Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 46

*לעססר נןם. 3 (298) 1ײס 46 קאליגוצא מאכט זײן פערד ס&ר $ רוימי׳ען .קאנםול איז צװיננט דעם רוימישן םענאט אויםצושטײן, װען דאם םערד קומט ארײן. נעדאן צינדט אונטער רוים, כדי צו קדיגן שטיםוננ... פאר זײן ״קינםטלערישן״ שאםן; ער דערהרנעט מיט זײנע אײנענע הענט״זײן ברודער און ז־יין מוטער; ער צװיננט דעם םענאט צו דאטיפיצירן עפנטצעך זײן חתונה םיט א גחור... אױואן נראזני האט ציב קאכעדיקע זופ. און האט א װיצד פארנענינן צו ניםן, כעתן עסן, קאכעדיקע לעפצ זופ אויפן פגים פון זײן הויה-נאר, און צו לאכן פון נאנצן הארצן, בעת יענער קארטשעט זיך אין קאנװוצםיװע װײטיקן, גײ זײנע פים און איצט אאםיר איכערנײן צו די אצט־פויצישע פריצים: װי טײטשט איר אוים פסיכאקאניש אזעלכע פאקטן: כדי צו פארװײצן זײנע פריצישע געםט, צװיננט דער פריץ א ײךן אדויפצוקריכן אויה א בוים, און בעת דער ײד איז אויבן, שטעצט דער פרי׳ן אן די ביקם און שיסט פײנינ אויפן זעצבן בוים, און די גאנצע אײדעלע געזערשאפט קצ״בט נחת םון דעם טויט־ שרעק, װאס דער ײד אעבט אדורך, זיך נעפינענדיק צװישן די םװישטשענדיקע קויצן? דאס אנרייצן הינט און כאפן נחת פון מענטשצעכן װײטאג? פון זען םענטשקעך בקוט און פון הערן םענטשצעכע װײ־געשרײען? דאם באנראבן םענטשן צעבעדיקערהײט? דאם פארמשפטן םענטשן אראפצושפדוננען פונם דאך פון א ראטהויז? און דאס שמענ־ ד־קע שם״סן, שפיז־רוט־מיפן ןסקװאזטראי)? און דאם אויםמראכטן כיערקײ םיתה־םשונות, ענויס־קשים? — און דאם טוט נישט קיין צופעגיקעד ־ריץ, נאר דאם טוען פריצים; םען טוט עם באזונרעד, און םען עס אין נעזעצשאפט. אין םאםענטן פון גציק, פון שםחות, פון הוציאנקעם, פון בעצער; עם טוט א גאנצער קצאס; מען פרײט זיך, מען שעפט גענום פון םענטיםצעך בצומ, פון מענטשצעכע טרערן, פון םענטשיעכע װײ־נעשר״ען, פון קאנמוצםױו־צאפצענדיקע םענטשצעכע אבריס. ח■ קארצינױס, דאס זענען נישט קײן געזונמע מענטשן, װאם םען מעסט םיט דער עטישער מאס פון נוט און שצעכט, אדער װעצכע םען קאן באיעכטיקן פסיכאיאנ־ש, דאס איז קראנקײט, פארפויצט- קײט, שגעון, דענענעראציע. איך װײם נישט װי רער פריץ איז נעשפיצט נעװארן, נאר װאצט איר זיך נעקאנט באהערשן, און פארגעםן אויף א רנע די אצטע אפגעצעבטע קונסט־קריטעריען, און קוקן מיט די אויגן פון א מענטשן פונם צװאנציקםםן יארהונדערט, װאצט איר באצר דערםיצט, פון דעם פריצס ערש־טער באװעגוננ אן, אז ער געהער נישט צו דער קאטענאריע םענטשן, װעצכע םען קאן מאכן פאראנטװארטצעך פאר זײערע םעש־ם און זײ םעםטן און פשפטן צויט דער פאס פון נוט און שצעכט. זײן אוםנערוצר בעתן צייענען פונם נצח, זײן נערװעזע בא־ צױננ צום נענער, זײנע פינסטערע חצומות, אין װעצכע אים דאכט זיך, אז ער װערט באפאצן פון ׳טװארצע