און יענער האמ זאטן זילבערינװײנ