Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 43

זײס 43 ב^עט־בד נומ. 3 (298) 7 יפעד^דיישע א רירנדיהן בריװ האט אחד־העש געשיקט צו בן־עמי פין ל?)נ■ ר^*ן אין יאר 1912, װען טען האט זיך נענומען גרײטן דעם 30-יע- ריקן ױבילײ פון בן-עמיס?יטערארישער מעטיהײט. אהד העם הויבט אן ז״ן ברױו (אין העברעי׳ט); ״אויך איך ל,ום טיטן עו<ב צו בענט׳טן דיך צו דײן פײערוננ. איז דען טענלעך, אז איך ■/זל ני׳טט קוטען? אבער, ברודער םײנער, װי שװער טיר איז צו טון עפן קעגן מײן לוילן קוםט מיר אוים די נאנצע זאך װי א ביטערע און אבזרױת־ ריקע איראניע. װער װײם דען װי איך, װי דער עולם האט ױצא נעװען פאר ריר — װי פאר אלע שרײבער — אין טעך פון די דרײ־ סיק יאד פון ד״ן ארבעט, װי ער האט נעזאמט פאר דיר, דו זאלםט קאנען טון דײן ארבעט רויק און טיט הרחבת־הדעת. און איצט קוטט מען פײערן דיין ליטערארייטן ױם-טוב... פאר דיין בצוט און טארך, פאר אלע דײנע יארן, פון קינדווײז בױן עלטער, װאם דו האםט גע־ װידטעט אים, דעם עולם, פאר רײן גאנצער איבע און רהטנות צו אים. נלויב טיר, מ״ן בלוט קאנט אין טיר, אז איך דערטאן זיך. ראפ אל*ן, װאם איך נערענק;אד, ױאם רו האפט איבערגערעבט זינט איך קען דיך, — און טיר קאנען זיך דאך אײנער דעם אנרע־ן איבער סס יאך — און אז איך זע איצט, װי אונזער עולם נר״ט זיך צו פײערן דיין ױם־טוב, און זײן פנים װערט נייטט רוימ פון ב־יבה — פארדריםט עם טיך טער פון אלץ. ״נם בוש לא יבוישו והבלם יא ידעו״ — א־ן דעם האט או־ך דער נביא נעזען די גרויזאטםטע זעונג פזן דער טאדאלעי ידידה פון זײן פאלק... איך יטרײב דעם ברױו אין דעם אדבעטם־ציטער פון טײן נעיעעפטם־בױדא (אהד-העם האט דאן נעדינט אין ק. װיפאצק־ם טײ־געיטעפט א־ן לאנדאן. — נ. ט.), ארוטנעריננלט מיט ביכער און פאפירן, װאם האבן קײן שום יעײכות נייעט טיט ליטעראטוך און איך זאג צו זיןך אפשר װעט אטאל קו־ טען א טאג, און דער עולם װעט זיך דערטאנע;, אז אזויפיל יארן זענען פאריבעד פון םײן ליטע־אדייעער און נאצ־אנאלער ארבעט. און װעט װעלן טאכן אויך טיר א ױם־טוב און ברענגען טיר א ״בדכהך — װעל איך אים ארײניעלעפן אהער אין צימער און װעל אים װײזן אויך די ביכער און פאפירן און װעל צו אים זאגן; ״נא, זע, דאם אױ די ״ליטעראטור״, װאם א־ך טװ איר אװעקנעבן מײן בעםטע צ״ט, און א י ר בין איך דאנקבאך װאם איך האב די מעגלעבקײט צו נעבן, לכל הפהות, עפעם, װאם פאר טײן פאלק און פאר זײן לי■ טעראטור מיט א רויק געטיט, אן די קלײנלעכע דאנות־פרנפה, װאם דערדריקן דעם מענטשנם נײםט >,ון דעדנידעריקן זײן װערט א•; זײנע אײנענע אוינן...