Literarishe bleter · 1930-02-28 · 9 (28.2.1930) · p. Seite 175

זײס 175 7'ססרן)ריסוס 2?סססר 1(0. 9 (304) * דןןכ םעאצער איז: אקטי$ר, עולם, און דער אויםאר אין דער סיצ און דעפ ײדייסן טעאבער דראב א געפאר ״פאר״עונדעװעט״ צו װערן סין םײנער א *װײמער פיעסע און׳ װען עס איז, פון א דריטער פון מוקדוני ײעל איך זיו ניעס אויסבאהאלםן. ב״ מײנע בעםטע אנזצרענגונגעו ײע= ער אומירחמנותדי? אויםדעקן פאר דער װעלמ מײן ״סונד. איז דןןך יעסער פןזיויס זיך מודה צו זײן. און איך יין זיך מאקע מודה, אז אויפן װעג פון דעס ״•מזנד״ װעל איך װ״בעי גײן. פארטר*סטן װעל איך זיך דאן. װען איך וועל ן>נהוי2ן א מורןדוני געפעלן עו װערן. ווײל דאס װעט הײסן. אז איך דאי־ו* אײנפאקן םײן ״טרײב־געצײג, איך בין •טוין ־אויסגעװעיט איר! ארע מביגיס איבעי .,•דונד״! פיר סצענעס פון סײן זי״ע,־ ני־טט פודקומען ״דובוס״ האב איך גע״טײבן םיט ברוט! סיט ברוט פון סײן האיצן! צי ק#ן איך געפינען אן *ןפקראנג אין העיזנעי װערבע זעכען אנגעפידט מיט טינם׳' ד נ ד יי ס א םשעקאװע געשיבםע תחית הסתים ״ערקוערט״ הי סאראט אױױ אוא סין אום,: ״נוען מוז װיםן, אז א נביא האט קײנטאצ קײן צינן גייטט געזאנטו אויב דער נביא רעדט פון תחית הנותים — איז פאראן א נרונט צו נאויבןן... אינן האבן די נביאים נישט נעואנט, און דער אטת איז נעװען פאריטא״ערט פון טרויםטענדע האפנוננען. און אנדערס האט עם אויך נישט נעקענט זײן, אויב נישט מעכטן די מענטשן נעאיטן נרויםע שמערצן פון רי דריקנדע שװערע נעדאנקען, װעאכע מעכט נעקענט קאטאשטראפאאיש װירקן אפן נאננ פון אאנעמײנעם אעבןן״.. און טאמיר װאאט איר זיך נעװאאמ מתקנא זײן אן מאראטן און עפעם נאשן פון זײנע שעפםוננען איז ער מזהיר און מודיע: ״אאע רעכטע פון דיזער שריפט, װעאכע איז דער ערשטער טראפן פון מײן נרויםער 5-יעריער ארבעט אין דעם קאמ,= קענן באאשעװיזם גיפט— גיב איך איבער מײן נעאיבטן ײדישן פאאק״... אאזא, איר מענט, איר דארפט אבער נעהערן צו זײן ״נעאיבטן ײדישן פאאק״... הײנט — די ״דראמאט־שע װערק״... םיפעאט נישט אויס םכא המינים. סיאיז קײן שום םפק נישט, אז קאאענע קיטאי איז םואקאפ גערעכט: דעם ה־ מאראטם ״װערק״ דארף מען קװאאיפיצירן ערגעץ אנדערשוװ און םיאיז נישט שװער זיך אנצושטויםן װוהין, טאקע װי קיטאי מײנט — אין אן אפטײאוננ פאר פםיכאפאטאאאניע, נראפאמאניע (װ״ך נערעדט) און ענאעכע נישט פאראנענע אפטײ- אוננען אין ביבאיאגראפישע יארביכער. צו הי מאראטן קען מען נישט האבן. ער איז זיך אודאי א נאנץ נוטמוטיקער, פרײאעכער און ״פרײער״ מענטש, װי םיבאװײזט די םאטא צו זײן װערק ״די קרוין פון אעבן״: ״טו אן די קרויןן זײ א מאךן און נעם דײן םאכה בײ דײן ז״ט; עס און טרינק, און מאך זיך פרײאעך, צוגאײך םיט אאע פרײע א״ט״, — אבער ז״נע ״װערק״... נעװים איז רעניםטראציע נישט קײן קװאאיםיקאציע, — און א ביבאיאנראםישער יארבוך דארך טאקע רעניםמרירן אאץ, װאם םיאיז נעדרוקט, — אבער אין די דרינננדםטע פאאן מוז מען אויך מאכן די נעהעריקע באמערקוננען אדער שטעאן די באטרעפנדיקע קעפאעך און אפשר טאקע א״נפירן די נויטיקע קאאמערן און אונטער- אפטײאוננען... אכא הפחות מוז מען ״ארומרײרן״ די ענינים אין א פאר- ארטיקא צום בוך אדער אין ארײנפירן צו די אפטײאוננען. חוץ די רעניםטראמארן און די צונויפשטעאער קען דאך קײ- נער נישט האבן אזא םענאעכקײט אאײן נאכצוקראנטאאירן די װערק, און רי גרעםטע רחמנות װעט זײן נאר אויםן סטאטיסטיקער, קאאםי- פיקאטאר און באארבעטער: ער קען נאך אנצײאן אזא מין רײכ- קײט, װאם איז;אר א נװאאטיקע ארעסקײט און אםאא אויך פשוט םשונעת.. רעס האאענע א קיטאי קומט א ראנק ״יאלייבע פראפארציעס פון װארט, זשעפם און אויםדרוק זענען עוין בבבע דרײפאן יצםארקער