Literarishe bleter · 1930-03-07 · 10 (7.3.1930) · p. [Seite]

גע׳נזיכטע פיו ײדי׳פן מעאסער או; דראטע״, װאס דער ײװ>) ניט ארוים. די מאטעריאאז װערש געבעסן צישטעצן װאם ניכער, כדי זײ זאצז קאנעז ארײגנענוםעז װערז אי1 צװײטן באנד פון דעם ״צרכיװ״ װאם װעט ער׳עײנעז אנהײב 1931. ארכװו פון י. י. ז־ון ט. לערנער. פיז די מאטער־אאז, װאס וײנעז צעצטנם צונעקוםעז איז םוזײ איז כדאי באזונדער צו פארצײכעגען דעם אדכיװ פוז דעם ה׳םבצה־ ׳צײפט׳טםעצער ױםף־־הורה צערנער אוז זײז פרוי םאריע צערגער. י. י צערנער איז געװעז ב׳שעהו ׳איז די 70ער און 80עד יאהז פוז פארנאגגעגעס י׳יה א באװוםסער משכיצ, װאם ה>>ט געשדיבן העב־ רעיש און רוסיש א־ז נײםם פון עקםטרעטעז רעאציזם. ׳עפעטער האט ער נעשריבז אויד ײדיש אוז נעגוםעז אנוטײצ אי.ן דער אנםיי רוננ פון ײדישז מעאמער אין אדעס איז די 90ער יארז. איז דעם ארכיװ נעפינעז זיר 14 בתב־ידז פון פיעסעם, איבערגעזעצטע צי באארבע׳טע, פו,ז י. צינרנע־, צענזוריחט אין די יארן 1882—1906, 9 בתכ־ידן פוז פיעסעם פון זײין םרױ םאריע צערנער, נעשריבז איז רוםיש און ״. צערנער האט זײ איבערנעזעצט איז ײדיש, אוז א זאםצ־ ביכצ ״דער ױדישער װעקקער״, רעד׳ פוז ם. צ. ציציענבצום, ןןדעם 1887, וואס איז דעם איז נעדרוקט אז ארט־קא פון מאריע צערנער. די נאנצע זאםצוננ האט זיד נעפונען בײ פר׳ טאריע צערנער, װאס האמ רי צעצטע יארז פ׳־ז איר צעבז (זי איז נעשטארבז 1928) פארבראכט אין דײטשצאנד. אירע א פרײנדין, פרצ׳ רעפעצםקי, האמ דעם ארכיװ (מיטן הסבם פוז דער פארשםארבענערם זון, דעם בא־ װוםטז פושקון־פארשער נ. צערנער) איבערגענעבן א. ט־טערילא־ װעח פאר דעם מאנוםקריפמז־אפטײצ פון ײװא. א ר כ י ו ו. זינט דער קאנםערעגץ האט די ארבעט אין ארכיװ זיך א רוק נעמאז א שפאר ביםצ פאראוים. עס זײנען װידער אינװעגטאריזירמ געװארן נײע טויזנם נוםעדן. עם זײנען צונעקוםען א םד נײע דדוקי זאכן, פעריאדיקא ז*ון אנדערע, און אויר א נאנצער דאקוםענוטן־ ארכיװ (זע װײפער), חוץ אײנציקע בתב־ידן. באזוננ־ערם פיצ פעריאדיקא זײגען אננעקוםעז פו,ן דער זאם• צער־קרײז סון דעם אמעריקאגער ,אפטײצ, עצטערע און גײערע, איז ײד-יש, העברעיש, עננציש, רוםיקנ פוז די ײדישע זאבן איז כדאי צו פארצײבענעז: קאםפצעקטן פון סיניקעס יוום־טוב־בצעטער, דער ארבעטער־פרײנד, װאכנשריפט, צאנדאן 1886/87, 1888 (א נאנ־ צער ראפפצעקמ), 1889 (טײצװײז), דער אידישער פארמער 1922 (קאםפצעקם), די צוקונפם, חודש־זשורגאצ — פוצע קאמפצעסז פאר די יאח 1914—1925, נאכדעם װי די יארן 1892—1913 זײנע שויז נעװעז אננעקומעז פריער (פון פי ש. םענדעצםאן, דעם םאר־ זיצער פון זאםצער־קרײז, נױ־יארק). דער האםער, חודש־שריפט (קאמפצעמ פאר 1927 או,ז 1928), די ארבײטער־צײטוננ, נױ־יוארצ, װאבנבצאט, 1897, 1898, 1900 (קאטפצעקסן, מתנה פוז ד. פיג־ םרי), דער אידישער קעמפפער, פיצאדעצפיע, װאכנבצאט, קאמ־ פצעקט פאר 1906 (מתנה פון י. רוביז, נױ־יארק), דאס אבענד־ בצאמ אוז דיא אדבײםער־צײטוננ, טענצעד נ״י, 1900 — קאמפצעמ (םתגה פון ד. פינםדי), גערעכטיקײס, װאכנשױיפט, נױ־יארק — פוצע קאמפצעטז פוז 1919—1927, מאםענט, װארשע, 1912 אוז 1913 — פוצע קאםפצעטז (פון דער אצמנה פס ם. ספעקטאד), א־נזער צעבן, םאנבצאם, װארשע, 1907 (דאס געמצעכע), םאר׳ װערמם, טאנבצאט, נױ־יארק, 1923, קאםפצ׳ (םמנה םון ׳ם. צ. שטײ:, שיקאנע) און נאד א סך אנדערע; העברעיש: הכרםצ, װאכו׳ װיצנער