״ די עטלעבע װאיעטע װערטער פון אוא פעםטן און ״קאלטן״ טענטשן װי אהד־העם באראקטעריזירן וײער נ־ט די ־טװערע און ביטערע ״דאליע״ פון בן-עטי, פון ז״ן לעבן און יבאפן, װעלכע האב• בײרע יארנלאננ נעהאלטן אי;אײן אפריכטן גלות. האט דאך בן- עמי סיל יאר נעלעבט װײט פון א ײדישן ישוב, עגעץ אין דער ׳בװײץ, און געשריבן כל ימױ אויד א פרעטדער שפראןך איז 1923 איז בן־עטי אריבערנעפארן קײן אדץ-־שראר, וװ ער האט געהאפט צו נע־ײנען זײן רו און אפרו אויף דעד עלטעך אבער אזוי איז שוין באשערט בן־עמין. י"ו פז־טער געבוירן-טאנ. װעלכן מיהאט זיך נעקליבן צו פײערן אין תל-אביב, א־ז פזנקט אויםנעפאלן מיט די טראגישע נעשעענישן אין לאנד עם װאלט נעװען א ױשך מען זאל לכבוד דעם 75־יאר־קן װבילײ פון בן-עטי ארויםגעבן זײנע בעםטע זאכן. װאס ער האט נעשריבן פאי ד־ קנאפע 50 •אך אין א ײדישער אויםגאבע דער סס3־טער ױבילײ־נומער ״לימערארישע בלעמעײ״ איז ב■ װאכן ארום דערש״נט דעד פאדגדעםערטער סס3-םטער נוטער ״ליטערארישע בלעטערך אין װעלבן םיװעלן אנטײל נעטען א רײ אנגעזעענסטע שריפטשטעלעך ד• נאענטםטע ט־טאיבעטער פון די ״ליט. בלעטער״. רער פרײז פונם נוטעי־ — נישט געהעכערט די אנענטן װערן נעבעטן באצײטנם מיטיילן, וויםיל עקז. צו שיקן זײ דעם נומעד געטראנן װ״ט צו ברענ ים טרויעריקע נינונים, עפעפ װי פארטראנן אהער מיט א ווינט פון די פעלדער פון וואלין און פאדאליען, און דער ים האט װי םון דערװײטן עפעם צוגעברומט״... און אזעלכע מיני אװנטן האט זיך גענליט און םיהאט זיך ביםלעכװ״ז אויס- געשמידט, ב״ יעדן אײנעם אויף זײן שטײגעך דער ײדישער נא־ ציאנאלער געדאנק, װאס האט דערנאך נעהאלפן צ• שאפן װיכטיקע נאציאנאלע װערק. פון די אלע שרײבער איז בן:עםי געװען און םארבליבן װי געפאננען בײ א פרעםדער שפדאך און בײ א האלב-פרעטדן לעזעיך ז״ן ברע;, ז״ן לײדנשאפט, זײן דבקות האנן געמוזט פיל אנײערן, װען זײ זענען דערלאננט געװארן נישט אין ״דיש, נאד אין רום־ש. עם איז אינטערעפאנט צו ברעננען די ״קלײנע הקדםה פונם מחבד״ בן־עמי צו זײנע בילדער ״ד־ קינדערשע יארן״, װאם ער האט אלײן איכערנעזעצט פאר שלום־עליכמם זאמלבוך ״די ױדישע פאלקםביבליאטעק״ ^אין יאר 1888): ״רי זכרונות פון ם״נע קינדעדשע יארן, װאפ איך ניב אײך דא איבער אצינך — שר״בט בן-עטי, — זענען פריעד מיט עטלעכע ־אר נעדרוקט נעװען פיז טיר אין דער לאנדשפראך א־נם זשורנאר ״װאפכאדך אצינך ליבע זשארנאן-לעזעך האט ויך ט־ר פאדװאלט רעדן מיט אײך אויך דעם לשו;, װאם טײן טאטע און אלע טײגע ליבע האבן טיט מיר נערעדט אטאל, אין מײנע נליקלעכםטע קינדערשע יארן. פארשטײט איך איך האב שוין אצינד ק־ין טורא נישט, טאטער חלילה װעט טען דערהערן אויך דער נאם. אז איך דעד ״דיש... איך האב זיך דערמאנט א םעשה פון חדך װעלכע נעהערט זיך אן צום ענין... ויהי הױם, אײן טאל אין