Literarishe bleter · 1930-02-28 · 9 (28.2.1930) · p. Seite 163

/ייס 63/?יסעדעדי׳שע 3?2ססר נ01 9 (304) קונםט־איבערקעבוננע; קאנצענטריר; און ל״טעד; זיך א■; דעם קרי־ טיקער, א״דעד ז״ װער; צ״נזיק אין ז״; קריטיק-עאפן, פונקנז אוױ װי דאס?עב; שפינרט זיך אין דער קונםט או; ר&זנצענטרירנזע תטציח־פארטען — או; םען װא?ט זיך דעטארט ט; ־רםתם או■:!- נעהערט צו ״טשעפען״ צו אים, פונקט אזוי װי מען האט נאו ני׳נד- נעהערט, אז עטעצער זאר האב; ערנכטע טענות צום דיכטער רטא־ ער ״גיט■ נייעט אין ז״; קונסט ראס ״נאנצע רעבן־■, נאר נעװיסע אויסנעפורעטטע עקסטראקט;... רערצו אבער איז נויטיק, אז רעד קדיטיקער זאר געבן ז״; טאפ; א פעדזענרעכ; סאדאקטער אז א■; זיין קר־ט־ק זאר נעװער־ טיק; ז״ן טענופעראטענט. זיי; נעשטאק, ז״ן שעפעד״עער װיר;. רעטארט װעט טטירא אװעקפאר; ר• נאנצע קהרי׳צע נור־דה או; ר■ ־ואם •טאפט אויה א פר״עם, אינדױוױ רעניטיטירט רורך ױך אריי;, רורך ז זיין נ״סט־ק; בא- טע; װעט אויפהע :עװערט״ק; :א' י וערן ׳עטיינער, אװ פאהטייע ין פעדזענרעב; סטיר, רורך ריכטער אץ ױץ ספעי־ע י װי רער!.ינקט אז.־־ ױ׳ר אץ ױץ שאפ; װעט ״ײערז״, וי איב צו װעט;״בט האנע; מע־ ,״ר;. מע; ״גענער ו ןי ,ןן-י־י. א.־ן :י*צע : קריטיק , װאס ו• האר־ אץ קא; זיץ ראס : ז• װעט א־נרװױד־ערע פארם פץ -״ע א,ץ ־נ:: א פי נעי־־־ט רעב אמת, אכער אץ רעס אויב ־ט - ט' יעאפ;. גיגער האט אי ע־ האט א־ם, ר״דער, נ״סט טטריה נעװע; בױ צו זי■; קאנסעקװענ•;. װארום ר■ קאנםעקװענ•,• פו; דעם דאזיק; נעראנק, טיי; א־ך, ־וארט בא־ארפט ז■׳; ר־ קאנצענטרירוננ פו; דער קד־ט־ק-פרארוק- צ־ע נאר אוי' •ענע פאר;, װו דער קר־ט־קער קא; באטת ז״; ־עא- פער״ט אי; ז״; ספערע. איך הארט, אז רי ריטע־אטור־קריטיק פונק- צ־אנירט בכרר צו אפט און אז?■ .ױארט ױך געטענט ראזן באננ־- גע;, צ• אינטערװענירן נאר אין ״װיי פאר; ־־ ־ ראדט, װו ״טע; דאר־ ױ;י׳צט״ — ב־ים רךנסטרער או; ב״ם גראפאטא;, א•; פאזיטױו; או; אין נענאטױו; ז•;. נאר דורך רי צװיי עקזעטפראר״סע פארן האט ױער קריטיקער די טעגרעבק״ט, צו בארױבטן רי גאנצע גייסטיקע פדאברעטאט״ק פו; רע־ ריטעדאטור, אפצעיטייר; װערט םו; אוט־ װערט. ביידע, דער קינסטרע־ או; דע־ גראפאטא;, זענעז ״ערהאבך א־בער דער קדיט־ק, װאס קאן זיי ם״ װי נייטט טיב־נ זיין — ד־ער- פאר קא; די קדיטיק האב; צו ב״ר; יענע גייסטיקע דיסטאנ־ן, װאס א*ז נויטיק פא־ א־ר א״גענער ׳סאפער״נזקייט. דערב״ איז קראר, אז א־ך טיץ אץ ביידע פאר; ני׳סט רעם אבםארוט. פארהאנען אץ רעד יידישער ריטעראטור א גאנצע רייע ׳ערייבערם, װאם זייערע װערק קאנע; אװראי נ־יבט באראקטעריזירט װער; א?ם אבסארוטע קונסטװערק, װאם אנטפרעק; אבער אץ יע־ דער ׳טודה, אפימ אץ דער אוטגעראטנםטעד, דעם זיכערן טארענט. ז״ זענען ארע אביעקטן פץ דער אזוי גערופענעד פאזיטױוער קרי־ טיק, פונקט אזוי װי דעד קריטיקעד װעט ױך פון דעד אנרעדער זייט װירער קאנען דערקויב;, ארויםצוטראגן א; ענדנירטיק; נענא- טױץ פםק אקעג; דער?