פײנצ, װאם װיצן אים בײםן, אז ער נרעזנעט א־ן בצאמעם אין א נאס-רענן און קאן נישט ארויםקריכן; זיין נערװעזער ציטער און ז״ן אויפשפריננען פאר שרעק בײם םינדסטן נערויש; זײן נישם רעציניעזיטעט און נצ״כ־ צײטיק זײן פינסטערער אבערנצויבן, זײנע קאפריזן, זיין שכרות. םאדיזם, זײן קרענקצעכע הערשער־זוכט און נאר צום סוף זײן שװאכ־ קײט, םשונענע נעבדאכנקייט, — זאנט עדות, אז דא האבן מיר פאד זיך א דעגענעראט, א קראנקן. װעצכן מען קאן אדער הײצן אדע־ אוםשעדצעך םאכן, אבער בשום אופן נישט םעםטן מיטן בא־ נאצן םעטער פון נוט אדער שצעכט אין נאך עפעס; ם־טנעפיצ װאצט אזא םענמש געקאנט בײ אוגז ארויםרופן נאד רעםאצט, װען םיר װאצטן אים זעען א נעבראכענעם, צםשצ. נעיאן, א פארצאזטער, אן אראפנעפאצענער, טרינקענדיק אין זײן פיבער, שםרציק װאםער פונם רינשטאק, דער פריץ אין צעצטן אקט. בעת אצע האבן אים פארצאזט און םאנדא, א םשױנענע, קומט ארײן אדער בעת ער צינט א פארבצוטיקטער אויף דער ערד, און אין זײן נםיסהדיקער דעדװאכוננ, דערםאנט ער זיך און הויבט אן צו פאר- שטײן די באדײטוננ פון די װערטער; ״און שעבם װעט נובר זײן״... םיר װאצטן ויך געקאנט מיט אים טײצמאצ מיטפיצן, װען ער ״אצט ז״ן דער העצר פון א םאםיציען־דראמע. אין ״אויפשטאנד״ אבער שטײט דער פריץ א באװאפנטער מיט זײן געװאצטיקער מאכט, מיט זײנע רײטער, הויח־קנעכט, םיט ז״נע קירכן, נײםטצעכע און קרײצן־ברידער, טיט זײנע טורעםס און אויםחערנדיק צו זײן רעאציסטיש אין איר סכ־בה און אין אירע נעבן-געש־טאצט;, דערםענצעכט זי, אדאנק דעם צענענדארישן שצ״ער, װאפ היצט זי ארום, דאם ארויכרוקן פון א טיפנהאפטעד געש־טאצט, פארבינדט זיך נאנץ צײכט םיט דער נראמעםקע, פאר־ טראגט םטיציזאציע און כעט זגך םםש םוזיק און טאנץ. װער־װער, נאר ־. אפענשצאק האט נעדארפט דעם דאזיקן צו־;אננ דע־פיצן, און ער האט א־ם טאקע נעפצהאפט דערפיצט. צײדער האט ער אבער פארצוירן דעס פאדעס, און זיך פארפצאנטעדט א־ן א צעגענדע פון ״ש־װאדץ־װ״ם״, אויף ײעצכער ב. קארצינױס, װאס האט אויך דאס ,ױעדק נ־שט נעצ״ענט, האט זיך אויפנעזעצט רײטנ- ־יק א־ן זיך א יאז נעטון א־יפן נציטשיקן שצ־אך פון נעשיכטע אין פסיכאצאגיע. ם־צא, װאס שײך צו די געש־־כטצעכע קשױת, ,־ואם ב. קאר־ רינױס ש־טעצט םיר בנוגע דעס ״ױס פרימע נאקטים־־, װעצ א־ך ענטפערן;אנץ פשוט; נעם און צײען. עם איז נישט פאדאן ק״ז אײן ע־נסטע געש־יכטע, װאס באהאנ־צענדיק רעס ״פעאדאציזס און דאס ,־עכט פון די פריצ־ס אויף זײערע ״צײב־א״גענע״, זאצ ז־ך נ־ש־ט אפשטעצן בײ רעס דאזיקן בא־בארישן רעכט, װאם האט עקײסט־רט א־ן אצע אײראפע־שע צענרעד און א־ן פויצן — נאך ־ענגער, װ־ אוםעט־ס, כםעט בױ א שטיק אין נײנצנטן יארהונדעדט ם־ר א־ז או־סנעקוםען צ־ ־עדן ם־ט אצטע פויער־ס פון ש־עדצעצער;עגנט, וזאם רע־צ־־צן, אז