םרופע — אצבאפען םיט פאמאנראפיעם סוץ אויפפיריננען פ־ז: ״האװה״, ״בײנאכט אויפז אצטז מארק״, ״קיהוש השם״,־ ״פער־פעריעי׳, ״ד־ער זיגנער םח זײז טרויער״. סיפי װיינשםאק — פארשײדענע פאטאנראפיעס, אםישן איז אנדערע םאפעד־אצן. צװישז אנדערע סון די נאםטשפיצז םון ,,װיצנער טרופע״ א־ן רומעניע. ״אררש״ און ״םאדיקאם״ — אפישן און אריםקצען. י. ׳ווײנשטאק (שיראנא) — אםישן פון 1885—1896 פון א־־פפ-רוננען אין װצאצצאװעק, דאצײץ,; צאדז׳ע, װיצנע, קאגיז, קעצץ; אנאנםן פון א טורנע אויף דעם באצ־ קאגער האצב־אינזצ. ד״ר י. ש א צ ק י — פאטאגראפיעס פון בערטע קאציש, םאצוױנע צאבעצ, פא־צ־נע גאצדפאדען, אײב םיסא־ נאװ, יעקב אדצער; פישק־נד אין פארשײדענע ראצן; ז. מאנוצעסקא; צ־פק־ן א־ן ראצן; נאצדפארען און זײנע ברידער (ביז איצט האט דער מוזײ פא־םאנט בצויז א קאפ־ע פון דעם ביצד); צידער םון א. נאצדפאדעז, בריװ פון ש. ױשקעוױםש, פוז א. ר. קאםיגםקי. שצום פערצמוטעד (דורך ר״ר י. שאצקי) -ײ דערצױבענישז צו שפ־צן א־ז בוקאװינע א״אנד. צום ױבל פון דער װילנער מרופע. א־ן פעבה־אד 1931 װערט 15 יאר זינט דער נרינדוננ פון רעם ״פארא־־ן פון די ײדישע דראמאטישע ארםיסטן״ (״פאדא״) אין װיצנע, װעצכער תאט ז־וך שפעטער קונה־שם נעװען א־ן דע־ גאנ־ צער װעצט אונטערן נאביען די ״װיצנער טרופע״. מען דארף ניט זײן שטאדק כאהאװנט איז דער נעשיכפע פון דעם ײדישן טעאטער אויף אפצ.שאצן דעם נעװאצדיקן באטײט, װאם די ״װיצנער פרופע״ אין א־רע פארשײדענע פארפאציעס האט נעהאט פאר דער אנטװיקצונג פ־ן דער מאדעינער ײרישער םצענישער קונםט. רי ״װיצנער טרופע״ האט רערהױבן די ײדישע סצענישע קונםט, חאט נעשאפן א רײכן ײדישן טעא״ער־רעפערטואר, האט ארײננעבראכט אויף דער ײדישער בינע א נײעם טאן, םימגעהאצפן צו שאפן א םײגעם ײדישן טעא־ מער־דםיצ, אױםגעביצדעט קינסטצער־אנסאמבצען מיט עוגסטער און פאראנטװארטצעכער באצױנג צום ײדישן מעאמער, נעװוגען פאד דער ײרישער מעאטער־קונסט די װערמפוצע מיטארבעט פון דעם ײרישז פצאםט־קער אח דעם ײדישן מוזיקער, נעהויבז דעם פרעפטיזש פון ײרישן פעאטער םײ בצפי פנים סײ כצפי חוץ. 15 יאר ״װיצגער טרופע״ איז דעריבער א װיכטיקע דאטע איז דער נעש־כטע פון דער מאדערנער ײדישער קוצמוד, א דאטע, װעצכע דארף פאדצײכנט װערן. דער טעאטער־םוזײ א״נ פון אסתר־רחצ קאמינסקי בײם ײדישן װיסגשאפפצעכן אינסטיסוש האט דעריבער אין צוזאטענ־ האננ מיט דעם דערנענטערז זיד פון דער חאזויקער דאטע באשצאםן אגצוהײכן אן אקציע, כדי צונויפצוזאםצען דעם נאנצן פאטעריאצ, װאס האט א שײכות צו דער טעטיקײט פון דער ״װיצנער טרופע״ אין אצע אירע פארםאצ־עם א,יז װאס װעט נעבן די מענצעכרײט צו באקומען א נענוי אח אצזײטיק ביצד סון דער טעטיקײט פח אצע ״װיצנער ט־ופעם״ און פון זײערע דערנרײכונגעז אויפן נעביט פון דער ײדישער סצענישער קונסט. דער ״טעאמער־מחײ א״נ פון אכתר־רחצ קאמינםקי בײס ײװא״ װענדט זיד דעריבער קודם־כצ צו די דירעקטע אנטײצנעמער פון די ״װיצנער טרופעם״ און בכצצ צו אצע פערזאגעז, װאם האבז םאמער־אצן, װאם שפינצעז אפ די פעסיקײט פון די דאזיקע טרופעם, םיט דער בקשה, זײ זאצן די םאטעריאצז — (פאטאנראפיעס פון אײנצינע >4־פ־פטז, םון גרופעם און פון אויפפ־רוננען, אפישן, פראנראמען, רעצנעזיעס אאז״װ) אריבערש־קן אין דעם טעאטער־ מ־זײ. דער נאנצער מאטעריאצ װעט ניט נאר אויפגעהיט װערז צדורות, נאר עי װעט אי־יד אויםנעניצט װערן אין דעם ״ארביװ פאר