אטיר זאג;: רעראטיװער ־בטאט׳ע, כאטש ױ איז אננע־טטעקט פון דרױפ; טיט רעם ריח פ.ץ קונסט, באט׳ע זי אר- בעט אויסיטריםרעך מ־ט אידע רעקװיױטן אץ װייזט אפ־סר דא אץ רארט ארוים יענע באריטטע ״פטנים״, װאפ רארפן זיין א טץ עטנו הייתםידיקער אריבי-באװיױ, אז רער נראפאטאן האט גא־ אייננטרעך ״פארבראכט״ טיט דער קונסט, ב׳נזעת ער האט פאר- פאסט זיץ ״װערק״. װאס אבער האט דער קריטיקער צו טץ כ״ט •ענער ריטעדא- רי׳טער טיטרטעםיק״טכ־פדארוקציע, װערכע ניגער באצייכנט זייער טירד א?ם ״נישט גוט, נ״נזט יטרעכט״? די באדירונג טיט אט דעם סאי־ט ריטעראד״טע הארב־פאבריקאט׳ן צװינגט רעם קריטיקער, צו־ צוטראכטן כפעציער פאר זייערטװענ; ארערריי געטוטשעטע אץ אוט- אויפריכטיקע בארעכטיקונגס־פרינציפ; אץ צװייפרהאפטע זכות־ קריטעדיעס, װאם קאנען נאטיררעך אריין פאד זיך ק״נטאר קיץ קױם נייטט האב; אץ װאם טוזן ארויםטרעטן אץ באגרייטוננ פ,ץ א ז״ער קאטפריצירטעד, װירד־פרעטדער ״נעלערנטקייט״, װאס האט עי־געץ אנרעי־יב נייבט געקאנט קוטע; צו קיץ תברית אץ װאס האט זיך דערפאר עטאברירט אץ רער ריטעראטור, אהס הקירה־אפטי•־ דער קריטיקער טוז זיך דא אװעקיבטעק אויף עט׳רעכע יבסאנר- פוגקטן מיט אטאק כד׳ צו יבטיצן פץ פאריביידענע זייטן די דאזיקע נייםטיקע מפורת. ער קאן רא גי׳במ זיץ אזוי קרא־ אץ אטתדיק ־,״ בײם קינסטיער און דעב גראפאטא; אץ עס נעטט ב״ א־ם אװעק רי דאזיקע פדאברעם־שטערונג — פאזיטױוע אדער נעגאטי■ •וע קריטיק — איז א ריין פארמערע אץ ז׳ פירט ני׳עט צום תוך פץ דער זאך. און פונקט אזוי פארמער, הארט איך, איז אויך די פרא- ברעם-׳בטערונג ״דיכטער אזן קריטיקער״: װער פון ביידן אױ מער בארופן צו יברײבן קריטיק. נינער מיינט, אז ״א קריטיקער טוז זיין -אוי, פארכ״בופט צו װערן פץ יעדן טאראנט״ און אז די פעיק״ט ־עדצו ״םערט אבער אפט דװקא בי׳ די, װאם שאפן אריץ קונפט- װערק״. װי־זשע קוטט ראפ אבער, װאם בעא־טהש׳בוח, רער ״פא- טעד פון רער קינםטאערייבער קריטיק אין דעי יידייבער ריטעראטור״. פרצן און נייבט גע־ גערייענט — װי ניגער זאגט האב ״בריבן װענן אים אזוי ׳בעפערי׳ב, טיט יענעם נרויס; אינטערעפ, װאם ער האט געהאט צו טענדעאען און צו שאום-עריכטען״? אץ ט־ט װאם רעדקרערט זיך דאס בכאר, װאס ר• פעיקייט, פארכ״בופט צו װערן באזונדערם פון פרצעס טארענט, װערכע װארט ראך. יױט ניגערס טעאריע, בארארפט אויםצייכענען דװקא די קריטיקע־, האב; ב״ אונז גראד ארויסנעװױ; ״ױ, ■ואה יבאפ; א:•׳; קונםט- ־וערק״, אץ נ״בט ר• קר־טיקעד און אױך ניגער נ״בט אץ ־עי פי- יעד טאפ׳ צ• זאר דאפ :״בט ה״ם;, אז עס איז טאקע ־א פאראנע; א ״געבונרנק״ט אץ דער קריטיק״, אץ אז רער קר־ט־קעד אױ טאקע :״בט טחוייב, מי צו האב; ״גא״ך א?ע קונסט-פאדטע; אץ קונסט- שואן״, װי ניגער פאדערט-.