דער דאז־קע־ פאקט א־ז נאך נעש־ען ם־ט ז־־ע־ע כאבעס א־ך װאצט או־ך;עקאנט אנװײזן דא א;אנצע ■־־' קװעצן, װו דער ״ױס פ־־םע נאקטוס״ ,ױערמ;אנץ בר־־ט ארום- גע־ערט אפיי׳י פון אננעזעענע פויצ־שע ה־כטאדיקער, א־ך מו דאס אבע־ נ־שט ם־ט א כיזזן. א־ך האצט, אז װען א קד־טיקער ש־טעצט ק־ע־ות א־־־ נעש־־כטע, ־א־־ עד ז־־ן באװאפנט ם־ט אצע נעהער־קע;עש־יכטצעכע ־—עות. ראס. ־ואס א־ר װײסט נ־ש־ט, ב. קארצינױס, אדער װאס א־־ך א־ז נ־שט קצאר, קאן און דאר־ נאך נ־ש־ט אװעק־;עש־טעצט װערן אים םאם אדן נרענעץ פונם מענטשצעכן װיסן און פא־ש־ט״ן. אט ,האט ־. ם. נ־־םאן געװאצט צײענען װעגן ״ױס פ־יםע נאקט־ס״, האט ע־ נעפונען ־ואס צו צײענען. צײענט, ב קארצ־נױס. װעט א־־ א־־ך װ־ס;. פא־װאס ד־ פראגע א־ז ני־עט כארירט נעװארן אין דער װעצט־צ־ט־עראטור? װײצ געש־אפן ציטעדאטור האט רער קענינצעכער הויף, ר־ נ״סטצעכקײט, רער אדצ-םאצאן מיט ז״נע חנ־פהניקעס און יעפעטעד — די בדרזשואזע שטאט. װען דער צייב־קנעכט זאצ געװען שאפן די צ־טעראטור, װאצט זי גאנץ אנרערש־ אויסנעזע;. פונקט װי ז• זעט אויס אנדעי־ש־ אצ־נד װען דעד פי־אצעטאר־אט ש־אפט ז־. — בצײבט אצזא די יענענדע פון ״שװארץ-װײס״. ב. קארצינ־וס ־וארפט םיר פאר, אז פון פםיכאצאנישן ׳סטאנרפ־נקמ אױ דער פי־־ץ פון םייו אויפשטאנד ניש־ט א־בער- צײגנדיק. ״װײצ דעיװאקסענע םענטש־ן א־ן טעאטער םוזן זען פאר זיך קודס־סצ א צעבעדיקן םענטשן, װעצכעד קאן זײן גוט אדער ש־צעכט״, די ,־ש־עות פונס פי־־ץ א־ז, צויט דער םײנוננ פון ב. קאר־ צינױס, ״רשעות גצאט אין דער װעצט ארײן״, ״װ־צקירצעכע ״רש־עות״. — דע־ויף ענטפע־ א־ך; אט די ״רשעות נצאט א־ן דעד װעצט אר״ן״ איז טאקע דע־ ק־נסטצעי־־ש־ער אםת אין רעס ראז־קן פריץ. װאצט ב. קארצ־נױס נעװען דעם ״אויפש־טאנד״ נעצ״ענט, אזן װאצט ער נײשט צונ״ן םיט דער באנאצעד םאס פון נוט או• ש־צעכט, װאצט ער באצר דערפיצט, אז דער דאז־קער םענט־ע א־ז נ־ש־ט נוט, נישט ש־צעכט, נאר — קראנק, דעגענעדידט. א נעװנטער םענטש קאן זי־ן נוט ארער ש־צעכט, גומ אי־; ש־צעכט, צוציב סכות םענטשצעכע, װעצכע דער ק־נםטצער איז םחויב אי־יסצי־געפ־נען, און זײנע םעש־־ס פס־כאצאג־ש־, עט־ש א־ער עקא־ נאם־ש־ צ־ באי־עכט־ק;. האט םען אסער צו טון״ם־ט א דענענעראט, דאם ה״סט םיט א פסיכ־ש־-קי־אנקן. א־ז דער פס־כאצאגיש־, עטייס א־עד עקאנאםישע־ אםת ־6הצוטין נ־שט אנ־וענדבאר און דעי ק־נסטצעריש־עד אםת בא־סט־־ט רעםאצט א־ן געבן רעם העצד, אזוי וו־ עד א־ז ארעי אזוי װ־ ער ־אר־ צו זײן, װען ער באווענט זיך א־ן צעב;, אונטערן פאטאצן דר־ק פון ז״ן פםיכיש־ער דענענע- ־אציע. דעיי צ־גאננ צ־ס פריץ פון ״אויפ־סטאנד״ דאיה זײן א פא- טאצאניש־ער און נישט קײן פס־כאצאניש־עד אױרבא, ז־־ט א סײה, קאצינױם, און ־ערקצערט םייי פס־כא- ־אניש פאצננדע פאקטן: