Literarishe bleter · 1930-02-28 · 9 (28.2.1930) · p. Seite 174

״ניע^ד־עדי׳יעע ב?טסער 012. 9 (301) דיפ 174 דעם ״בלײער, און עקלדיקער?זוגד באװ״זם ד*ס ריכםיקע פנים זײנב איך הא־ אנגעװיזן, אז דער גר־צדק איז א װיפםער פלוידער־זאק, אז דע־ דוכוס האם קײן מענם־דלעך אויסזען נייצם, גראפאמאניעע יםאטנם זענ; ד*)רם אלע מענם״םז׳/ (דר. א. מוקדוני ״מארגן־ז״םורנאל״). ״דער ״דוכוס״ איז בײ קאציזנען װײם ניםום קײן אריםןןקראם ־ •דער צעלאזענער םרויען־יעגער, נאר א העלדיעעף דעכקער־אידעאליסג־ קאציזנעס הויף־נאר איז נײםם קײן פאיאץ, נאר א מראגײםע פיגור, א װעדכעדם נ־טמה עס ראנגלען זיך הננעהדיקײפ און פראםעפם... און פונרם אזעלבע רירנדע, סימפאםײםע, כ>זם?ו אנםצװײטע צעקריפלםע מענפתול;־ כע גע־םםאדםן זענען קאציזנעס איע:דאר מא־כקע, דער װאבעדיקער ׳םקלאז און *דבתדיקער פײנץ, די ארענדארקע פעסיע, דער אלםער יי צדוק, דבורד די *םענקערן... דער ארםער דוכום — דאס איז דאך א קאמפליצירכע־ *דנײדיקער באראקםער פון העראײדן פארנעם, אין װעלכן עגזןיפםי־כע ברוםאליםעם דאר;* הארמז<נירן מים פאםערלעכ״ער צערםלעכק״ם, לוסם־ידפ־ד מימ ״רויער..." (דר. א. מארגאדין. -יעאגער ״ײד. קודיער״. באריבב פ.•; מאיעוופקיס אויפבירונג). גײמ זיימ א חבס און לןדויבמ זיך פאנאנדער אין די?זמראמען פ■■ ד,ײפן און?אדמן, מימ װעלבע מען איז א״ך דא מבבד. פוגקמ ווי מיס פינף יאר צוריע, בײ דער װארעעװער פרעמיערע. •דמײען מיר דא אין אן אנגענלימער אממאפפער. דער וואר׳מעװער ״נדד־ב איז געװען א קינדערימפיל קעגן דעפ ניו־יארעער מומל. דארמ, יגמועבב מען, האלמ •בוין בײ דועלן... איך בין נײבמ אזוי נאיװ, אז נאך פינך יאר צ״פ יאל איך נײבב אײנזען די פעלערן פון מיין עריצמער בעאמראלי־בער ארבעמ. קיינע לויב־ יעצענזיעס ײעלן מיך דא נײבפ פארװיגן. דעד ״דובופ״ חאמ א פך חפרונור, אין מעאמער־פיעפעפ קאן םען זיך אבער פארפולקאמען נאר בהדרגר,־ דיק און נאר אין א לעבעדיקן קאנפאקמ מיפן מעאמער, אויפמ״דנדיק בײ יעדער נ״־אויפגעפירמער פיעפע די מעאפראלײבע חפרונות פון די פריערדיקע. איך באװונדער מ״נע עדמערע און ױנגערע קאלעגן, װעלבע פא- מעפמן זיך צו •בד״בן פיעפעפ — אזוי־צו־זאגן — פארן לאגער, פא־; איביװ. דאפ אז נייבמ קײן געזונפער װעג פאר דראמאמורגיע. אמר,: אינ־ זעי מעאמער אליין איז אויך גענוג ראבימײב, אויב אין פארלויף פון פיני יאד דעיפאלג פ.־ן ״דובופ״ חאב איך נאך נײבמ געהאמ די מעגלעבק״ב צד זען אויף דער בינע מײן צװ״טע מעאמער-במיק — ״הורדוס״. וװ איך חאב םיך באמימ אדיצומײדן די חסרונות פון מײן עד׳במער יבמיל װו איך האב זיבער געסאבט אנדערע פעלערן. ווי קאן מען בײ אזא דאגק זיך פאיפאלקומען? עפ קלינגפ מארנע די פענות, וועלבע איך האב צום יידישן מעי־ מער, װי איך װאלמ געפאדערט עפעם באזונדערע פריװילעגיעם פאר זיך עפ איז דאך אבעי קלאי, אז מימ מיין עריבמער — װ״מ ני־בב פאדקאמער •במיק — תאב איך ארײנגעבאפן אין פינטל פון די