Literarishe bleter · 1930-01-23 · 4 (23.1.1930) · p. Seite 70

?יסעדןןד״שע בלסססר נזס. 4 (299) זײס 70 א נוצלעכער זשורנאל גװײ־ווז)ביקער אילוםטרירםער **ן<ולער־װ<סני*א0טלעכער ז׳יורנאל פאר היגיענע אןן םעדיצין. גענםראל־ןןרגאן פון דער נעזעלינזאפט *ו פארהיטן ראס געזונט פון רער ײר״סער פאפעלקעדונג (״טיןז״ — ״אזע״). אונטער דער רעדאקגיע פון דר. *מח ׳םאבאד (ווילנע). אונזער פרעסע האש זיד מעבטמן פאר׳וזפר״ט. גענדליקער טאג־ *ײטוגגען פון אלגעמײנעם אינחאלט גײען ארויס אומעטום, ווו עס איז דא א סער־אדער־װ״ניקער באדיימנדיקעד ״די־גער קיבוץ. די פרעסע איז געײאין א סעבטיקער פאקטאר אינם יידײזזן געזעל׳טאפטלעבן לעבן. א באזונדער ארט אין דער פרעםע פארנעמען געװיסע *״טשדיפטן, וועלב זענען געװידסעט ספעגיעלע פראגן. ז״ האכן פארהעלטניססעסיק ווײניק לעזער. אבער אפט •בפילן זײ א מערקבארע ראלע און אסאל אן אנגעועענע אינס לעבן פון יחיד און פון בלל. די דאזיקע אויםגאבעם װערן במעט איגנארירט פון דער טאג״ פיעסע. די ליטערארײטע *ײפ־גריפטן ווידסען זיי נ״גט נמעט קײנםאל קײן איין שורה. אט ײעגן א״ן אוא מין אויסגאבע פון דעם םיו ײיל איד דא זאגן עטלעבע װעדטער. דאס איז דער זזװרנאל ״פאלקם־געזונט״, וואם ג״ט ׳פוין ארוים רעגלמעםיק אין ווילנע דעם ד־טן יאר. דער זטורנאל חאט זיך געיבטעלט פאר א *יל *ו סאנירן (■׳נזוט במ׳סמעו) דאפ לעבן פון ײדי־טן יחיר און פון ײדי׳םן כלל. סיר אלע ײײסן, אז ײדן האבן זיך ליב *ו ״דאקטערן״. ״דן און סעדייין וענען גאר נאענטע מחוחניס. און דאך לעבט ני׳נזט םםתמא קיין א״ן פאלק אזוי נישט־היגיעני׳ב און אזוי ני׳נזט־ראגיאנעל, ווי דאם ״די׳טע פאלק. די קערפערלעבע קולטור עקזיםטירט במעט ב״ אונז ני׳וזט. םיאיז ני׳זזטא די געװוינה״ט פון א *ווײטער נאטוד יו ריינלעב־ קייט ביי אונז ײעט יעדער טאטע־מאמע פרוזון אנ׳בטאפן ז״עדע קינדער מיט בלערליי תורות ײאס סער, ױס אויםדריקלעכן ׳נזאדן פון גע־ יונט פון די קינדער א א. װ. א. א. װ. און װאס טוט זיך אין ערטער פון געזעלשאפטלעכן *ויאמענקום: ׳טסוייק, אגגערויכערם, אנגע׳נזפיגן. ני׳נזט דורבגעלופטעיט א. ד. גל. ״פאלקם־גזונט״ באקעספט דאם אל׳ן. דער דעוויז פון דעם זשורנאל איז: ני׳טט זובן די ״סועות ב״פ דאקסאד, נאד ני׳בט דערפירן — אויןז װי װײט עס איז אפהענגיק פין סענט׳נזן — *ו דעד אנטװיקלונג פון קראנקהײטן, און בבלל פירן א היגיענישן לעבנס׳נזט״גער. פאר די 7 יאר פון עקזיםטענץ פון ז׳גורנאל װערן סיסטעמאט״נז באהאנדלט אין א פאפולערער פארפ במעט אלע פיאגן, װאם האבן א שייבוה *ום בוי און איבעט פון דעם מענט׳נזנס ארגאנען און *ו זײער פיאפילאקטיק. אס זענען די הויפט־אפט״לונגען אין ז׳נזודנאל, װעלבע ספעגיא־ ליסטן באהאנדלען: 1) דער בוי און די ארבעט פון די אדגאנען פון מענט׳םן, 2) היגיענע און דערגיונג פון קינד, 3) היגיענע פון פרוי, 4) חיגיענע פון יחיד, 5) קינדער־קראנקהײםן, 6) פראפעסיאנעלע היגיענע, 7) היגיענע פון ׳גפײז, 8) די יסודות פון ג׳סלעבםס־לעבן, ס) קראנקהײםן (אויגן, הארץ, אויערן א. א.), 10) געזעלשאפטלעבע םעדיגין, 11) מעדיגינישע וויםנשאפטלעבע פראגן א. א. ײ. אויסער דעם געפינט זיך די דעדאקגיע פון זשורנאל אין שטענ־ דיקן קאנטאקט מיט די לעזער דורך שאלות ותשובות וועגן רי בארידטע פיאגן. פאר דער 7־יעריקער עקזיפםענץ פון ״פאדקם־געזונם״ האט דער זשורנאל באוויזן אײינגודרינגען גווישן א היפשן םייל פון די יידישע מאםן, דאס איז קודם־בל *ו זען פון דעם בריװ־קאםטן, וואם ווערט זײער גוט געפירם. ״פאלקם־געזונט״ פירט אויץ אזא אופן א גרויםע, הגם א םפע־ *יעלע, אויפקלעדונגס־אדבעט און דאס איז זייעז־ ווינטיק. ביי דער פארװארלאזטקייט און אפגעשטאנענקײמ פון ברייטן עולם. די רעדאקגיע פון דד. צ ׳עאבאד איז א גענוגנדע גאראנטיע אויך פאר דעם תויבן ניװא פון דעד װיםנשאפטלעבעד און ליטערארישער זײט פון דער אויםגאבע די שפדאך איז א ר״נע. אנטהאלט אין זיך אפילו פאלקםטימלעבק״ט. דער דאזיקער זשורנאל דאר״ זיך געפינען אין ׳עטװעדעד ״דיו שער חויז און אין יעטװעדער ביבליאטעק. ח. אכראסאוייטס װערן פארםאלן אין די עוװערע הוידנריקע זיפן פון די אײזערנע קאנ- סטרוקציעם םון רי בריקן. פילט םען דאך קנאפ די װײםל נוםא. אחוץ םיט איר נ׳שפותדיקער און רהנװתדיקער אויםװירקוננ, האט די װײסל אין רער ײדישער ליטעראטור נעפינען אויך אן אפ- קלאנג םיט איר פיטאלאני׳טער זײט. ארום און װעגן דער װײםל האבן זיך נע־עאםן םי׳ל םעיעהלעך און םיםן, די אזוי נערוםענע ״װײםא־לענענדעם״, םיט װעלכע ראם פויאי׳עע פאאק־׳טאפ; האט באצירט ז״ן הויפט־טײך זענען א טײא פון זײ אויך אריבערנעטראנן געװארן צו אונז און םאנבע א היפ׳ט ביםא פאײיר״׳וט נעװאר;. יעײן זענען די װ״םא־םעשהאעך אין אפאטאיםוס ״פויא״עע װעאדער־׳, װענן סירענעס, טאפ־טאיעס, ניםפן און װאסעי־םענטיעע־ אעך, די אעגענדע װעגן װאנדען א־ז געפיאפםוא פאדאפראזירט נעװארן. צו די װ״םא־ניםפן נעהערט או־ך ז. סענאאאװיטיעעם ױנגפרו־ פונס ״אאטן דעםב״ (״נאאדענע פאװעס״), װעאנע טאנצט ארויכ יעדן אװנט, װען די אבנה באאײכט די נעגנט פון קוזםיר, פין די צע־ רוי׳צטע װײסא־כװאאיעס אויץ די זאםד־קע ברענעם, םיט א גענ׳עאע אין האנט. און א ־עטארקע ה׳עפעה םון דער װאנדע-אענענדע פ־אט זיך אין ז. העגאאאװיטסעם ״רײזעאע דעם סוחטס״. װאנרע האט זיך נעװארפן אין װײםא, װײא זי האט נ־׳שט געװאאט װערן ר־רי- גערס פױי און ר־־זעאע, אז זי װיא ניישט דעש בא׳טערטן, װאכ דער פאטער האט א־ר בא׳נוט־םט און ער שערט א־ר אפ דערפאר אירע אאקן, א־בעדג־ט זי זיך או־ם חרפה דער װײםא ראםאאס גיסן זיך רויק די װאאן .פון דער װייםא, פון דער קאאטעױ אין זײ װיאן ניסט דעדצײאן, װו האט רײזא זיך באהאאטן״... א־ן .רײזא װונדערט זיך אין װאסער, װאס דער עואס א־ז דער׳שראקן, זי װעט קוםען... אבער פריער םוזן אפװאקםן די אאקן־׳״. װאם זענען נעפאאן א קרבן פון טאטנם פאנאטיזם. װאנדעיט רײזעאע א־ן זוםער צװישן רי װאםער־פאאנצן. אין װ־נטער װ־רעי האט זי געיעאשאפט פון רוםאקעם און װאםער־ניםפן, פון װעאכע א־־נע א־ז אנ־עאקע. דעם פ־סארס טאכטער, ײאם האט װי ר״זעאע געזוכט א טרײסט בײ ד־ער םאםע-װײסא און געװאדן צו־ נענוםען א צעשםײכאטע םיט איר איבעס־קוםער און אעבנס־אנטוי־ ־שונג געאייטע־טע װאאטן זײ װעאן צוריקקערן צו םענטשן, קענען זײ עס אכע־ נ־סט. רײזעאע װארט אויך אירע אאקן און אניעאקע, װי נאר זי ׳עטעקט ארויס די הענט פון װאפער און כאפט זיך אן אין א ־שטיק אײז, דעדאאננט א־ר תיכף א מײװא א שםיץ פיט א קאנטש־ק איבעד די פארפרוינענע פינגער און זי םוז זיך צוריק אראפ־ אאזן אין ײאםעך און דערפאר ״רו״טן ב־ינאכט די ׳שטיקער אײז און ׳שרעקן ד־ װעאט, קאאפן זיך די קריעם אײנע אן די צװ״טע און פאאצן... עםעצער ראננאט זיך אויפן װאםער״... ןז. סענאאאײימ׳ם— ״ב״ס טײך״ — נאארענע פאײעס). פאראאנ ׳ש. נאאדפארב, װאר׳שע_ שוין דערשינען דןןם צארימטע װערק געאדג סינק מיך הובגעדט ער׳שט דערשינע[■ ב ע ב י ט דאס בארימטע בוך פון: סינקל־־יער לוא״ס * בענדעך פרײז 16 זא. ב2 }ז1 ,ב/יובב^זב^ץ ,"ז16(ס׳(8״ .2(£(6ס5 .13.196 .0 .>1