Literarishe bleter · 1930-03-07 · 10 (7.3.1930) · p. Seite 182

ליסער^ריש^ בלעסער גזם. 16 (305) /״פ 182 ׳י װערק כעםערן אוים די שפראנן און מאכן זײ קײטן-נקײך״. דער אײגענער שריפטשטעאער, װאפ האט אננע׳םריבן אט די דאזיקע ׳עורות, טרעט ארויס אין עםנטקעכע ארטיקאעןס) און א־ן פריײאטע בריײס) אקעגן דעם ״א׳&ון-בבצ״, דעם מיאוםן נע- מי׳עטן ז׳כאדגאן, װאס האט ני׳םט ק״ן נראמאטיק, און פען דארה ײאפ-ניכער אים פארבײמן אויױ ״י׳עון-הפדינה״ און װערן צײטן- נקײך. באזונדערם אינטערעםאנט אין דער הינזיכט אױ גאטקאבעי־פ ביז איצט נאך ני׳שט פארעפנטלעכטע ברװו צו א באקאנטער דאמעל). דער ברױו איז ני׳שט דאטירט, נאר לויט אויסערע םימנים לאזמ זיך פעםט׳שטעלן, אז ער איז גע׳טריבן בערך אין דער מיט פונם סנ-טן י״ה. װײק אין יענע צ״טן האט בײ אונזערע אויפקיע- רער נאך ׳םטארק גענאלטן די ״נזירה-דײט׳ם״, אױ אויך דער ראזיקער ברױו צו אן אױפגעקלערטער דאמע גע׳עריבן ״דײט׳טפעי׳ם״, ד ה. אויך א פארנרײזטן דײט׳ט מיט ײדי׳שע אותױת. םיר ברענ- גען דא דעם ט״ל פונם בריײ, װאם איז נוגע אונזער טעמע: ליבע מאדאםן איהרעם, אײנעס אן העררן מ״י באק׳םט נעריכטעטען שר״בענם נאך, נעאײםערטען װאונ׳טע געמעם שיקקע איך איהנען כײן קעצטעם אבער אויך קונסמרײכסטעס, אין דער ײדעשען שפראכע פערפאםטעם נעדיכט, װעקכעס איך איהנען אײ- נענטקיך ׳םאן קאנגע שיקקען זאלקטע אונד װאקטע. ײאם מיך אבער דאראן הינדערטע איזט צו איקטעגקיך, אקם דאם איך עם איהנען עחטט ערקקעהרען דירפטע. עם איזמ איהנען װאהל בעקאנט, דאם כײנע אומשמענדען פאן דער ארט זינד, דאם זיא אויך ניכט איך איבער פײנער צײט צו בעפעהקען האבען. אבער קאםםען װיר דאס, עם קאן כיך צו אײנער אבשװאכונג פיהרען דיא זא װאהק איהנען אלם מיר אונאנגענעהם זײן קאנטע. איך קעהרע װידער צו פײנעם נעדיכטע צוריק. איך נאננטע עם איהנען מײן לעצטעם, װ״ק איך אקקערדיננפ פעםט ענפ״טקאםען בין ניכטם קיטערארישעס מעהר אין דיזער ארמזעעקינען אונדאנקבארען אונד אוננקיקםשװאנגערן ־בפראכע צו ׳ערײבע;. עם איזט אײנע ׳טפראכע אהנע קיטעראטור, אהנע נדאמאט-ק, אהנע לאניק, אהנע רעטאריק, אהנע פילאזאפיע א׳נד געשיכטע אונד װאס דאם שקיפםטע איזט — אהנע נאציאןן דענן, דיא ײאהרה״ט צו זאנען, אבװאהק דיא יעניגען דיא דיזע ׳טפראכע ׳םפרעכען יענעם פאקקע אינגעהערן דאם א״נסט ״עם חכם ונבון״ געה״םען האט, זא פערדינען זיא דאך געגענװערטיג זא ותניג א״נע נאציאן גענאנט צו װערדען װיא דיא א״נםט פאן דען נריכען אונד רעמערן פערעהרטע מיטהאקאגיע אײנע נעיםיכטע. דענן בײדע זינד איבערבקײבזעק אײנער אוראקטען צײט, דערען טיעף-א״נגעװאורצעקטע ראסט פאםט נאך הײקיגטהוענדע אונד געהײםניםפאקקער אלס איהר װעזען זעקבםט נעײארדען איזט. איך װיקק אלזא מיט דיזער נײעסטען שפראכע דער עקטסטען נאציאן, מיט דיזעם פערדארבענםטען דיאלעקטע דעס ה״קינסטען פאקקעם, מיט