מאדע־נק מעאמ־איײבע באדערפענישן. מײז איבערצ״גונג װערמ באפעםמיקם דורך די עטלעבע אויב;־ געביאבפע אויפצוגן פוז די רעצענזיעם, דר. מוקדוניס אר״ננערעבנמ. ײײל ײײ װאלמ געװען צו מיד, דוען איד זאל סוקדוגין יא געפע־• און אגמ־דפדעבן ז״ן גע־בםאק! — װעגן דר מוקדונים בעאמראלע דדבגות זאל עדות זאגן א״ן קי״־ נעד עפיזאד: סיט יארן צוריק האמ אין ײארשע געשפילמ מאיסי — דעי :*־ ריממעי ד״משײבער אקמיאר. געשפילט האט ער ״קעניג עדיפוס״ אין ־ער גױיפעי געב״דע פון וואד־בעװער צירק. עס איז געװען אזיפגעבוימ * גיגאנמישע קאנםמרוקציע פון ז״לן און מדעפ. װו די יבפיל איז פא־־ע־ קומען. אדנבן אוײ־ דער ארענע האבן מימגעשפילמ 500 פמאמיםםן. זײ איי געװען געמאבב אין כביל פון ריינהארמם גרויסע אויפפירונגע־ מוקדוני האב נאך דעם ארויפגעזאגב זיין בעאמראלישע בקי־זזי• אין א עפנבלעבן פא־בראג. און אב װאפ ע־ האב געזאגב: ״די בעאיאלײבע סעגלעבקײב פון דעם מענבשן זענען נעבעך :*־ גיענעצב. דער מעננדב קאן אויפבויען ײזי־ע ז״לו און טדעפ — דדזזו יאציעפ׳ ער קאן אבער אליין גי־בב גיעפער און ברײבעד װעין פון נאמיײעבז װוקפ. און עי װעיב נאך קלענער צװײבן די גרויפע ד■ ־*־ ־אציעפ. װעלבע •במ־ײבן אונמע־ ז״נע :אגרענעצמע מעגלעבק״מן״ נאך דעפ דאזיקן פארמיאג מוקדונימ האמ ייך מײ געהלומב י; א־ך זע סאיפי •בפילן אויף שטאלצעפ. ער איז צזו״ שמאק די הזיו ׳־' א מאגע בײ דרעיד. דאפ מוקדונישע פיאבלעפ איז געלײימ לויב ־ל־ עשייות פון טיקדונײבער פאנבאזיע. און אז איד בין מיט יארן שפעמער צוגעםראטן אנצױברייבן א נײ״ מער-במיק ״דוכום״ ייאל איד קרדם־בל געהא־ז פאדן אויג, אז די בע׳י־ מימן אויפנאפ פון דרופ־אפריקע און די ראמן-לעגדער, זי איז געשפילמ געװארן קױב דרײהונדערב מאל אין א פינפאונצװאנציק ײדישע יבמעמ. און אנגעבא־פ האבן זיך אן דער פיעפע דװקא בעפערע אקפיארן, :עפערע דיאמאמישע פױפעפ, װעלבע מיר האבן אזוי װ״ניק. פיעגמ זיך: פיל ײדײבע פיעפעפ פון פאר די לעצמע פינז יאי קא־ נען זיך בא־יםען םימ אזא מעמייקע? איך ברעכג זי דא — די מעמריקע, װײל זי איז גענוג װאגיק און אומבא־במײימבאר, בדי צו שמיצן זיך אןײ־ איי בײ געװיפע מעא־ םי״אלי־דע אויספירוננען. און די אויספירונגעז וױל איך םאכן אין צו־ זאמעכהאנג םיםן לעצטן ע=אש £רן דעי 2יע=ע אין כיו-יארד,, מים אײ *־ו״כיקז *דלוס־אקארד. י. יולאװ האם אן מיין װיסן, אן מ״ן צו׳םםימוננ אויסנדדםעדם דעס ״דוכדס״ אין ז״ן אײגענער באארבעםוגג. איך װ״פ נ״םם״ ווי און ווזןם עי־ האם אין דער פיעסע יאאיייעם. מענלעך — ער האם נעיםאפן אן עפעקםפולע פאר״כםעלוננ. צי איז דאס איעי־ רעכם אזוי — אם די נ״כם נעפי־ענםע *סוהפות פון א רעזידיסעי? — די פי״ה״ם, װעלכע עס נעמם זיך א רעזיכיפער —* איז דאך אן אפענע אומיעכם לנבי דעם אויםאר) תאבן מ״ן קײװדע םאקע זיך אננענומען א״ניקע רעצענזענםן. װעדכע האבן א״ננעפונען, אז מען װאלם געקאנם זיך באג״ן אן דעי באא״בעםונג.?