Literarishe bleter · 1930-01-17 · 3 (17.1.1930) · p. Seite 42

7'20ר$ר'327 1330373 013. 3 '298) 1^4 זײכ 42 * נ ח ס ן ם " ז ' 7 פן־עםיי (מדדביי דאביינאװייפש) (*ו ז״ן 75־טן געבוירנבןןג) נעהערט די בעםטע ייד״עע איגטעלינענץ. און אויך בן-עםי. ער װערט דענענירמ קיין אויםיואנד צו דער אריאנם (״כל י׳ערא5 חברים״), און צו איר באװוםטן פאױטטײער, דעם בארימטן קאר? נעטער, מיט דער שליחות אויםצופועען שטיצע פאר דער אדעסער גדופע. בן-עםי באזוכט װין, פאריז און דערנאך פארט ער אריבער אין דער ׳צװייץ, זװ ער פארבל״בט ׳טוין װוינען עט?עבע יאד פון פאדיז שרייבט דאן בן-עמי פאר דעם ״װאםכאד״ ״פאריזער ברױו״;נעחתמעט ריש נ?ותא), און אין 1882 הויבט ער אן צו פאר- עפנטלעכן דערציילוננען אין דעמזעלבן ״װאםכאד״. די מעשױת חאבן זיך אויסגעצייכנט מיט באהארציקייט און םענטימענטאלקייט, און טטארק גערירט דעם לעזער מיט זייער אויפריכטיקייט. אין 1886 קעדט זיך בן-עמי אום קיין אדעם. אין יעגער צי־ט, מיט איבער 40 ־אר צוריק, איז נאך אדעם ני׳שט געװען דאס אדעם, װאם םיאיז געװארן מיט עטלעכע יאר ׳טפעטער עם האבן זיך ׳עוין דארט נעפונען איינצלנע ׳טרייבער, אדער קאנדידאטן אויף יידישע אדעד העברעישע שרייבער. עם איז אבער נאך ני׳טט גע- װען צװי׳טן זיי קיין שום פארבינדוננ. ״אין דער צייט — דערצי־לט בן-עם■ — איז ד מענדעלע נאך נעװעזן אליין, װייט פון אלעמען, פון די אונזעריקע, הייפט עס. איך בין געװעזן דענםטםאל כמעט פון די ער׳טטע אין אדעס — פון די ׳טר״בערם — ײאס איך פלענ אפט צו אים אריינניין און האב מיך םיט אים באפריינדעט״. ערשט ׳טפעטער האט איטר נינצבורנ פארעפנטלעכט זײנע ער׳טטע העברעי- יטע אדטיקלען און איז נעװארן אחד-העם. דערנאך האט זיך פארקנ־פט די פריינט׳טאפט מיט י. ח. ראווניצקי (׳טוין אויך אלט איצט איבער 70, װוינט און ארבעט זינט יארן מיט ה. נ. ביאליק, א־צט אין תל-אביב), און צום םוך איז צוגעקוםען רער װאלינער ױנגערמא;, װאם האט זיך ניך קונה ׳טם געװען מיט זיינע פראכט- פולע לידער און פאעמען — חײם נחמן ביאליק. ״אזוי — ׳טרייבט בן-עמי — האט זיך אין אדעס פארװיקלט דער שרייבערישער קנויל, װאם איז אלין געײאקםן און געײאקםן, אלעמאל צוציענדיק נײע כחות״. צו אט דעם קרייז האבן אויך געהערט שםעון דובנאװ, דער יידי׳ט-העברעי׳טיער פעליעטאניםט א. ל. לעװינסקי (באװוםט מיט זיין פםיידאנים רבי קרוב), און פון צייט צו צייט פלעגן צו זיי צוקופען און פארבראכט אין מ׳טפחהדיקער נאענט׳טאפט אויך ׳טלום- עליכם און ׳טמעון פרונ. און ״אזוי איז די ׳טיטאט, װאם איז נעװען װייטער װי אלע פון ײדי׳טקײט, װו