Literarishe bleter · 1930-01-10 · 2 (10.1.1930) · p. Seite 26

4• יייסזזדיאדימזנ *?טס&ר 013. 2 (297) זײס 26 הײנמיקן ׳!)יהונדערמ. עודץ איידער די װעלט־םלחמה האט אויסגעבר•):•. סיד זעען די װעלט פון טאטן׳ פון אויפטואוננען, *רן דערנד״נונגען. אבעד ס>י זעען זי ני־טט דידעקט, נאר אין א יטפיגל, אין א יטפיגל פון י״ד. אין אן אויסטוייט פון מ״נונגען. אלץ וואם ווערט דארט געטון װערט דא יאדעדט, ארוסגערעדט, אינערגערעדט. אין םאנאטאריע שטייט, דאנט זיד, דאם לעבן נסדר אויןי איין ארט קיין יאך ג״ט נ״טט פארויס, נאר יעדע זאך װי יעדער מענט׳ט דרייט זיך דא ארופ אין אן ענגן פארניטופטן קרייז און קומט אלע װ״לע *וריק *ו דעם פונקט, פון ױעלנן ער איז ארויםגעגאנגען. און דאך לענן די דאזיקע מענטשן, און מען קען אפילו זאגן, אז ז״ לעבן •טטאיקער. טיפער, באוווסטזיניקער װי עם לעבן די מענטיטן אין דער גרויםער טומלדיקער ווילם. די מענטיטן אין םאנאטאריע, ײעלנע האבן גאדנ״טט וואם צו טון, לעבן מיט זיך אליין, זיי לעבן מיט זייערע געדאנקען, זייערע געפילן, ז״ערע ליידן און ל״דניטאפםן — װייל סעדםטע קדאנקע, מיט זייערע אנגע־טטרענגטע נערוון, האבן ׳טטאיקע לײדניטאפטן. לונגען-קראנקע, ײאס זעען דעם טויט •טטענדיק פאד די אויגן, נאטיט זיי ג״ען ארום און עםן און טרינקען און פארררענגען — אזעלנע קראנקע װילן אר״ננאפן פון לעבן וואם מער און וואם גינער, אזוי לאנג ווי זיי קענעו נא־ דאם ליבעס־לעבן אין אט דער ײעלט פון ארומגייענדיקע קדאנקע איז עפעה גאר מערקווירדיקם. מיר זעען עס ג״טט דירעקט און אפן. עס איז א פיינע ציוויליזירטע געזעלשאפט, אין וועלנער סיר דר״ען זיך אדופ, און פדענק״טן קומען דא נישט פאד, אבער מיר פילן עם, דאס דא־ זיקע שטארקע_נערוועזע ליבעכדלעבן. מיר פילן עם אויף יעדן שריט, אין יעדן קוק, אין יעדן שטילן גדטפרעך, אין מאדנעם גערויש, ײאם קוםט ב״נאנט פון די פאר׳ט״דענע קליינע יטלאף־צימערן. פאראן אין דער גע־ זעל־טאפט אן אומגעבילדעטע פדוי מיט א לאנגן צונג. זי ווייס אלעמענם םודות. זי קוקט אריין אין אלע טונקעלע ײיגקעלעך. און אז זי ײ״םט עפעפ. ווייםן עס באלד אלע. און אזוי-א דרייט זיך דאם לעבן אין דעם דאזיקן װונדערבארן וועלטל. עם גייט ניעט צוריק און עם גייט נישט פארווערטס. אט דאם קליינע וועלטל איז א״גנמלעך א םארט קליינינקע מיניאטור־בילדל פון דער גרוי־ םער ײעלטן ײייל די אלע מענט׳טן, װאס סיר זעען דא, זענען נאראקטעדיס־ םי׳טע טיפן פון דער גדויסער וועלט. אבער דא, אין דער םאנאטאריע, איז די ײעלם עפעם ײי אוסיסטנע אפגעשטעלט געװארן, נדי םיר זאלן זי קענען בעסער און גענויער זעען, באטראנטן זי, אויםפאר׳טן מיט אלע איינצלהייםן. רא, אין דער קליינער ׳טטייענדיקעי וועלט, װערט יעדע קליי־ ניקייט װינטיק. יעדע פארביילויפנריקע דערשיינונג ײערם דא אפגע׳טטעלמ און ארומגעקוקט פון אלע ז״טן. יעדע שטורמישע אידעע, יעדע גרויםע באוועגונג, װעדט דא רויק און גרונטלעך באטראנט, צעגלידעדט, אזיסגע־ פאי״טט, ביז מען געפינט אוים, ײאם זי אנטהאלט. ײאס עס איז איר תוך, איר אםתע װעדם. סיר זיצן ווי