דיזעם גאטטקאזען באדבאריזפום דער נאטטעםגעזעננעטםטען נעמײנדע ניכטם מעהר צו טהון האבען. איך האב פיעקעם אין דער- זעקבען געצײגט װאפ װערער זיא נאך דיא יעניגע דיא זיא האנד- האכען װערמה זינד, אונד װאס האב איך דאפיר צום לאהן? שפאטט דען (דער?) נעביקדעטען;אדער האקבגעביקדעטען) דאם איך מיך פאן דיעזער נעם״נען דירנע פערקאקקען קיעם, האס דעס אונגע- ביקדעטען הויפען דער אנ׳טטאטט ביקדוננ אן צו נעהמען מיך פיר דען בעקצעבוב זײנער העקקענ׳טפראכע האלטע אונד אלקעם פיר ט״פעקפ םעסינעם נעהײק, װײק ער זײנען אונד זײנער שפראכע װערמה צו גוט קעננע אלם דאם ער דאראן אונד דעסענטװיקקען עטײאס פאן נוטעם פרינציפע מוטמאםםען זאקלטע. א־ך נענטע אבער אײך דיעזעס נעדיכט דאם קונםטר״כםטע, װײק עם זא פיעק מיר בעקאנט, דאם ערשטע אין גק״כעם זיקבענ- מאאםע אין דער ײדי׳צען ישפראכע נעשדיבענע געדיכמע איזט. אײן יעדער פערז האט 11 זיקבען אונד פאםט יעדער װירד אין צװײא גקײכע העקפטע צערטהײקט פון דענן אײן טהײק ס, דער אנרערע ב זיקבען האט אונד ראם נאנצע ענטהאקטעט דעז ס4 זעקספערזינע כטראפען. דאס איזט פיעק. דיא קאטאםטראפע װירד צװאר קורץ אבער קאקאני׳ע געשיקדערם אונד דער א־בערגאנג פאם טראנישען 5) הטלי׳ן, 1863, 232. 6) ר׳בומות, 2, 421. 7) דער עװארץ־םעקםט פון דעם דאזיקן נאד גישט שארעפנמלענטן בריװ געפינט זיך אין אונזער רשות. צ״טיק. אין אכט יאר ארום ׳ערײבט ער זײן צװײטע פיעםע, נאר דאס מאל שוין אין ״די־ע — דעם ״דעקטוד״. אכער אויך די פיעסע אױ אין משך פון צענדקיקער יארן געבליב; אין כתב-יד, נאר שוין פון גאנץ אנדערע כאמױו;. ראס איז שוין נעװען פאר- בונדן מיט דער ״זשארנאן-פראנע״. װי אװי די השבקה-׳טרײבער האכן זיך פארהאקטן צו מאמע־קשון, איז אן אקט-באקאנטע זאך. בקויז געצײקטע צװי׳שן זײ, װי מענדל קייפין, י. אקםענפעקד און דר. ׳ם. עט־נגער האבן פארשטאנען װי נעהעריק אפצויםאצן דעם קוטורעקן װערט פון דער פאקקכ-יטפראך; ז״ האבן דעדפאר מיט קיבע גע׳כאפן אין ײדי׳ם, געחקומט װעגן דעם, אז זײערע ײדי׳״ע װערק זאקן װאכ-מער פאר׳עפרײט װערן צװי׳ען פאלק, און םיאיז ני׳עט ז״ער ׳עוקד, װאס זײער חלום האט בײ די רעמאקםטיקע אומ- ׳טטענרן נייעט נעקאנט מקוים װערן, און דער גרעסטער טײק פון זײער קיטערארי׳עער ירו׳עה אױ דורות-קאנג אין כתכ-יד געכקיכן. דאכ רוב אכעד פון אונזערע אויפקקערער און היםכקה-קעמפער האכן ז־ך פארתאקטן מיט ביטוק און שנאה צו דעם ״פארדארבענעם ז׳םארנאן״, װאכ אױ, ווי זיי פקעגן טענהען, ״אונז מבזה צװי׳םן די אוטות-העוקם״. איז אבעד דאכ רעאקע קעבן פיק שטארקער פון אקערקײ ראקטרינעם און טעארעטי־םע הכצאות; און טאקע די זעקבע משכיקים-קיטעראט;, װאכ האבן מקהמה נעהאקטן קענן ״דער שפראך פון די דינסטן״ , האכן קענן ז״ער א״גענעם װיקן דאך ט־מנעהאקפן דער אנטװיקקונג און אויפבקױנג פון דעד ײדי׳עער ־םפדאך און איר קיטעדאטור. אין זײער קאמ.