אפילו דאם פראסטע פאלק איז אויך געװען אין נרעסטן טייל אסימילירט... די ׳טטאט, װאס אליין האט זי ני׳טט נע׳טאפן אפילו דעם מינדםטן םפר, — נעװארן דער צענטער פון די ׳טיענםטע און בעםטע ײדי׳טע שריפטשטעלערי׳טע קרעפטן״. צו אט דער שרײבערישער משפחה האט אויך נעהערט בן-עמי. די אדעסעד נרופע ײדישע ׳טירײבער איז טאקע נעײאקםן װי א מיטפחה. מען האט צוזאמען אדורכנעמאכט די שװערםטע צײטן פון רדיפות, רעאקציע, און נעםײנזאם אדורכנעשלאנן װענן אין דעם װילד-װאלד פון ײדישן פאליטישן און געזעלשאפטלעכן לעבן. אין ביטױתפותדיקע, הארציק-פרײנטלעכע זיצונגען האבן די שרײבער באמיט זיך צו זוכן א לעזוננ צו די פארפלאנטערטע ײדישע פראבלעמען. ש. דובנאװ דערצײלט אין זײנע זברונות (״פון ״זשארנאך צו ײדיש״) װעגן איינער א זומער-נאכט אין אלול, אויױ דער זומער- װוינונג אין לוםטדארך (בײ אדעם) אין יאר 1891. עם זענען דאן נעװען מענדעלע, שלום-עליבם, ראװניצקי, פרונ און בן-עמי. ״מיר זענען אלע געזעםן אין דער ״בעםיעדקע״, בײ דעם ליכט פון די אלול-שטעדן, און האבן נעזונגען ײדישע פאלקס-לידער... צו אמתע דביקות און התלהבות האט אונז נעבראכט א חםידישער נינון אן װערטער, װאם בן-עמי האט נעזוננען. אלע האבן אונטערגעכאפט, און עם האט זיך אננעהויבן א כאר-נעזאננ, מיט םארנלאצן די אוינן צום הימל, מיט צוקלאפן מיט די םיננער. מיר זענען נעזעםן אװי װי די חס־דים בײם רבין צו שלוש-םעודות, און עם האבן זיך װער פון די ײדייטע לעזעד געדענקט נישמ דעם ליבן, םענ- ט־מענטאלן און װײבהאדציקן שרײבעד בן-עמ? און װער פון די לעזע־ חאט זיך נייטט נעקװיקט מיט זײנע טיף-רירנדיקע און אמת- מענט״טלעבע מעיטױת פונם פאט־יארבאלן ייד״טן ׳טטעטל? בן-עסיס דע־צײלוננע; חאבן זיך געדרוקט אין די אמאליקע ײדייט-רוםישע זיטורנארן און א־־ך אין די ײד״טע צײטוננען און צ״טיטריפט;. צוער׳טט ־ א־ן ׳טלום-על־במם ״ד■ •■ד״טע פאלקם-ביבליאטעק״;:אך א־ן ־אר 1888, דאם ה־יםט מימ 42 ־אר צוריק). יטוין פ־ל ־אדן אבעד, װי אט דער נאמען באװי־זט ז־ך ׳טוין נישט בײ אונז, און פא־ פיל לעזע־ ײעט ז־־ן ו,ײ א; א־בעדראיטױדיקע :יים, אז בן-עמ־ רעבט נאך א־צט, און אז ע־ האט דא;״טט לא:ג נעזאלט פ־א־וען א־ן תל-אב־ב זי־ן סז-טן נעבוידוטאג. בן-עמ־ם רעבן און יטאפן א־ז עננ פא־בונדן מיט מענדעלע, דובנאװ, שרום-על־בם, ־. ח. ראװניצקי, פ-־ונ. זײן ליטעדארייטעד א;ח־־ב יטטעקט חעט-װײט, צור־ק מ־ט >ז 50 יאר,;אך אין ־א־ 1661. בן-עמ־ חאט אמאל נעיטריבן א־ן זײנע ערינערוננען װעגן מענדערע מ־בד כפד־ם (א־ן װילנער ״פנקם״, 1912).