Literarishe bleter · 1930-03-07 · 10 (7.3.1930) · p. Seite 186

?'סער#רי,שע 3?עסער נ*ם. 10 (305) זײס 186 דאמאז איז פאדיז פ ז* ד י ז ײדי שעד א. זז? 3 ע ד י ן / א גײעד װאם הייסם י״ אים ״פאר מיין פארגעניגן״. אין דער קאלעקגיק גיט ער ארוים װערק לויט זיין א״גענעם א״גיען, נישט באראטנדיק זיך מיט 1י רעדאקטארן פון זיין פארדאג. און ״דוד גאלדער״ איז ארײן אין דער?¥־ לע־ציע — מיט א גרויפער פאפולאריטעט נאך פאדן דערזען די ליכטיקע דאם איז די סער־װירדיקע גע־טיכטע ארום דעם איבם •טטארק־פא־ פולערן פראנגויזישן ראמאן ״דוד גאלדער״ פון דער 25־יאריקער ״דישער פרוי אירענע נעמיראווסקי, אבער אפגעזען פון דעם גאנגן טומל און פון די אלע אומיטטענדן, װאם — ווען נישט דאם, וואם זיי זענען געווען אוי־־א־אמת — װאלטן זיי געקאנט מאכן דעם א״נדרונן פון א גוט־ פארטיאכטער אמעריקאנער רעקלאמע — אפגעזען פון דעם אלעם: — װי זעט טאקע אוים דער ראמאן ״דוד גאלדער״? מען קאן נישט זאגן, אז דער ראמאן צילט נישם אין דעם פונקט, אויןז וועלכן עם זענען אויסגערעכנט די צענדליקער ראמאנען, װאם װערן יעדע וואך אדויםגעװאיפן אויף דעם פאריזער מארקל אויף דעם יטטארקן עראטישן םאמענט, וועלכער איז ערטערװ״ו געשילדערט מיט דעם בולטםטן רעאליזם. עם פעלן נייטט ק״ן ״אנציענדיקע״ ערטעד אין דעם ראמאן. סיװערן אין אים אויך גיעשילדערמ טיפן. קאן ״דוד גאלדער״ פאררעכנט װעין באמה פאר א ראמאן פון יידישן לעכן פון אונזער צייט, לכל הפחוח פון א געוויםן װינקל פון ״דישן לעבן? דאם איז די פראנע. ״דוד גאלדער״ פײט אונז אי״ן אין א פביבה, וועלכע איז דעם קערנדיקן יידיש( שרײ• כער, װאם יטטייט אינמיםן פון יידישן מאסן־לעבן — פרעמד, נישט צו־ גענגלעך און-שטארק נישט צום געמיט. עם איז די סביבה פון דער גרוי־ סעי אינטערנאציאנאלער ש6עקולאציע־העלט, פון דער נאך־מלהמהדיקן לעכנם״טטייגער אין די כארימטע ערדייטע גן־עדנם, אויף דער ריוויערע, ווו דער גאנצער אלטעי ״יטימל״ איז אפגעװייטט. נייטטא דארט קיין ארט און געלעגנהייט צו באיטר״בן די אלע אלטע מאטיװן: יטמאם, הארץ, גע־ פיל, פױמע כענקשאפט, אומעט, געלייטערםע ליבע. אט דעד גאנצער אלטער יעגיםטער פון ראמאן־מאטױון איז אויםגעיטטראבן פון ״דוד גאלדער״. אניטטאט דעם שאפן דאיט דעם גאנצן אינהאלט פון לעבז פון די הויפט־ העלרן צוויי שטארקע טײיכ־כותות: די צעכויטעוועטע ל״דניטאפצ און דזןם געיעג נאך געלט. דוד גאלדער פון קליינעם אוקיאינער יטטעטל, דער יטפע־ טעידיקער פעז־לער אין נױ־יאיק און דערנאך גרויסער בערזע־יטפעקולאנט, זיין ײ״כ חוהקע פון קייטיניעװ — אין דער ״ברילאנטענער״ געזעל־ •טאפט פון פאל־טע און אמתע פײנצן, פון •טפאנישע גראנד־דאמען, פון דער גאנצער בל״טט־טנדיקער וועלט און ״האלכ־וועלט״, װאם פאיזאמלם זיך אין די אינטערנאציאנאלע פארגעניגונגם־ערטער. אבער הינטער דער מאס־ קאראדע טוט