וי״בם װיליאכ עדלין אין :ין-יארקעי ״םאג״: ״עס איז אן עולה מיר זעכען יארעבםיקם צו זען אזא װיכםיקע פיעסע װי דעי פאיפאסעי האם זי גדכײבן״. און דר. א. מאיגאלין (׳סיקאגעי ״״דידד;י קדריער״). װעלבעי האם געהאכ די סענלעבק״ם צו פאי־גלײכז בולאװס באארבעםונג מים מא־ רעודכקיס םעקסם*ם-ײע אויפפירוכנ, *צר״בם: .דעיפא- האנ איך געזען (ב״ מאיעװסקין) כמעם א נ״ע 5יעסע: רייכדע עפיזאדן פון א ר״יכ־ סאײיסע- ד־אמע מים בלום און פ״עי... א גאלע-״ נעפורימםע םיפן מיט א־ע ז״ערע א״נכםימי־ענע מעלות און פעלערן... און דער עיקר — א *ספיל, פון װעלכן עכ *צװימם ארויף אוית דע־ אזיכעיפדאך דאס םיך־ נייכם אלע מאל — ה״כם עס — םיעפם אי״ן די באאיכעםונג אין פונקם פון דעס אויטאיס כװנות! און, װאס םיד פר״פ אממ״נסם איז, װזן־כ דװקא אין דער ני״סנדבאאיכעםעי אינםיעפעםאציע האם דד. מאר־ גאלין באמע־קם די אנםצװ״אוננ פון כמעם אלע נעיםםאלםן אין דעי פיעסע. דאס איז דאך דאס עכם־מ״כיקע, װאס איך װעל פאר ק״ן ניל־ דע־-ע בערג ניהום אוועקנעכן. למען־האמה מוז מען צוגעבן, אז ני׳כט אדע רעצעכזעגמן האבן זיך אכגעכומען מ״ן קריװדע. א״כיקע האבן בודןןװן געלויבם פאר ז״ן בא׳ אייעםדכג, אדן א״ן רעצעכזעכם (די. א. מוקדוני) האם אפילו קריעה גע־ ריסן, װאס בולאװ האם מיפ ז״גע גאלדעכע העכם ני׳דם געקאנם ארויס־ יאםעװען אזא םארעכםל*זז ״םוכד־׳םר״כער װי קאציזנע. אבעי מים דע€ מאמענם עכדערם זיך פאר מיר דער *דװערפונקם פון דער כיו־יאדקעד פאי״דםעלוננ. דאס פראבלעפ פון ״באארבעםוכג״ םיעם אפ פאי א ײיכםיקערן: װעלכער ז־דע איז בכלל דער פועל־ױצא פון פי:,ס יאי ״דוכופ״? אם זענען קורצע אויכצוגן פון א״ניקע רעצעכזיעס, װעלכע איד האב אונםער דעי האנם: ״די פיעבע איז סון ר״ן דראמאם״דן *דםאנדפונקם א״נע פון די *םםאדקסםע זאכן אויף דעי גאנצעי י־די׳דער בינע. איר פאינעס קאן זיך פאי־נל״כן מיט אזעלכע דיאמעס, ײי *םלום א׳דם ״קידו־ם ה*דס" און פויכט־ װאכגעיכ ״ױד זיס״. (װיליאס עדלין, ״טאנ״). ״א פ״נע ליטעיאײ׳טע זאך, פאי װעלכע די ״װילנער טרופע״ פאי־ דיכם די כימפאםיע און ־דטיצע פון דעם אינטעליגענםן עולס מעאםער־ באזובעי״ (ד. קאפלאן, ״פןןרװעיםס״). ״װ>ודום האם מען אלםער ־אציזנעס ״נר״צדק״ ני׳כם אויפגעפירם ביז אצינד אויף דעי עװעכױ? דוים מ״ן חכמה אין ביזגעס וואלפ די דאזיקע דראמע געקאנמ י״ן א שמאלץ־גרוב אפילו פאי נעבעלס כעאםע־ מא־יס *םװאיץ װאלם מים אזא פיעסע צעפלאמם זיין ליםעראי״ם פובליקום אין ײאלם אפ׳טי געי־אכם א ״גר־צדק״־עפיממיע, װי מיםן ״דיבוק״. פא־ װעלבז אפילי ביאדװײעי עאמעיפאנמן הייבן געפױװמ בלאזז שופי.. עס זעם אויס, אז אין קאציזנען האש די ײדישע בינע א פאכמאן אנםדעקם, א ליםע־אײשן םעאםיאל... די צװ״ גיעסםע מעדות פון דער פיעסע — זי איז מעאמ-איי- פצעניש״ יב. י. גאיו״ממײז ..פײיע איבעמער־ •דמימע״). ״איר ת?ב אין מײן רעצענזיע מימ אותיות און מופתים באװיזן, אז מיר תאבן פאר זיך א ימלעבב פארשלייערמן שונד. איר רייפמ אר?פ