■ ״דעד גרויסעד •ט׳־ײבער ר־־דיקט;״טט אוים א־נגאנצן זײן ניטמה א־ן זײן יטדײבן;״טט תמיד װיל ער און או־ך נ״טט תמיד קאן ער אדו־םנעבן איץ, װאס עד פילש, דענקט און זעט. און דעריבער, אז מען קאן;א־ די שדיפטן, קען מען נאך נישט איננאנצן דעם שריפטיטטעלער א־־כע־ י־עם ׳טדיפט׳טטעלע־ ש־בבתב, איז;אך דא תמיד דעד יטריפט- יטטעלער שבעל פח, װאם איז אפטמאל גרעסעד און אינטעדעםאנטער פון דעם עריטטן״. דאם זעלבע לאזט ז־ך או־ך זאנן װעגן בן-עמ־. או־ך בן-עמ־ געחערט צ: ד־ יטדײבעד, ײאם לייד־קט ז־ך נ״טט אוים איגגאנצן מ־ט ד־ יטד־פטן, ײאם זע;ען צוגענגלעך פא־ דעם לעזער, און א־בערהויפט פאד דעם לעזער, װאם לי־עגט;אד י־דיש. בן-עמ־ס שאפן, זיין ל־- טעדאדישע טעט־ק־־ט, וזאם צ־ט זיך אן אונטערבדוך א 50 ־אד, א־ז על פי רוב צעזײט און צעיטפדײט א־בעד פאריטײדענע צײ- ט־נגען, זשורנאלן און זאמלביבעד און דעדצו נאך פאנאנדעדגע- טײלט אין דרי־ ׳טפראכן; רום״־ט, חעברע״ט און יידיש. אט ד־ צעװאדפגײט און צעדיפנקײט חאט פ־ל נעיטטעדט בן-עמין, יטטארק בא׳טװעדט זיין;אדמאלע אנטװיקלונג און נישט דעדיאזט, ער זאל פאפולער װערן ב״ם ײדישן לעזע־ נעבוירן א־ז מדדכ־ ראב־נאװ־טש א־ן 1854 א־ן א י־ר־יט יטטעטל א־ן פאדאל־עד נובערניע. צו 4 ־אר איז א־ם געיטטארבן ז־ין פאטעד, — א פײערד־קער חםיד און פון גרויסן יחום. און שוין פון דאן אן הויבן ז־ך אן זײנע װאנלענישן פון ארט צו ארט און פון באיטעפט־קונג צו באיטעפטיקוננ. אט איז ער א שיק-״נגל אין א יטענק בײ זײן פעטעד, דא איז ער אין דומעניע, דערנאך װערט ער מנולגל א־ן אדעם, װעדט א שילער אין דער אדעסעד תלמוד- תורה, דעדנאך טרעט עד אריבער א־ן דעד אדעכער נימנאזיע. עד צעקד־גט ז־ך מ־ט א גימנאז־ע-לערער אין זעקםטן קלאס, פארלאזט ער אדעם און קומט אן אין אנאניעװער נימנאז־ע. עד גיט דארט אומזיםט־קע לעקציעם ד• אדעמע תלמוד־תורה־ױנגלעך, און מען טרײבט א־ם דעדפאד ארויכ פון 8־טן קלאם. פארט ער אד־בעד און ענדיקט ד• גימנאז־ע אין בערדיאנפק. דערנאך קומט ער אן אין ק־עװע־ אונױוערםיטעט אויף דעם מעדיצינישן פאקולטעט. צוליב ד• שטאדקע פא-־פאלגונגען אזי־ די ״פאליטיש נישט זיכעדע״ פטו- דענט;, טידאגט עד ז־ך אר־בעד קײן אדעם, װו א־ן ־אח 1881 פאד- עפנטלעבט ער זײן ערשטן ארט־קל אין רוםיש א־ן דעם ײד־ש- .־וםישן זשורנאל ״ראזפװעט״ אונטעד דעם נאמען בן-עמי און עם פאדבלײבט שוין אוי־ שטענדיק זײן ליטעדאדישער;אמע;. עם ברעכן אויס דאן אין רוכלאנד די מוראדיקע פאנדאמען. א־; אדעם א־נאניז־דט זיך דאן דער קרײז ״עם עולם״, װאם האט זיך נעשטעלט פאר אן אויפגאבע אויסצװואנדערן קיין אמעריקע און זיך פארנעמען דאיט מיש עי-־ארבעט צו אט דעם קרי־ז האט