אין טעאטער און סיר זעען ווי די גרעסטע אידעען, פראבלעםען און באװעגונגען פון דער מעננדטהייט ווערן פאר אונז אדורנגעפידט אין א ריי בילדער, אדויםגערעדטע נעדאנקען און טעארעט״טע מיינונגען. די מענט׳טן, ײאם רעדן ארויס די געדאנקען, זענען קדאנקע מעננדטן, ײאם זענען פאראודטיילט צום טויט, און סיר זעען ווי זיי שטארבן אפ ביסלענװ״ז פאד אונזעדע אוינן. אבער וואס פאםירט מים די דאזיקע מענטשן אין רעם ראמאן? פאםירט מיט זיי דען גארנישט קיין וועלנע עס איז אינטערעםאנטע פא־ םירונג? א, ׳א, עם פאםירט סיט זיי פאר׳טיידענעס: איינער שטארבט, א צײ״טער נעמם זיך דאס לעבן, א דריטער פארליבט זיך, א פעדםן נאפט מען ביי א פאדבאטענער ליבע. עם קומען פאר שװערע זאװעדונעם, קאנ־ צערטן, פארלעזונגען, אינטרעםאנטע אפעראציעם און נאך הונדערטער אנ־ דערע ואנן. אבער די פאםירונגען זענען דא נישט ווינטיק. װאם עס זאל נ״טט פאםירן, איז עם אזוי גוט װי סיוואלט גארנידט פאםירט. ווייל רי צ״ט איז דא ק״ן ציים נישט. דאם לעבן גייט דא ני׳טט ײייטער. עם דרייט זיך בלויז ארום זיך אליין און בלייבט, אין אלגעמ״ן, אלע מאל אויץ דעם זעלבן פונקט, עס מאנט דעס איינדדוק, ווי דער פארפאםער, מיט דעם גאנצן סאדנעם לעבנם־בילד, וואס ער שטעלט פאר אונז פאר, װיל צו אונז זאגן: ״אצ אזוי איז דאם גאנצע לעבן, סיי אין דער קליינעד װעלט און ם״ אין דעי גרויםער וועלט. דאבט זיך, םיגייט און םיג״ט און םיגייט. און דאך שט״ט סען אויץ איין פונקט. דאבט זיך סיטום און מיטוט און סיסום — און דאך טוט סען גארנ״טט אוין*..." דער א״נציקער מענטש, ײעלנעד ״באוועגט זיך״ אין דעם דאסאן. איז דעד יונגער דייטשער אינזשינער, האנס קאםטארפ אבער אפילו ער באײעגט זיך אייד :י~ס קערפערלעךן ער םוט אויך נישט אויך קיין ׳סום האנס איז אנגעקומען אין דער םאנאטאײע ווי א געױנטער םענטש, װאס ־אי׳ האנן אביסל ט־וקענע ־ופט און דריי וואנן אפיו אבער אזוי גיך װי עי איז דאיט אנגעקומען, האבן אים די דאקטוירים דערקלערט, אז ב״ ז״ מאבט מען סיט ק״נעס נישט ק״ן אויפנאס אין דער נא־ האנדלונג, און אז האנם װעט זיך מוין אונטערװאיפן אונטער די אלע דאקטוירישע געזעצן• אונטעי וועלנע עפ *סט״ען די קראנקע. עי וועט מוין פינץ מאל א טאג עםן. פינ׳י םאל א טאנ מעםטן ז״ן טעמפעיאטור, צוויי מאל א טאג זיך אװעקל״גן אויץ א רו־שטול אין דעי פײיער ,1ופט און ־איט אפליגן יעדן מאל צוויי שעח, א. א. וו. איז דאס נאך ײייניק. האט ב״ אים דעי הויפט־דאקטאר. װאס האט אים אונטעיזונט. פלוציפ אנטדעקט א ״פ״בטע שטעלע״ א׳ן האנס איז נ״סט געווען קיין נאױוער םענטש. א קינד פון א גױיםעי ־וישיקעי האפנשטאט, א ה״נט־וועלטיקעד געבילדעטער מענטש, מיט א״גענע געדאנקן און איבערצייגונגען, מיט א -ארפן חוש פאר פיאקטישק״ט — ניין, האנפ איז נישט געײען ק״ן נאױוער, ל״נט־ גלויביקער. אבער דאם גאנצע לעבן אין דער ריינעי שטילער םאנאטאריע, די יטטילק״ט און איינזאמקייט פון געגנט, די הויבע בערג מיטן אייביקן יטניי. װאם האבן אים ארומנעײנגלט; די הוינע. שאיפע לופט פון ביי־ מעי, װאס עי האט דא געאטעמט, די מאדנע