Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 47

?יסעדאדי׳סע עלעסעד 012. 3 (298) ןייס 47 אםא<5 זײן ני׳עט אפת אויך, בעת דער סינסטרעריעער איז תםיר אמת. און דער קינסטצערי׳שעי• אםת האט םיר נעזאגט, אז װען מען נעםט אװעק בײם פויער דעס פריץ מיט; גאח און 3ײש ״ד• — דאם שטרייםיצ, באייבן אייער מענט׳שן, און אויב רי דאזיקע םענט׳סן, מענן זײ אפילו געהערן צו פאריסײדענע ראסן, ׳צעפן אויר דעם זעאבן ארט און פירן רעס זעלבן. אעבנם־שטיינער, װערן־זײ זיך ׳שוין דורך דעם נופא, נאענט, און םאר׳טט״ען זיך און פי<ן זיך אײנס דאם אנדערע םיט. דער ײר פונם ״אױפעטאנד״ איז גוט פאר די פויערים, איי־ רער נאך ער װ״םט װענן דעס ״בונט״. זײן םענטישאעך נעפיצ רע- װאאטירט זיך, װען ער הערט װיפיא צרות דער אאטער גרזעאא איז אויםגע׳טטאנען, ער קאן זיך ני׳צט א־ינהאצטן ון רופט אוים: ״װארום אאזט איר זיך אזוי?״ ״איר זענט טייזנט קענן א״נעםן״.״ די פויערן גײען אװעק, און דער פריץ קוםט ׳םפ־ענעװען ער פאריבט רעם ײדן םיט פראגן און פרװוט םיט גוטן און םיט ב״ז;, ב״ א־ם עפעס ארויםצוקדיגן, ענטפערט דעד ־יד אויף אי־ע פראגן: ״א־ך װײם פיז גארני׳טט״... ער םיצט, אז די נערעבטיקײט איז אוױ־ דער זײט פונם פ״ע־ און נ־שט פונם פריץ. דאם איז נישט פון זײן צד ק״ן אידעאליזם.;אר פרימיטױו-םענט׳טאעך נעריבטיק״טם-נעפי?. ער װײסט ראך;אך דעםארט נישט אפיקו, אז דער פריץ האט אפנעקויפט ראם גיט װו ער וװינט, און ער שטעאמ זיך אפיאו נישט פאר, אז רער ראזיקע־ פריץ זאק אים קענען םעביר נחאה זײן. צי װאצט א״ך דעד ייד געװען ם־םפאטישער, י. ם נייםא;, װען ער זאא דעם פ־יץ אי•{ דערע״אן אין גאך אפשר רע־פא־ בא- קומען א באלוינוננ? איך האלט בכלל נישט, אז א רעװארוציע אדער אן אויפשטאנד ברעכט אוים צוליב רײן אידיליעלע םבות, ׳־עװאלוציע איז א פ־ארוקט פון עקאנאמישער און געזעלשאפטלעבער נו־ט. און אז או־פשטאנד ביי פויערים איז אװדאי נישט ק״ן טעארעטישער קאםף. פונקט װי פיאיז נישמ קײן טעארעטישער קאם־ אן ארבעטע־-שטדײק. װען מײן ײד װערט רואינירט און איז רורבנענוםען מיטן נעפיא, או אים איז נעשען א נעװאלטיקע אוםגעי־עבטיקײט, געפינט ער ז־ך אין די זעלבע םאציאל-עקאנאם־שע באדיננונגען, װאס די פויערן. אים באײבן דעםארט איבער באויז צװײ םענלעכקײטן: אדעד צו װערן א בעטאער, אדער צו םאכן אן אויפשטאנד װען די באבע זאגט אים װײנענדיק: ״איצט נעם א שטעקן מיט א זאק, ״מיר זענען בעטאערן״ ענטפערט ער איר מיט װײטאנ: ״נײן, נישט קײן בעטאער, נאר א קנעכט; י ״א קנעכט, װאם פאדערט צוריק זײן רעכיט ״מיט א קאםע אין דער האנט...״ ער איז צו געזונט צו װערן א בעטאע־ און הױת זײנע אינ- טערעםן ם־ט די אינטערעםן פון די פויערן טרעפן זיך צוזאםען, נײט ער צוזאםען םיט די פויערן קעםפן קענן פריץ ער איז אחאוטין נישט קײן אירעאאיסט, און ער רארף ראם נ־שט זײ;, ער םאאנט דא נויט- װענדיק אן א״זערן עקאנאםיש געזעץ: ער גײט םארטײריקן זיײ עקזיסטענץ-רעכט קעגן פריץ צוזאםען םיט פויערן, װאם פאדטײריק וײעד עקזיפטענץ-רעבט קענן רעב זעאבן פריץ. צי איזעסא־ן דערנע• שיכטע אזוי נעשען, איז א םראנע פא־ א היסטאריקער דעם ק־נםט- אער אינטערעםירט נישט רי פראנע: ווי אזוי איז געשע;? נאר ווי אזוי האט נעקאנט און נעדא־םט געשען? — 7>ו*/י\<'?1ו♦?•\♦?זץ< קץין^זץ*/1\< />ו< ד\< דו< ד\< /י\♦ זיץ*?>ץ*?>\ו ו־\* ד\ פאראאנ פנחם נראובארד, װאי־שע ס איז ארוים םון ררוק מ• ב• שטײז ד י ח ו ד ב ה רי־אםע םון חםידישן רעבן אין רער צײט פון השכרה-באװענוננ, חסו זײטן. פרײז 4 ניאדן מיט באשסעלונגען זיך ײענדך קאאפ. ״ביכער״, װארשע, נאאעײקי אצ מימ זיינע פעםטוננען, בעת אנטקענן אים שטייען א״ננעבויגענע, פארהוננערטע, נאקעט און בארװעסע, נעפײניקטע און פארטעמפטע פויערים, װי אזוי װיאט איר פסיכאאאניש פיאן אין אזא טא־ םענמ םימפאטיע ארער מיטנעפיא צום פריץ?