Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 53

ןײס 53?יסעד^דישע ב?סספר 012. 3 (296) * אםבארן: סיאיז אארײט, םײםן מ ײ ס ן: א נוטע נאבט, הער א ם ב א ר ן: א נוטע נאכט, (ס״םן םארדאזש די א־אאע. אםבארן די״צ זיך אוים און קור,ט ארויף *ו די •טמוןדע טרעפדעד, װאט שירן אין דעי נא:ט אר״ן, װו די!■1עמלעך פון דער פאייציע גי״ין אויף און פאיבדייבן אנטעעגן דעם אויס־ גע׳טטערנטן הימד. ער באפט נאבאמאד א בדיע אויף םטענהאבן און שבאנט צו צו זיין בעט, נעמט ארוים פןן ן״ן מונדיר־־עיטענע א גרויםן, אלט־ פרענוןישן זייגער און דר״ט אים רויזן אן. דודך ד״ר שטילע״מ דערטראגן ייך •טװאבע פארדומפענע קולות פון ווייטע ־טיםער״עו) ■ פזףרהאנג ם$?ט ־עיטם ער אוים די ליכט ביי םטענהאפם בעט. םטענהאפ טוט א טיפן זיפץ און הויבט אן שװער צו אטעמען. אסבארן גייט צו צום דינערס אעאפע און רופם שטיל יטטיל) מײםןן מײםן: (באװייזט זיך איןטונעד־אריינגאנג אין אויפגעדןנעיוטן מונדיר) װאם װיל דער הער? אםבארן: װעםטו קענען אױםװעקן — מיך ארום צען טינוט צו עלף און הער העריערט — צען מינוט צו צװײ? איך גײ זיך ־ערװײל צולײנן, םײםן: ז״ער נוט, הער (פויזע) דער פעםער זי׳םוין רא, הער. א ם ב א רן: א, זײער פיין מײםן: כיהאב נעהאט א םך קרענקוננ צוליבן םעםער, הער ד״ד י ש ר א? ר 1 ב י ן / ב ע ד? ' ן פײ די טישלעך פזז דאםאגישז האפע (פראפילן פון ״ד״טע •טריפט־טטעלער אין בערלין) אינטרעםאנט, װי ״מענדעלע ׳טבכתב״, שלום־עליכם איז נעװען א נלענצנדיקער מיטשמועסער, נאמבערנ דער •םארפזיניקער יםמועם־ פיךער איז נעװען ני׳שט־װײניקער און אמאא נאך־מער אינטערעסאנט, װי נאמבערנ דער טאלענטי־טער םובליציםט. אבער בײ זײ אלע איז ״•טיחת־חולין״ נעװען א ײ נ ם און דאם קינםטלערייש־נע׳ם ריבענע װארט עפעם אנדער׳ט, צװ״ בא־ זונדערע שיםן, װאם דאם אײנציק־נעמײנזאמע אין זײ בײדן איז נאר דער ז ע ל ב י ק ע ר ק א פ י ט א 1. בײ בערנעלסאנען איז עס נישט אזוי: זײן גערעדט װארט איז פארבונדן ארנאניש םיט דעם שפעטער־נעשריבענעם װארט, זײן נערעדט װארט איז א נוסח- ראשון, א״נער םון די מערערע װאריאנטן, װאם װעלן זײער ענד- נילטיקן נוםח־אחרון געםינען ערשט אין שפעטערן געשריבענעם װארט. בײ אלע אנדערע ײדישע שריפטשטעלער זענען זײערע ״שיחת־חוצין״ א אינטערעםאנט בי-אנראפישער פרט, בײ בער- געלםאן אבער א. זײער אינטערעפאנט ביבליאנראםי׳צער פרט, א שליםל צום דעשעםרירן דעם דירעקט-קינםטלערישן שאםוננם־ םראצעם בײ אים. דער שמועם אין ״ראמאנישן״ איז םאר בערנעלםאנען די קוזניע, װי רער םארטראכטער, רעגנדיקער קינםטלערישער מאטעריאי׳ לאזט פונקען, האסערט זיך אויף דער קאװאדלע, און אז נאך דעם ״ראמאנישן״ זעצט זיך בערנעלםאן צום שרײב־טיש, האט ער שוין זײן װערק א כמעט־פאדטיקס, אויםנעםורימטם פונקט פארקערט װי בײ אלע אנדערע שריםטשטעלער: בײ יענע װערט נעװײנלעך די קינםטלערישע אידײע און אירע םילצאליקע נעשטאלטוננען אויםנעטראגן בצנעה, בײ זיך און םאר זיך, און דער גרויםער, זײטיקער עולם •איז זײ נויטיק ערשט דאן. װען זײ קענען שוין װײזן א געבוירן קינד בערנעלםאנען איז עולם נויטיק שוין ב״ זײן פארמירן, בײ זײן עצם־אויסטראנן די