אמאל א שטארקערן קלאפ דאם הארץ פון דעם אלטן קליינ־ שטעטלדיקן ייד דוד גאידער. זײן װייב אבער. די אמאליקע חוהקע פון ק״טיניעוו, האט •טוין דאם אלטע אויםגעריםן מיטן לעצטן ווארצל. זי איז די גראנד־ראמע פון כיאייץ און טרייבט די ײילדעסםע פארנעניגנס. ־ זענען עם טיפן פון אונזער צייט? אן •טום צווייפל. איז עם א ווינקל פון יידישן לעכן? זיבער. א קליין װינקל, און א טומלדיקם, פון וואנען עם קוסען אפט א־ויס שרייענדיקע ״יידי־טע םקאנדאלן״ און אפילו טיאגעדיעס. סיט װעלכע עם װערן •טפעטעי פול די שפאלטן פון דעד אינ־ טעינאציאנאלער גרויפער פרעםע. אט אין דעם ווינקל, פון װאנען א סשונה־ דיקער פיעסדעי ייד״טער לעכנסשט״גער דערג״ט צו אונז נאר אין דער פאים פון םקאגדאלן און צייט־נגם־םענסאציעם, האט א כליק געטון דאם קיעװעי ״ד״טע מ״דל, די עמיגדאנטקע אירענע נעמיראווסקי, און האט רא־טאפן א קרעפטיקן, מיט בלוט און פלי״ט אנגזךטדיבענעם פראנצויזישן יאמאן״, ײאם איז געװארן די סענסאציע פון טאג אויפן פאײזעד ביכער־ -איק און וואס ײדיט אין היץ פון די לויב־געזאנגען פאיגליכן צו די ראמאנען פון כאלזאק און הוגא... _פארלאנ 3. קלעצקיז, װאריזוע יי-י- ז*אי?ניײ<י_ פחי מײן הײם אין די בערג ■רײז 4 זל. 23 ס1ז\\6|3א ,3׳^523זג^ץ ,״62ו€1ץ8״ .2^ק5 ווידער א ״ײד״טע״ םענסאציע אויפן פאריזער ביבער־םארק! מים־ אמאל איז כארימט געווארן א 25־יאריקע ײדישע פרוי, פון קיעוו, וואם האט אויף א מערקווירדיקן אופן פארעפנטלעכט א ראמאן, אויף פראנצוי- זיש, אבע־ פון ״דישן לעבן, מיט ״ד״טע העלדן. ארום דעם כוך איז גע־ ווארן אזא שטארקער טומל, און פון אלע זייטן האבן זיך גענומען הערן אזויפיל לויב־געזאנגען, אז די יונגע יידישע שריפטשטעלעײן, די אנ־ פענגעדין, ווערט פארגליכן מים נישט קיין קלענערע מייסמער פון יאסאן, ווי באלזאק און הוגא... לאמיך זי אייך פא־שטעלן- די גליקלעכע אויטארין, פאר װעלכער דער רום איז געקוסען אזוי אומערװארטעט. ״א שיינער טיפ פון א ייד״טע- מאכטעי״ — מאלן זי איצט פאריזער קײטיקער. איר פאטער — זאגט זי — איז געװען א גרויסעי באנקיר אין רוסלאנד. איר פאמיליען־נאמען נעמיראווסקי דערמאנט אן א פאו-טפיייטער ייד״טעד משפחה אין אוקיאינע. אירע עלטערן האבן •טפעטער געװוינט אין פעטערבורג, נאך דער יעװא־ לוציע — אין מאםקװע, פון מאםקווע אנטלאפן צוריק קיין פעטעיבורג, פון פעטעיבורג — אװעק אין א קליין דערפל אין פינלאנד, פון פינלאנד ק״ן שטאקהאלפ. פון •טטאקהאלם קיין פאײז. אירענע נעמיראװםקי איז אלט געװען 14—15 יאי ביי די אלע װאנדערונגען. אבער עם זענען פאי־ כיי קוים 10 יאר, ווי זי ״אטעמט די פאריזער לופט״, ווי זי האט אלם 15־יעריק ייד״ט מ״דל פון רוסלאנז זיך גענומען איינלעבן אין דער פראנצויז״טעי קולטור. אין די נייע לי-ע-אר״טע •טטרעמונגען — און לו י; האט גע־טלאגן איר שעה צו פארנעמען אן ארט אויבן־אן. בכדי