נ איר װאאט םיר געקאנט פארװארפן, אז איך האב דעם פריץ נעגעבן אביסא צופיא עקםפרעםיע. דערויף װעא איך אײך אבער ענט- פערן, אז איך האב זיך נענאויבט דערצו בארעכטיקט. שוין דערפאר נופא, װאם ער שטײט אאם טיפנהאפטע פינור אין קאמף מיט א נאנצן קאאם. און פונקט װי דער פדיץ איז נישט שװארץ, אזוי זענען אויך די פויערן נישט װיים. עס איז נישט פאראן אין ״אויפשטאנד״ קײן א״ן אנד״טוננ, אז די פויערים זענען צדיקים, אדער, װי איר זאגט. ״פויערים־רימענטן״. אדרבה, װייזט, חי קאראינױם, װו האט איר עם גענומען? די פויערן זענען געפײניקטע, זיי זענען מארטירער און דער- פאר מוזט איר, צי איר װיאט, צי איר װיאט נישט, מיט זײ םיט- פיאן, אויף ז״ רחמנות האבן און םיינען, אז זײ זענען ״פויערים- צדיקים״, ״פויערים־דימענטן״. ײי איר זעט, חי קאראינװם, איז די גאנצע מעשה ״שװארץ- װייס״ אײערע אן אײנענע קרעאציע, און טאקע דערםאר טוינ זי נישט. נעמט-זשע זי צוריק, איך בעט אײך, שטעאט זי ארײן װו איר װיאט, אינם ״אויפשטאנד״ איז פאר איר קײן פאאץ נישטא. און איצט א פאר װערטער ם״ן צװײטן קריטיקער, י, מ :ײ- מא!. י. מ. נײמאן שרייבט: ״איך בין נישמ ק״ן באציאאיםט, נאר אין פיין פארשטעאוננ איז דער קאאםן-קאמף פיא װירדיקער אמשא, װען םאנד קעמפט מיט מאקדאנאאדן איז עס א קאםף םון װעאט-אנשוױננען. םיאיז אויך נאױו צו נעםעז אאס אויםנאננס-פונקט פונם קאאםן-קאמף דעם ״ױס פרימע נאקטים״. עס איז א צו גרויםע אאסט אויפצונעמען אויפן הימענעאום (אויף דער מײדאשער אוםשואדן א נאנצע קאאםן- דראמע״. װאם שײך צו דער רעזיםטאנם-קראםט פון רעם ״הימענע- אום״, קאן איך אײך בארויקן: צואיב רעם ״היכענעום״. פון א מיידא, װאם האט געהײםן דינה, איז אויםגעקויאעט נעװארן די שטאט שכם. אויף רער אעגענדע סון א מײדאשן ״היםענעום״, איז נעגרינדעט נעײ$רן א ײעאט-רע- איניע... נישט קײן אנדערער, װי דער נרויסער, נריכישער דיכטער האמער, איז נעװען אזוי ״נאױו״ און אויפנעהאננען, אויף רעם ״הי- מענעום״ פון דער ש״נער העאענע, א פעאקער-קריג-רראמע: די ״איאיאר״. — און טאסער. פרײנט, װיאט איר ײיסן עפעם נאך שע- נערם; שטעאט זיך פאר, אז די ערשטע רעװאאוציע, װאם דאם רוי- םישע פאאק, מיט קרוטום דעם ערשטן בראש, האט נעםאכט, אױ אויםנעבראבן צואיב דעם, װאם דער פרינץ טארקװינוס האט פאר- נװאאטיקט אוקרעציאן, הערט און שטוינט, פריינטן א רעװאאו- צי ע צוא יב נא ך װ ײ נ יקער, װ י א הימענע,ו,םן... און אויב איר דערםאנט זיך, איז פרידריך שיאער אויך נעװען ״נאיײ״ און האט ״דער םארשװערונג םון פיעםקא״ נענעבן אאם הויפט-פיבה רעם פאקט, װאם א מאכט-האבער האט םארנײאאטוקט א טאכטער פון איינעם פון די אויפשטענדיקע. הכאא, איר קאנט שוין ז״ן רויק: די זאך איז נארנישט אײי ״נאיװ״, װי איר מײנט. און מיין ״אוים- שטאנד״ האט אויף א האר נשט ״דענראדירט א״ער פארשטעאוננ״ םונם קאאםן־קאמף״. — און װער האט אייך געזאנט, אז דער ״ױם פריםע נאטקים״ איז נעװען די אײנציקע סיבה פונם פויערן-אויפ- שטאנד אין מײן פאעמע? צי זענען די איבעריקע צרות, װאס רעד פריץ האט אננעטון די פויער־ם, פאר זיך נופא. דען נישט נענוג נע- װען ארויםצורופן דעם ״אױפשטאנד״?... מיט מיין ״יידן״, זעט איר, האב איך קיין איבערראשוננ נישט נעהאט. איך האב נעװוסט פארוים, אז נעטריבן פון גאט װײםט װאםער נעפיא, ײעאן קומען געװיסע פון מײנע קריטיקער מיט רער נעשיכטע פון רי ״הויפישע םאשקעם״ אין האנט, און ײעאן שרײען נעװאאטן םטײמשן די הויף-םאשקעם האבן אאעמאא נעהאאטן םיט די פריצים. איך האאט אבער, אז עם זענען פאראן צװײ אמתן: א הים- טארישער אמת און א קינסטאערישער דער היםטארישער אםת קאן