אידײע, ער באדארף האבן אויערן זאלן אײנזאפן זײנע נאך האלב־און פערטל־קלאנגען, אויגן, װאס זאלן םארפאלנן די עמבריאלאנישע אנטװיקלוננ םון זײן נײ־ קינד, און שפעטער — שפעטער, ראכט זיך אמאל, איז שוין בעד־ נעלםאן כלל נישט אזוי אינטערעםירט, לכל הפחות װײניקעד װי אלע אנדערע שריפטשטעלער אינטערעםירט, מען זאיי זען און אנ־ קוקן זײן שוין־געבוירן קינד און װען איד זיצט מיט בערגעלםאנען בײם ״ראמאנישן״- טישל און איר הערט זײנע שטענדיק־אייגנארטיקע שילדערוננען און נעפלאכטענע ״מעש־ות בתוך מעשות״, װײםט איר שוין ממ־לא, װאם און װי אזוי בערנעלםאן שרײבט איצט א פאראפראז םון באקאנמן װערטל לגבי בערגעלםאנען דעם שמועס־םירער אין ״ראמאנישן״: — הער מ״נע מעשױת, װיצן־בליצן, שארםזיניקע מעטאםא־ דוד בערגעלםאן אז עס טרעםט זיך אמאל — און טרעפן טרעפט זיך עם זײער זעלטן — אוןדודבערגעלםאן קומט נישט אין ״ראמא- נישן״, םילט זיך בײ די ײדישע שריפטשטעלער־טישלעך א בלו יז, םיאיז דארטן עפעם ״פנה זױוהדיק״... אלץ קומט פאר, אײננטלעך, װי נעװײנלעך: דער עולם קלויבט זיך ביםלעכװ״ז אויף, נאך דעם אומםארמײדלעכן ״םון פארנט״— םראגן־װענדונגען: — נו, באקומען שוין א ענטפער םון רעדאקציע אויף אײערע טענות? — האט איר שוין נעפאקט ערגעץ־װו א הלואה? — טיאיר שוין געלײענט, װי מען האט רעם און דעם ארײנ־ נעםעפערט? — טרעט מען צו צום עיקר און מען הויבט אן פלעכטן די בונטע, נעשטוקעװעטע לענטע פון האלב־ערנםט, האלב־קיבעץ םען פילט אבער: עם פעלט דער ״בעל־םוםף״, װידער אן אםאציאציע םיטן בית-םדרש, װאם זאל מען אבער טון, אז דאס ״ראמאנישע״, דאם ײדישע ״ראמאנישע״, איז אין זײן גאנצער באהעמישער נייקײט פארט אזוי נעטרײ און ענלעך צום אלט־אלט בית־מדרשדיקן? — װי דארטן, אין אלט-אלטן בית־מדרש: אז עס קומט נישט דער שטענדיקער ״בעל-מוםף״, נו, נײט אן אנדערער צום עםוד, א ברירה האט מען? מיװעט דאך נישט פארבלײבן אומגעדאװנט... אבער װען אט דער אנדערער הויבט אן צו ציקלען די תםלה, דערםילט סען ערשט, אז עס םעלט דער אםת־ ער בעל־מוםף. דער אמתער בעל־מוסף פון ״ראמאנישן״, דוד בערנעלםאן, לאזט נישט דורך קײן אװנט, ער אליין באדארף דעם עפוד נישט װ״ניקער, װי די, װאם הערן אים. װײל אין ״ראמאנישן״ װעבט בערנעלסאן, װי אויף א האנט־ װעב-שטול, פאדים נאך פאדים זײנע אלע קינםטלערישע לײװנטן, זינט ער איז אין בערלין. דא גר״מ ער און באארבעט דעם רוי־מא־ טעריאל םון זײנע קינםטלערישע בנינים, דא קלויבט ער — װי אין די דורך אים נעשילדערטע יחוס־אבותדיקע נראלניעם — דעם אל־ קאהאל, רי עצם־שטארקײט םון ז״ן שאפן, און שפעטער, אין זײן שטוביקן ארבעטם־קאבינעט, שטעלט ער ערשט די ענטנילטיקע, רי לעצמע גראדן אײן. בערנעלםאן א ל ײ ן באדארף זײנע ״שיחת־תולין״ אין ״רא־ מאנישן״, װײל באםת זענען אט די ״שיחת-חולין״ קײן ח ו ל י ן נישט, נאר א נרײטונג שוין צום ״קודש״, א װיכטיקער ט״ל פון אים. בערנעלםאנם ״שיחת־חולין״ בכלל און אין ״ראמאנישן״ בפדט איז א קאפיטל םאר זיך. אויך אנדערע נרויסע ײדישע שריפטשטעלער האבן זיך אוים־ נעצײכנט מיט זײערע ״שיחת־חולין״. ״מענדעלע שבעל־פה״, למשל, — זאנן עדות אלע זײנע קענער — איז געװען נישט װ״ניקער