Literarishe bleter · 1930-01-23 · 4 (23.1.1930) · p. Seite 63

זײם *6 ליססר^רישס בלסםסר 1)3. 4 299) * אױך אירע װאס זייכעז ר״ך... יעדער, װאס נעפ־נט ז־ך אין נײט, װאם געפ־נט א־ן רעבען זײז טײט דןןרןז מן• ןוײטע; .יט .״טײן קענען טײט דארן־ ער נײן... װער װײב און הינדער איז איהם ט״ער רארך נײן אין װאםםער און פ״ער ע־ װעט לײ רערפאר נעבעז א נריננערע;, בעםערעז אעבעז... נ א ה ע נ ט א־ז דער טאנ, ער ק ע; נ י ט זונ־ע;. ער יװז אי; נעבע;, אי; נעכע; קוטע;; רענן ראס אונרעבט רע־יעט יםײם צו יםטארק עם האיט ישײם צי פיער פארען קאריז, עס איז יםײם ני׳טט אויסצויטטײן פיז פיער טרערעז א.־ז נױוײז, איז פון יאטערעז או; קראנע; איז יעײס טעהר ניט צו ערטראנע;... עס ז״נעז צ־ פ־ערע פערביטערט. אז דיא גאנצע ע־ר ציטערט פו; דעס קראפ פון זײער הארץ!... ־ערע־ געטיהט א־ז קראנק. יערער פניס יסװא־ץ. ־ערער ר־־דעט,;ערער איז פול ט־ט יערעקז . ־עי ראס דוז ארץ נעביעז בארד א עק:... נירײנקטן איהר זאיט יענעס טאנ נימ בר־־בען צודיק, רענן פון א־הר הײנגטי אפ א״ער נאיקק, איהר זארט נ״ז יענעס טאנ אררע װי א״נער... און א־ך װער א״ך דײנע גע־סטארבענע ב־ינער פון קבר רירע;, איז װער זײ פ־רען צו רעס ארט. װאו עס װעט ז״ן רער ־עטר״ט, ב־ז א־ך װער װ־עדער בעקודעז דעס טײט... (יוך קומטן אררע ארבײטעד ביי יעדער צ״ט... אדיע, ברידעח איך װער צוריק צו א״ך ניט קומען, אבער װײםט: מײז רעבען האט אװעק נינודע; דער פאבריקאנט, װאו איך האב נעדיענט; איך האב ניארבײט און ער האט פארדיענט... ברידערן איצט זאנ איך א״ך אוים א םוד, גײט און זוכט ב״ אים אין קאדאד, אבער זונט נא־ דיט א קרארע; זינע;, װעט איהר נאנ־ז ריינט געפינעז, װיא עם ריענט איז דעכטעז דיטע;, — אדת איז גערמ, אין םאפירען פערביטע; — פון אייער א״נענעם רעבען נ א נ צ ע י א ה ר ע;... דענן האט איהר װײנינ רעבעז פעררארען אין אײער ארביימ ביז דעס רעצטען כח, ביז עס טריקענט דער מארח אין דוח אין אייער הונגערון און אין א־יערע דירותר — װאם איזץ אום עם זאר רעבען אין עיסירות, אום עם זאר נאר ני׳שט פערען און ארץ װאס עם װעט װערעז אונזער בע״ב, זיין װײב און קינדער, אפימ זײנע פערד און רינדער, און אויםערדעם זאר נאך ברײבען אוױ־ א קאפיטאר צו קרייבז?!... ברידערן עם װעט קומען א טאנ, א ־סטראיטנער טאנ. װעט מען נעםען װעגען מיט ׳סאר און װאנ יעדען שטיקיר פרײ׳ש, יעדע ביםער װיין, װאם איז פון אונזער פריי׳ט או; ברוט אד״ן צו דיא רייבע אבנאטטער פון דער װערט — דאנן זאר יעדער פון אײך פארראזן ז״ן צערט, זיין קאמיריקיר מיט דיא הײרע פיער װענט און זאר אײך אופהײבען די הענט מיט אררע הוננערינע צו נר״ך א.)1?173ררן31אר'ז די ״ײדישע מאדע״ איז דער פראנצויזישער ל־־יטעראטרר (א גע־ד־יעך מיט עדמאנד *לעג) טעאטעו־ א־ן פוירן א־ז עס זערבםטפארישטענדרעך, אז עדדאנד פרענם פיעםע דיט אן אר־נ־נערן ״ד־׳שן םױז׳שעט װעט דערזען ראס ריכט פון רער בינע קודם־כר א־ן — פ ו י ר י ־ש־ ן טעאטער אין קראקע און א־ן יאדז, װו דער ״םוחר פון פאדיז״ איז ׳שוין אר״נגענומען נעװארן א־ן רעפערטואר. א־ך דערװיפ זיך אבער, אז עס װערן אויך נעדאכט פארבארייטוננען אויפצופירן די אינטערע- םאנטע פיעםע אויך אין א בכבור־קן ״דיישן טעאטעד אין פוירן — ראמיר האפן... אין דײן נעישפרעך מיט ערדאנד פרענן האט קודם-כר גע- דוזט דערװעקט װערן טאקע די פראנע װענן רער ״ײרייעער מאדע״ א־ן דער פדאנצויז־׳שער ריטעראטור, װענן װערכער עס איז, אדת, פיר געישריבן נעװארן, אבער אירע םבות זענען װייניק אויפנע- קרערט נעװארן. עדדאנד פרעג, װערכער האט אר״ן מיטנעמאכט די דאזיקע נאנצע באװענוננ, האט מיר איבערגענעבן איד אינטע- רעםאנטע פאר-נע׳שיכטע: •— עם א־ז געײען, לוימ דיין ד״נוננ, איין בוך, װאס האט דיטאדאר דערװעקט דעס א־נמערעם אין דער פראנצויזיישער רי־ טעראטור צום ישאפן פון יידיישע ׳שר־פט׳שטעיער און בכרר צו װערק פון יידי׳שן רעבן, דאם איז נעװען י״שדאר ואננװ־רס ״ח ד - נ ד י א■׳. דאם בוך איז דערישינען אין פראנצויזי׳ש פארן קריג, א'! 1912, און האט ארויםנערופן די ארגעמ־ינע או־פדערקזאדק־־ט אין דער פארי- זער ריטעראריישער װערט. אוי■־ די ״דן, װעלכע האבן ׳שוין דעדארט־ זיך נעהאט א״נגעב־רגערט אין דער פראנצויזיישער ר־טעראטור, עדמאנד פרענ איז באקאנט דעם יירי׳שן רעזער אמת, ק״ן א״ן װערק זיינם איז נאך ביז איצט, דאכט זיך, ני׳שט איבערנע- זעצט אויך יידי׳ש. אבער אויב מען האט אין די רעצטע פאד יאר אזוי פ־ר נערעדט און נעישריבן װענן ״ײדי׳שע ביכער״ אויפן פראנ- צויזי׳שן דארק, װענן דער ״ײדי׳שער דארע״ אין דער פראנצויזיישער ריטעראטור — איז דער נאדען פון עדדאנד פלענ אדדערסטן דערדאנט נעװאר;. דאם איז ני׳שט נעװען איננאנצן נערעכמ, װי מיר װערן עפ באיד זען. ערדאנד פרעג, א ׳שײייצארי׳שער ײד, אײנ- נעװארצרט מיט זיין ערטערן-ישטאם אין ערזאםי״שן יידנטום, איז א״נער פון די באקאנטםטע פראנצויזי׳ש-ײדי׳שע ׳שריפטישטעיער, אבער םיט דער אזוי-גערופענער ״ײדיישער דאדע״, ײאם האט זיך ײי א ׳שוידיקע כװאייע אויסנענאםן איבער דער פראנצויזי׳שער ריטןעראטור און דויערט נאך ביזן הײנטיקן טאנ — האט ער װ״- ניקער צו טון. פאד דעם יידי׳שן רעזער אין פדירן ײעט באלד עדדאנד פיעג און ז״ן ׳שאפן באקודען א באזונדערן אינטערעם. דער פראנצויזי׳ש- יידי׳שער ׳שריפטשערער װערט אן אורח אין פויר;. אויף די בינע- ברעטער אין פוירן נייט באיד ארויף ז״ן רעצטע דראדע ״רער סוחר פון פאדיז״, װאם איז נע׳שפירט נעװארן אויף דער ערישטער נא- ציאנארער בינע פון פראנקרײך, אין ״קאדערי פראנסעז״, אין װאס האמ ארויםנערופן אזא שטארקע .אויפדערקזאדקייט. (די רעזער װערן זיך זיכער דערדאנען דעם ארטיקר װעגן רער אויםירונג אין די ״ריטעראדי׳שע ביעטער״;. ב״ די באדיננוננען פון אונזער ײדי׳ש