א פר״טיק בין א־ך נעגאנגען צום טײך זיך ב^דן מיט נאך צװײ חברים — יאנקעלע און הער- שעלע פרומע עטלס. מיר האבן באדארפט דורכג״ן פארבײ א הויף פון א װאלעך א בעל-נוך װאם האט געהאט א םך שאך און א םך הינט. װי נעװײנלעןך האבן טיר ניט נעציטערט. אז םיד זענען גע־ קוםען נאענט צום הויף, רופט זיך אן צו אונז יאנקעלע: ״װײפט איר װאם, קינדערן לאמיר נישמ רעדן ק״ן ײדיש, װארום די הינט װעלן אויף אונז אנפאלן און װעלן אונז צערײםןן״... דער נאדישער יאנקעלע האט אטת נענלויבט, אז מיר װעלן אױפהערן צו רעדן ײדיש, װעט שוין זײן נומ... מיר זענען נעװען קינדער און האבן נעסײנט, אז דאם, װאס יאנקעלע זאנט, איז טאקע תורת־לאקשן און מיר האבן אויפנעהערט צו רעדן יידיש. פאדשטײט זיך, עם האט אונז נעהאלפ;, װי א טויטן פאקרעשקע, און טיר זענען םון רעם װאלעכם הינט קוים לעבעדיקע ארוים... אם כן, אז דער צער פונם טראגן איז יא אזוי נרוים, הײנט לטה זה אנבי? װאם זשע דארפן ט־ר מאכן קונצן? לאמיר רעח פשיט ײדיש, עפעם פ־לט טען זיך דא פארט הײמישעך ובפרט װען א־ך װיל רעדן םיט אײך, ם״נע ארעמע ברידערלעך, װאם קײן אנרער לשון פארשטײט איר דאך נישט, און אר״נצוקוקן אין א םפך בלעטערן א ביכל האט איר דווקא חשק, — דאס חולאת איז אײך פארבליבן נאך פון אמאל, אמאל... דערום האב איך נענומען מײן ״ערשטע נאכט םון חנוכה״ און האב זיך מטריח נעװען אליין זי אײך איבערזעצן... נאר װאפ הײםט איבערזעצן? דער מחבך אז ער נעטט זיך אל״ן איבער- זעצן, באשאפט ער נאכאטאל, לעבט איבער װידעראטאל די אײ- גענע געפילן, װאם פריעך זײנע מחשבות טראנן אים איבער נאך אטאל אהין, אין יענער װעלט ארײן, װו דאם װערק איז באשאםן '־עײארן צום אנהויב, אזוי, אז דאם איבערנעזעצטע ביכל קוטט ארויס װידער א שפאנל נ״ זוערק, פריש פון דער נאדל ארוים״. און דאס זעלבע איז מיט בן-עמים העברעיש: א1ו 1914, צו יײ1 60־םטן געבוירנטאנ, האט די חברה ״חוכבי שפת עבר״יאין אדעם ארויםגעגעבן בן־עטים א באנר כתבים אין העברעיש. י. ח ראװניצקי רוםט עם אן װי א ״השבת אבידהך — בן־עטי אװ •ארנלאנג ײי פארלױרן נעװען, ער מיט זײנע עכט־ײדישע טעשױת אין א פרעטדער שפראך. אט שר״בט אהד־העפ אין זײנעם א העב־ רעישן ברױו פאלננדיקע װערטער צו בן־עמי (אין יאר 1906): ״דײן העברעישער ברױו, װאם כיהאב באקוטען יענע ײאך, האט מיר פאר־ שאםט פיל פארגענינן. װען איך װאלט אים נישט געזען אל״ן מיט מײנע אײגענע אוינן, װאלט איך נישט נעגלויבט, אז דו קענםט שר״בן אזא שײנעם העברעיש און כמעט אן נרײזן. איך װעל דיך איצט נישט אפלאזן, ביז דו װעםט נישט פרװון אנשרײבן עפעם א ליטערארישע זאך אין העברעיש. שוין צײט צו װערן א ייד (אין העברעישן; ״עת לך להבנם בבריתה של אמנו הזקכד,)•׳.