װי די פראפארציעם םון צושויער-זאל, װ״ר -אב איז דאך די לעבעדיקע פבע פון םעאטער. די פיאסארציעם דר״פאך -באיקער, די קאנטראםםן — דרײ מאל בורםער. דאס איז דער םוד, װער־ בעי •צםידם צו דעס צו־צויער צו דער בינע. כעאםער איז — פלאקאם. •אם פאקם דעם פארביילויפער פאר דער פזןלע און יצפעלם אים אב: קוק! אב דאב איז דער רעצעפם פון ״דובום״ ־און דער סוד פון ז״גע דר״ הוג־ -עים פאיזוםעלונגען. דעי יעצעפם איז א ריבםיקער און נײצם מײן יצודד א-ז, װאם דאס אלםע •בונד־םעאםער האם געהאם א גרעםעיע ידיעה אין ־עם טעאפער־רעצעפם, װי דאם מרה־יצחורהדיקע םעאםער, װאב וועגעםירם ב•• מוקדוני אין קזןפ. דעריבער װאלם איך זייער רעקאמענדירט דעם די דוקדוני. אז ער זזןל לוים מ״ן יעצעפמ זןנ־צר״בן א דראמע, װעלבע זא־ א״בהארםן 300 פאי־צםעדונגען. און אויב מען דארק אחוץ דעם רעצעפם :•<- עפעס — דאן זאל אים ב״יצפ״ן זיין דאקםארײצער םיפל. פון קא־ םאלענםלאזיק״ם א־ז ע־ דאך אפגעהים ע ש ה ש זנ 7 י ם /;; י י. נ ס ב ל ע ם ע ־אש איז א גזזנץ-טשעקיזװע נעשיכטע. סיזענען םארמישט אין איר ןחוץ דעס ״דראםאטורנ״ און ״פםיכאלאנ״ הי הערמאן מא־ ־אט אל״ן) רער װילנעד ײדישער װיםנשאפטלעבער אינפטיטוט (אומשולדיק), דער קאלענע מ. קיטאי פון ריגער ״פרימאמן״ (בא- װופטזיניק) און דער שרײבער פון די דאזיקע שורות (בכױן). און די נעשיכטע איז אזוי נעװען. םיאיז ארוים דער ביבליאנראפישער יארבוך םון ײװא און אין א־ב זענען פארצײכנט הי הערמאן מאראטם שאפוננען אלס ״דרא- מאטישע װערק״. האט נעשריבן װענן ביבליאנראפישן יארבוך א ־עצענזיע דער קאלעגע קיטאי און אלם רינער האט ער בשום אופן נישט מוהל זײן די עולה, װאם הערמאן מאראט (משמעות אויך א ־ינער) איז נאר פארעניםטרירט נעװארן אלם דראמאטורנ און נאך רערצו אין אזא חשובן םפר, בעת מען האט די דאזיקע ״שאפוננען״;אר נעדארפט קװאליפיצירן ערנעץ אנדערשװו... איך בין געװען א בעלן צו װיםן װו, בין איך נישט נעװען פויל און אננעשריבן דעם קאלענע קיטאי: היתכן? רעניםטרירן דאךז מען אלץ, און װאם איז די טענה? האט ער מיר צוגעשיקט די ״שא־ פוננען״, — איז מיר געװארן םינסטער אין די אוינןן א פײנע םתנה... סישטעלט זיך ארוים, אז דער ה■ הערמאן מאראט פון רינע א־ז:ישט נאר א ״דראמאטודנ״, נאד אויך א ״פםיבאלאנ״. און נישט :אר א ״פסיכאלאנ״, נאר אויך א ״הארמאניםט״, ״נאציאנאלער זיטנלערער״, ״ײדישער פראנאלאניםט״ און אינמיטן דערינען האלט ער גאר אין פארענדיקן א ״גרויםן םפר איבער אמונה־פילאסאםיע: תורה און װיםנשאפט, װעלכע װעט האבן דעם כח צוצוקלאפן רעם :ארשעװיםטישן לינן״... איר הערט דבוריםן איז נאך װײניק, אנטװיקלט דער הי מא- ־אפ ז״ן ״װעלט־אנשוױנג״ אויף נאנצע םינה נעביטן, דה״נו: ״א) צ־ רארפן םיר די תפילה? בן די װיסנשאפטלעכע באדײטוננ פון יזבור. נ) צו האבן מיר א נשמה. ד) צו איז פאראנען א נן-עדן? צו װעט זײן תחית המתים?״ און דער םפר, װו די דאזיקע ״פי- ראבאםיע״ װערט דערקלערט, האט נאר אן אויבער־קעפל ״אקטועלע :'יש״... װי נעפעלן אײך די אקטועלע נײם? אין ז״ן סםר (א בראשור םון 20 זײטלעך) ״אין קאמך מיט ־עכ נאלשעװיזם םארן נעטלעכן אמת״ איז חוץ די דערמאנטע ״אק־ ג״ערע נײם״ נאך פאראן א שלל פון אנדערע ז״ער ײיכטיקע ״בא- '-'־אבטוננען״, ״ערקלערוננען״, ״שירים״און״פילאסאפיש-װיסנשאפט- 'ענע א־טיקלען״, װי, למשל, דער ״טלית׳ (״דער טלית דאם איז םײן בינבבער פרײנט, מי־ן טרײער באנלײטער אין דער נויט״ א. א. װ. א" ־ע־כײ אויבן-אן דער פארטרעט םון הי הערמאן םאראט בכבודו ״עי-כו אין א טלית, נאטירלעך), ״די שעפםוננ פון דער ײעלט״ (״דער ׳־■נט־פרינציפ פון דער שעפפוננ לינט אין די קראפט פון דעם נעט- '<בן אטעם״) א א װ״ — און אלע לויטן םוסטער םון ״תחית רנזתים״.