׳ און װאם פא' א פיקצ־ע א־ז עדשט ד• נעפאדעדטע . א־ט פע־זענדעבק״ט״ פונב קר׳ט״קעד; ״אטתע קד־טיק — זאגט נ־נעד — ־עכנט ױך טיט נעיבטאק :א־ אויף אזוי פיא, אױף וױפיא ער באגרענעצט נ״בט די בי־״ט׳- ק״ט פץ זיץ םיטפאטיזירנריקעד אויפנעטפע־קײט״ — ך ה מיט אנדערע װערטערי. זי רעכנט ױך ט־ט רעם געיבטאק קיינמאא נייבט •וארום דער געשמאק האט די פונקציע פץ דעם נאטיראעכ; איבעד־ קאויב, װאס באנרעניצט דװקא יא די ריאעטאנטישע נייגעריק״ט אץ קאנצענטרירט זי אויף יענע נייםטיקע אינטערעס;, ײאפ זענעז אים צום נאענטסט;, — אץ עס אױ אװדאי א חםרון פץ רעד קרי• טיק, װאם זי פאריבטייט אפט אד*; אץ דער װעאט, װאם ז• טרעט אפט אדוים אאם נ״טדאאיזירטער יאר־ערות, אנשטאט אדס קעט- פעד״בער צד פאר דעם װערט און קענן דעם אוטװערט. און װי אזױ אױ דאם בכ?ר נעטארט, אז די קרימיק זאר — ב״ רער ״אוטפעד־ זענאעכקייט״ פונם קריטיקער — ״פארשאפן עכטעטישן אץ אינטע־ ־עקטועק פארגעניג;, אזוי װי א פאעטע ארעד א ש״גע דערצ״רונג־. װ• נינער װיר האבן... טיר דאכט זיך, אז נינער האט נעטאכט א שטיקר טעות ב״ ־ער אפנרענעצזנג פון ז״ער פונקצ׳עם. ער נ*ט איבער אץ רש׳ות פונם יױנסט׳רעד צװיי פפערן, רעבן אץ קונםט, אץ ער פירט אים אריץ אץ רעבן װי א ״נעניפער״: ״בויגעװדיק אץ בייטעװדיק, פריענדיק װי א בץ פץ באום צו באום, פץ ײאט צו בראט״ א. א. ,ױ״ אץ דער קונפט אבער, וײ טע; קאן נייבט יבאפן אן ״איינהייטרעכקייט׳ אץ פעםטקייט און אפנעצאטטק״ט פון װיק״, טוז דעד ׳באפעד״בעד קינסטרעד באייבן ״פעסט, יבטייד, עקשנוחדיק״. פיא; טיר דורך דעם דאזיקן נעדאנק טיט פויעי- קאנסעקװענץ אץ הארט; מיר זיך ביי רער הנהה, אז ״רי קריטיק איז — ,ױי ניגער פונקט אזא פרייע אץ א־נדיײידוערע פארם פץ ־באפ; װי זאנט ארי1 אנדערע פארטען״, טוזן טיר קומען צו דעס שאופ, אז אץ דער קונםט, װעיכע באטייט פאר דעם קריטיקער בערך דאם אייגענע, װאם ־אס?עב; פאר דעם קינסט׳רער, מענ טאקע דער קריטיקער אויך זיין א ״נעניסער״ אץ ״אריינזוינן אין זיך וװ נאר א ט׳ראפן זאפט, א ־אפערע זיםקייט, א טראפ; ביטערקייט״ א. א. װ. אץ דער קר־טיק אבעך ך ה אין יענעד ספערע, װו ער װערט א יבאפער, טוז ער ז׳ך שוץ אפזאנן פון דעד ראזיקער גייסטיקער נאשער״, װאס קא; פונקט אזוי ײ״ניק םיבסטאנצירן רעם קריטיקערם װי דעם דיכ- טעדם שאפ;. דא, אין דער קריטיק, טאר שוץ דער קריטיקער נישט מער זיין ״בוינעװדיק און בײטעװדיק״, מעשה־דירעטאנט, נאר עד טװ זיך פונקט אזוי ײי דער קינםטרער אץ זיין שאפערישער ספע- ־ע, היטן פאר דעד ״אומפערזענרעכקייט״ אץ ״ארזייטיקייט״, װאם טאכט פאקטיש דעם קריטיקער פאר יענער ״קהר״בער אינסטיטוציע■׳. ־זעיכע אײ נינעדן אזוי דערװידעך װארום רי א?ע נארישע ט׳ענות, װאס דער עורם האט צום קריטיקעך נרונטעװען זיך דאך בעיקר אויף דער פיקציע פץ ז״ן .אומפערזענרעכק״ט־׳. װאצט דער קריטיקער נישט ״נעםוזט״ א?ץ פאײםטיץ, װאצמ אפשר אויך קצאר נעװארן פאך עוצם, או -