ז קענן די ״מורדי אוד״ און חפידות, װאכ האט, אגב, אקם פאקקםבאװענונג פון אנ- הויב-אן פאדשטאנען אויכצונוצן די ׳כפראך פון דער פאקקפ-מאסע װי דעם בעםטן אג־טאצ־ע- און קאכפס-מיטק — האבן די מישכיקים ק״ן אנרעד כרירה ניישט נעהאמ, װי אנװענדן דעם אייגענעם כקי- ז״ן, װאס די חםידות-באװענוננ האט באנוצט — די פאקקס-שפדאך, דעם פ׳שוטן ז׳שארנאן. די דאזיקע פאר נויט גע׳שאפענע מ׳שכיקי׳שע ײדי־שע קיטעראטור איז אבער אין נרעפטן טײק געבקיבן א גע- שריבענע קיטעדאטור; װ״ק דרוקן זײערע װערק אויך פראםט כאמע-ק׳שו;, עפנטקעך ארויסטרעטן אקם ״ז׳שארנאן-־שר״בער,׳, — ראם האבן די דעמאקסטיקע מ׳שכיקים בײ זיך ני׳שט געקאנט פועק;. זײ האב;, װי אײנער פון ז״ א־ז זיך אפנהארציק מודה, ״זיך פ׳שוט נע׳שעמט פקוצים כחבריב צו װערן אין דעם ארעמען זישארנאן, װאם עם איז צו װינ׳ש;, עפ זאק נאר פארנעסן װער;״2). אברהם בער נאטקאבערפ פארהאקטן צו יידיש איז נעװען א גאנץ-צװײדײטיקייג ער אױ בנוגע צו דער דאזיקער פראנע נע- ישטאנען א-ן דערמיט צװי׳ש־ן די צװײ נאר-װאם דערמאנטע נדופעם. א חזנס א זו;, האט אים געצוינן צום פאקקפטימקעכ;, צום זאפטיקן װאקינער ײדי׳ש3), צום קערנדיקן פאקקם-קיר. דאם איז אבער נע׳שטאנען אין פוקער פתירה מימ דעם ה־שכקה-פדאגראם, מימ די אידעען פון רער ״בערקינער אויפקקערונג״, אויף װעקכער גאטקאבער אױ אויפנעװאקסן און פאר װעקכער ער האט כוטיק נעקעמפט. דער- פאר אױ זײן באצױננ צו ײדי׳ש אזא צװײדײטיקע עפ איז ׳שוי; אין דער ײדי׳שער קיטעדאטור אײניקע מאק צי- טירט נעװאח4) די באקאנטע ישטעקע אין גאטקאבעדס א העברעי׳שן אדטיקק (״הטקיץ״, בס<ו1, 161־סא1), װו ער טרעט ארויס מיט פאקגנדיקער ״עצה : ״קאמ־ר בעטן די ׳שרײבעד, די ם׳שכיקים, זײ זאקן זיך ני׳שט ׳שעמען צו רעדן צום פאקק אויף דער ׳שפדאך, װאם ער רעדט. זאקן זײ געדענקע;, אז אזוי האבן געטון אונזערע חכמים פון אמאקיקע צייטן יעדער אין זײן קאנד, און זאקן זײ ני׳שט זאנ;: סטײט׳ש, װי אזוי קאנען פיר פאדקאזן אונזעדע ר״נע און ׳שײנע ק׳שונות און אנהויבן ־שרײבן א נעמי׳שטן און פכוקבקדיקן ק׳שון, אויף א ק׳שו;, װאם האט ני׳שט קײן נע׳שטאקט און קײן צורה (א־שר קא תואר וקא הדר קו). מײנע קיבען װײםט איר דע; ני׳ש־ט, אז א כך ׳שפראכן זענע; פו; אנהײב נעװע; אי; דעפזעקביק; צו׳שטאנד, אי; װעקכן די ראזיקע ׳שפראך נעפינט זיח די ׳שרײבער און זײערע 2) םער באריכות זע אונזער ארםיקל ״דער קול מב׳גר און ז״ן *ייט״, ״יידישע װעדם״, 1, 1913. 3) די רעדאקציע פון די ״היספארישע שריפמן'י (ב. 1, 614) דערקלערם נאמלאבערן פאר א באדאליער ״דן. באשר ער איז נעבוירן אין אלט־קאשגיםין ״אין דער שכנותדיקער פאדאדיער (?) גובערניע״;דארםן, 013). דאש איז אבער א םעות; אדט־קאכניםין האמ נאך אין גםיעלניצקיס צ״ם; געהערפ צו װאלינער װאיעװודשםװע. 4) זע: א. ברידקין, אברהם גאםלאבער און זיין עצאבע, 313.