קרענקלענע נעזעלשאפט און די גאנצע פוילע זאטקייט, ויאם האט דא געהער׳טט — דאס אלץ האט אים אי״נגענאפט, ווי אין א פאםטקע. אים פאדנשופט און פארשנורט דעי באױ״ אויז וועלנן די פאנאטאריע איז גע׳טטאנען, איז פאי אים געװאין דעי ״צויבעיבארג״, דאם איט, וואם ציט צו און באפט אריין. װי אין א ניטדפ און לאזט סער נישט אפ אין אט דעי געזעליטאפט פון יטטאיבנדע. קיאנקע און האלב־ קראנקע איז דע־ געזונטעי האנם קאםטאדפ אר״נגעפאלן. לנתחילה האט אים יעדע־ מענטיט און יעדע זאך דא אין הענםטן גיאד דער׳טטוינט און פאיינטעיעםידט. עם איי דא אלצדינק געווען אזוי פיעמד, אזוי אנדע־״ט, ווי אין דעי דרויםנדיקער ״לעבעדיקער״ וועלט. קיין זאך איז דא נ״טט געטון געוואין אויפן נאטירלענן אופן. מען האט געגעסן און געיט־אפן און גערוט און געיטפאצירט לויט דער פאדיטײפט פון א דאק־ טאי און אפילו געםיאנט, געפילט און געליבט האט מען דא לויט געײיםע לעקצ־עם, װאס א״גער א ״ג׳טמזז־דאקטאד״ האט פון ציימ־צו־ צייט געגעבן, ײייל אין אט דעם אניטטאלט האט מען געהיילט גייטט נאר דעם קעיפעי■ נאר אויך די נ׳טמה פון יעדן חולה. איינער פון די דאק־ טויײם האט זיך אפגעגעבן ז״עי א םך סיט אויםגעפינען די געדאנקן און די געפילן פון ־• פאציענטן. עי האט דאם אנגערופן ״נשמה־ צעגלידערונג״, און מעי האט אויך אים געיעדט, אז דורך אזא םאדט ״נשמה־צעגלידערונג״ יאט ער שוין נישט איין יונגע און ש״נע פא־ ציענטקע א־אפגעפייט פון גל״נן ײעג. אבע־ האנם קאסטארפ האט זיך באלד צוגעײוינט צום טשיקאוון םאיט לעבן, װאם מען האט געפירט אין דעם הוינן אפגעשלאסענעם לעבנם־ ווינקל. און עי איז געװאין גל״ך םיט די אנדערע. ווער זענען זיי, אט די אלע קראנקע? דא הויבט אן דעי סהבי פאי אונז אדוינצופידן א גאנצע גאלעריע םימ סערקװירדיקע מענטשלעבע טיפן, מענער. פיויען, יונגע, אלטע. ש״נע, מיאוםע, פון פארש״דענע פעלקעי און לענדער, פון פארשיידענע גיאדן בילדונג. םיט פאיש״דענע טעספעיאמענטן און פארש״דענע בא־ צײנכען צרם לעבן. יעדער אײנעי פון די דאזיקע סענפיטן איז ©ער אדער ווײנירןער קראנק, הוםט אביםל אונטער, מעסט זיך פיניז מאל א טאג די טעמפעראטור. נעמט מעדיצין, עםט, ױט, שפאצי־ט, טוט גא־נישט און — רעדם. עס איז א וועלט פון רייד. עם איז א וועלם, װו די צ״ט האט זיך במעט אינגאנצן אפגעשטעלט און ווו מען דאו־ץ א זייגער בלויז נדי צו וויפן ווען גיין צום טיש. אין בעט. אויפן פארגעשריבענעם שפאציד אדעי ווען איינצונעמען א מעדיצין. קיין אנדער זאך אינטערע־ סייט זיי נישט. אלץ, ײאס פאםייט אויץ דער אנדערער זייט פון דער קל״נעם ײעלטל, קומט אן אהעי ווי א ווידעיקול פון א וו״טער פרעמדער וועלם און — מען יעדט דע־פון מען יעדט און מען רעדמ און מען מעו יעדט זייער קלוג. ז״עד געבילדעט. צװישן די קראנקע גע־ פינען זיך א םך םאדעינע קוי״טור־םענטשן. מענםשן םיט אידעען און ״ײעלט־אנשויאונגען״, פיאפעםאר;, געלערטע. פילאסאפ;, שפראך־קענע־. ײעלט־י״זנדע־ — און פון ז״עיע י״ד און געשפיענן באקומען מיי א נילד פוננ גאנצן פאי׳יטישן, סאציאלן און קולטורןך^ן לעבן פון אונזע־