צו זיין גענוי, דאײי מען צוגעכן. אז איר איצטיקער דאמאן ״דוד גאלדער״ איז טאקע איר גיעסטער, אכער נישט -ו״־=~ר ערפאלג. שוין אין 1023, דעיגרייכנדיק קוים דעם עלטער פון 18 יאי, האט זי געשיקט א דערציי- לונג אין ״מאטען״, אונטעד א פםעוודאנים, און די דעיצ״לונג איז באלד אפגעררוקט געווארן. שפעטער האט זי, אונטער פאײטיידענע פס״דאנימען, געדיוקט דע־צ״לונגען אין א ריי ערנפטעיע פיאנצויזישע ליטע־אדייטע צ״טשריפטן אין 1020 האט דאס ייד״טע מ״דל •טוין דעביוטירט אין דעי פראנצויזישער ליטעראטור מיט א ראמאן ״דער •טלעכט־פא־שטאנענער״, און אזוי איז די יונגע עמיגראנטין אויפגעײאקםן א עײטטע פיגור צוו״טן די אומצ״ליקע דאמאניםטן, וואם ווארפן אױיס א וואך נאך א װאך פיל צענדליקער ביכעד אויפן פאײזער מארק. און איצט קומט די מערקװירדיקע געשיכטע מימ איר לעצטן יא־ מאן ״דוד גאלדער״, וואס האט זי סיטאמאל געמאכט פאד דער ״העלדין פון טאג״. אירענע נעמיראווםקי האט דעם ראסאן געשײבן פיר יאר — אזוי דעיצ״לט זי. אז זי האט אים פאיענדיקט, האט זי אים איבערגעגעכן דעם רעדאקטאר פון זשורנאל ״עווי ליבי״, ווו זי האט •טוין פייער גע־ דדוקט דערצ״לונגען. דעי רעדאקטא־ האט איד דערקלערט, אז דעי יאמאן געפעלט אים, עי איז אבעי צו־לאנג פאי זיין ז־טורנאל און האט זי געבעטן אים צו קירצן. זי האט עס שוין געװאלט טון. אבער זי איז קיאנק געװאין און האט זיך נישט געקאנט נעמען צו דער ארבעט נאבאמאל צו ענדעין דעם יאסאן. זי האט געטיאבט, ײאפ זי זאל טון. און עס איז איר א״נ־ געפא־ן צו פױוון דאם גליק ביי א פארלעגער. זי האט אוועקגעשיקט דעם מאנוםקייפט אנאנים צום כאקאנטן פאײזער פארלעגער גיאםע און האט אויף א ודטובה אויפגעגעבן א אדרעם ״פאםט דעסטאנט״, װילנדיק האלטן בפוד איר פיווו, אויב עם וועט זיך ענדיקן סיט א דורכפאל. אירענע נעמײאװםקי איז דעיווייל ווידער קראנק געוואין. דער פארלעגעי האט איבעיגעלייענט דעם מאנופקייפט און איז אי״נגעפאלן אין התפעלות. עי האט גענומען זוכן דעם אנאניסען אוימאר. אבעי ק״נעד האט זיד נישט געמאלד;. אירענע נעמיראווםקי איז געלעגן קיאנק און האט נישט געקאנט ג״ן אין פאםט נאכפיעגן זיך וועגן א בײוו. דלױוייל האט דעי פארלעגעי איבערגעגעכן די געשיכטע זשורנאליכטן, און עס האט זיך אויפגעהויבן א טומל אין דער גדויסעי פאריזעי פיעםע: ״וועי איז דעי אויטאי פון דעם זייעי געלונגענעם אײגינעלן יאמאן? װו בא־ האלט עי זיך?" ע־״טט אין א פאי טאג אױפ האט זיך אייענע נעסיראוו־ פקי געקאנט אפיופן. און זי איז איצט די גליקלעכפטע אויטארין אין דעם ה״־יאײקן ליטעיאײשן םעזאן אין פאײז. איי יאמאן ,.דוד גאלדעי״ האט געחאט א פארזיכערטן עיפאלג, נאך א״דער ער איז דעו״טינען אין דרוק. ער האט נאך פײעי כאקומען א זעלטענעם פיםום. דער פארלעגער בערנאיד גראםע האט דעם ראמאן ארויסגעגעכן אין זיין לוקסופ־קאלעקציע,