Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 45

זײם 45 טיטן ניח איז נעװע;: ״זאנ טיר, ,ױאט איז ראט טייטיע אינ• ױדע?״ םאריצטײט זיך, אז רעי גרח חאט נעענטפערט: ״איך װײם ני׳עט״, ״אט זעט איר, האט רע־ יצוסטער א געיםרײ געטון טיט גרוים פרײד, ראפ ערשטע װארט, װאם איך פרעג אים, זאנט ער ער ײײםט נישט און וױי נאי א װיבוח הא:; טיט׳אונזער רבי״... טיר װעאן נישט טאריך זײן און דערצײהן, װאם האט ייך װ״מער נעטון. נאר, אז רער רב האט אים יעפעטער א פדענ געטון, װי אזוי ער האט דאם זיך אזוי אײנגעיעטעצט, האט זיך רער יעוםטער זײער פארוװנדעיט אויף אים: ״םטײטש, זאנט ער, א ו נ ז ע ר ע ב י י ־ ט ײ ט ש איז דאך געװיס דער גרעסטער לפדן אין רער װערט, עס איז נײם- טא אײן זאך, װאם ער זאי נ״םט קענען פארטײטיםן, און פונדעםט־ װעגן, װו עם קודמ צ־ איני ױדע, זאגט ער אויך: איך װ ״ ם נייםט, הײנט װען רער עברי־טײטים װײם נ״שט, װאם איני ױדע איז, װעט עם אזא נאח װיםן?!״ (םוף קומט) 01<?יםעד>)ר^שע ב? 3 (^2) צום םוף פון אונזער גערענק-ארטיקל װעגן דעם עריםטן היס־ טאריקער פון דער ארטער ײדישער ליטעראטור, איעזר יעורמאן, װערן מיר ברענגען פון זײן אפהאנדרוננ אין שרום־עציכמס ״ױדישע פארקם־ביבריאטעק״ פארננדיקן כאראקטעריםטישן אויםצונ: ״װי גרוים און װי טײער דאס עברי-טײטש איז נעװען אין די אוינן פונם פשוטן פארק איז נאנץ נוט באקאנט. מע דערצ־ירט רער־ פון א שײנעם אנעקדאט... אין א קר״ן שטעטר איז אםאר אנגעקומען זײער א נערערנטער נרח און האט נעװארמ א װיכוח האבן מיטן רב אינםיטן גאם פארן גאנצן עור□, אזוי ײי עם איז אמאר דער שטײגער נעװען. רער רב איז שטארק דערשראקן געײאח, װײר ער האט גע־ הערט, װאפ פאר א גרויסער מרומד דער גרח איז, און האט דעדיבער נעהײםן גוזר־תענית זײן. פרוצים כאפט זיך ארוים א ׳םוםטער און זאנט: ״רבי רעבן, ראזט מיך נײן, א־ר װעט זעען, אז איך װער אים מיט נאטס הירך נובר זײן״. און װאם מײנט איר, אונזער ישוס־ טער האט -נישט רעכט נעהאט? דאם ערשטע װארט םון דעם װיכוח דײד י. ב. צ 3 7 ד / 3 ז) ר י ז א ו י ך װ ע ג ז ם ײ ז ״אויפשפאנד״ (עטלעכע דערנןלעדונגען מ״נע לריטיקער) נישט נינםטיק אויף דעד נעשפירטער זאך. דאס אױ אבער נ־יםט דער עיקר־םיבה. נייטט אויפן רעזש־םער םאלט די ׳פורד איך האב תמיד נע־ האט און װער תמיד האבן צו מײן פרײנט דוד הערמאן רעם פורסטן צוטרוי און די טיפםטע פארערונג. ער איז ברי ׳עוכ םפק פון די אײנציקע צוזי׳טן אזנז, װאם םירן און פאד׳םט״ען טעאטער אויף א קינסטרעריש־יםעפערייען אופ;, און װאם זענען באמה ביכורת ארויסצוברעננען זײנע קינםטיער״עע קאנצעפציעס מכח אר הפוער אויף א בינע: עס פארט אויך נייםט רי גאנצע יםויד אויף אײך, חברים שוישפייערן װייר אויב א־ן די אויבנדערמאנטע שװערע באריננונגען, האט א*ר גערײםטעט אפיצ־ ברויז פופציק פראצענט פון דעם, װאס מיהאטיבארארפט ר״סטן, רריק איך אײך אוים מײן הארציקםטן ראנק און מײן טיפםטע אנערקענונג. די םיבה, צוליב װערכעי :עװיםע פון מ״נע קריט־קעד האבן מײן װערק ר ח ר ו ט י ן, (איך יצטרײך אונטער) ל ח ר ו ט י; ניי״ט פאריצטאנע;, רינט רערין, װאס זײ האבן דאם װערק נ״טט נע־ רי־ענט, און אין טעאטער אריין זענען זײ נעקומען ארם פראפעסיא־ נאריסט;, באװאפנטע מיט דער מאס און מיט דער רעפיניציע, װאס א ביכר פון פערטן קראס ״פאװיטעכנע״ ׳טורע גיט ו־ענן א רראמע. , אויפשטאנד״ איז נייםט קײן דראמע, אינם ארטן זינען פון װארט, נאר א דראמאט־שע פאעמע, אויםגעפאסט אינם טאן פון די ארט־פדאנצויזישע פארקסטימרעכע קירכען-מיסטעריען (װ־ די ריידן פון קריםטום; וכרומהן, נאר םטיריזירט, רײכט נראטעםקי־ זירט און דערהויבן אירעיש צום ניװא פון אונזער צײט. די ארע, װאס האבן דאם װערק נערײענט, האבן פעםטגע־ שטערט, אז רי נייקײט און די פארקםטימלעכקײט פון דער פארם װאדפן זיך פמש א־ן די אוינן ארײן. אויב איך האב אויםנעקריבן רי ראזיקע פארם, איז עם ־ערפא־ װאס דעד מאטעריאר האט זי בײ מיר םטיכיש א־ויםגע־ופן, און, א־ן א געװיסן זין, האט אפשיד אויך רא געװירקט דאס אונטערבאװוסטזײן, אז רי מאסן-פםיכ־ק םון אונזער צײט, זײענריק א פרארוקט פון א שטארק בורטן קראם;־ תהום, האט געװיס א גרויםע ענרעכקײט מיט דער מאסנפסיכיק פ־; יענע פינסטערע צייט;, װו דער קראםן-תהום איז געװען נאך א טי־ פערער, און דערפאר װעט דעם מאםנמענטש פון אונזער צײט בע־ סער פירן די קראםן־טראנעדיע אין א פארקסטיפרעכער פאדם, װ• אין א טרוקענער דראמע, ײאס שטירענגט מער אן, װיפיר עס בא- רייכערט דאס נעפיר. ראם כאראקטער־סט״טע אין דער דאזיקער פארם א־ז ראס, װאם, אנשטאט צו מאכן פון דער רענענדע א רעאריטעט, װי ראס געשעט אינם קינדער־מעשהרע, פארש־פרײט זי אויף דער רעארימעט א הויך םון לענענדע, און ניט איר צו א שבת־ױם-ט־בריקן ח;, נישט מיט מײן אויפשטאנד איז געש־ען א וװנדעררעכע זאך װען איך האב דאם װערק אינגאנצן פארענדיקט, האב א־ך עם פארנערײענט פאר אונזערע ריטעראטור־ און טעאמער־קריטיקער; פאר דראמאטורנן, דיכטער און פראזע־קינםטרער, און דער רושם, װאם דאם װערק האט אויף זײ ארע נעמאכט איז געװען אן אומ־ נעהויער שטאדקער זײ האבן זײער צופדידנקײט און אנערקענוננ אויסנעדריקט נישט ברויז מיט מינדרעכע װערטער, נאר מיט מעשים מםש. יעדער פון זיי האט נעהארטן פאר א חוב זיך צו טײרן מיט רער עפנטרעכקײט, און אנצושרײב;, אין זײן צײטוננ, װער א גרע־ םערן, װער א קרענערן ארטיקר פור מ־ט שבח־ם און באנײםטערוננ עם איז מיר נישט אננענעם און סיאיז אויך נישט דא דאם ארט איבערצודרוקן די ארע באנײסטערטע רעצענזיעם, איך װער זיך באננוגענען ברויז פיט םעסטשטעין דעם פאקט, אז דאם נע־ רייענטע װערק האט אויף אי.ע מ״נע חברים דיכטער און קריטי־ קער, װאם האבן עם נערײענט, נעמאכט א שטארקן רושם און בײ זײ ארויסנערופן אן ערנםט װארעמע באצױנג םײ צו דער נ״קײט פון דער פארםטימרעכער םארם, םײ צו דער נײקײט םונם אינהארט. דער אויפשטאנר איז אויך פארנערײענט נעװארן פאר די בעםטע ״דישע שוישפירער אין פוירן, פאר א טויזנט־קעפיקן עורם ײדישע רעזער אין װארשע, פאר א נרופע און פאר אײנצרנע ײד־שע שריפטשטערער אין בעררין, און אומעטום איז דער רושם נעװען דערזעריער. דער ״אויפשטאנד״ װערט אויפנעפ־רט אויף דער בינע. עפ קומען די פראפעםיאנערע קריטיקער עם קומען אזערכע, װאם האבן דעם ״אויפשטאנד״ יא נערײענט און עם קומען אויך אזערכע, ײאס האבן דעם ״אויפשטאנד״ נישט נערײענט. און ײאס װײזט זיך ארויס? ראס פובריקום רעאנירט װי עם דארף רעאנירן: מיטן רײנעם פרימיטױון נעפיר: די קריטיקער, װידער, זענען אין זײערע מײנונ־ גען נעטײרט. די, װאס האבן דאס װערק נערייענט, םארשטײען עס יא און רײבן עס. און די פון מײנע קריטיקער, ײאם האבן דאס װערק נישט נערײענט, פארשט־־ען עם רחרוטין נישט (א חוץ י. אפענשראק ״נאש פזשענראנד״, װעיכער ש״נט צו האבן עפעם אננעטאפט אין דער םינםטער). און אין װאם ריגט די םיבה פון דעם נישט פארשטײן׳• אינם שפירן? אינם מחבר? צי אין די קריטיקער נופא׳ איך האב, רײדער, דאם שפירן נישט נעזען. עפעס רעדן די צײטוננען פון א נישט-נערוננענער רארן-באזעצונג, םון װײניק רע־ פעטיציעם, פון גרויםע אנשטרענגוננען, םון נעײארטיקע מאטעריעלע און מאראריש שטערונגען א. א. װ. אװדאי םוזן זיך אזערכע ערנםטע כאריננוננען אפשפיגרען