Literarishe bleter · 1930-01-10 · 2 (10.1.1930) · p. Seite 24

?יסעדיעדי׳פע ב?עפעד ע?ס; 2 (297) אגב א־ז ב״?עיעילעס; צו באםערקן אזא מין מאניסטישע, באדיינה״טקעכנדיקע טענדענץ. דער ״אחד״ ׳שמזדעמט ממ׳ט אין זיץ װערק. נאר כאטש עם פארבונדן זיך די בײדע דראםעס, דאך זענען ז״ פאדמעק נרונטפאר׳ט״דן. ״שלסה מזהכו״ טאכט דעד א״נדדוק פו; פרװו; די כוחות, ב׳טעת ער־צט ״א׳צר ילעםרע;״ איז דראמאטי׳צ א־נם ריכטיקן זי;. ״שלס\ז מואכו י איז א ד־אקאגיזירטע כראניק מיט א סך היר־שע און פיקאזאפי׳עע מאםענט;, װאם זענען דעד פראדוקט פונם ריכטער אקיין. ״א׳צר לעמקען״ איז א צעבעדיק געמעיל מיט אקציע. און אקטױוקייט, מיט ילעבעדיקע מענט׳טן, װאם טעארעטי- זירן ני׳&ט, נאר מען זעט, װי עס פוקסירט אין זיי דאס בילוט און רעבז. ״שהטח םוהכו״ איז דעס דיכטערס פארחהומטקייט איבעו׳ א פיינער גע־עטארט, ״א־ער יעמרען״ א־ז אויפנעכאפט רעאה מיט א װאך אוינ. ״א־ער העמרע;״ איז װי א װערק או־ך מערער דדאפאטיע. עס װייזט זיך דאס צװי׳&ן אנדעדע מאמענט; דא;, װע; די יידן רייסן אראפ פו; זיך די גערע האטע. א קיצור, א; אקט, א חאנדהונג, װאס ג־ט אן אנצוהערעניש אויד עפעם א־-טואוננ. ״א׳טר העמרען א־ז דייפער. כאט׳ט אי סורכו אי א׳ער זענע; די זעהבע כאראקטער;. און דער ד־כטערי׳טער צוגאנג צו זיי גופא איז דער זערבער. א פארהיבטקייט אי; גייםטיק-טיפע, פארבענקטע און פארחהומטע װיזיאנערן. זיי העב; איבער די זעהבע טראנעדיע, װאס האט פאר ארע צייט; דעם זערב; םימבאה, דעם קריםטוס-םימבאר. פארראטענע פונפ חהום און בענק׳טאפט, פארראזענע פון מענט׳טן. זייער קינינרייך איז ני׳טט םון דער װעהט. זייערע פסיכי׳טע אײננ׳טאפטן, זייערע כאראק- טערן זענען םאמע גומםקייט, אידעארקייט, זיי האבן פיינט ׳טקר, פאר׳טטעהן זיך, זיי האם; נעװאהט. רוחנױת און אינעררעכע קאנ- צענטרירקייט זענען זייעדע םימנים. זיי זענען װי היםטארי׳טע הערד; יתידים. זיי ׳טטיצן די היםטארי׳טע אנטװיקהוננ אויף זיך אהיין או; ברענגען זיך אהם.קרבן פאר רער אידעע. פאםיװק״ט איז זייער גרונט-יטטימוננ, דער טאן פון זייערע נ־טמות. דאם איז אבער א פאסיװקייט הגבי דער דרויסנדיקער, דער מאטעריעהער װעהט. זייער װעהט איז א טיף אינערהעכע. דעריבער איז אזא נרויםע םתירה צװי׳טן דוד ראובני און שהמה מוהכו. זיי קעמםן אויף פאריט״דענע פהאכקייט;, כאט׳ט זיי דערנאנצן זיך טייה- מאה. זיי דערגאנצן זיך אבער װי גוף און נ׳טםה. צװי׳טן ביידן איז א מין פםיכא-פיזי׳טער פאראהעהיזם. אז העיעהעם הייגט דעם טראפ ניכער אויף דעם פםיכישן איידער אויף דעם פיזי׳ט;, װייזט ׳טוין דער נאמען םון דער דראםע ״יטהמח םוהכוי־, װו דער אײננטהעכער הויפט-העהד איז שהמה, װאם קעמפט מיט כהי-זין פון נייסט. צו אזא מין קאנצעפציע פון חעהדן אין ביידע דראמעם האט ילעיעהעםן צונעפירט זיין אינזיכיםטי׳טער ׳טטאנדפונקט. העיעקעס איז דער טעארעטיקער און פראקטיקער פון דער אינז־כיסטי׳טער באװענוננ אין דער יידישער היטעראטור. זיין ביז- איצטיקע ־טאפונג האמ ני׳טט נעװיזן אויפן װענ צו א דראמע. או; דאך האט ער אזעהכע גע׳טאפ;. דאדורך איז ני׳ט־מ איבערגעריס; געװארן זיין דיכטערי׳ט׳ע אנטװיקהוננ. דאם איי בהויז א המשך. דער אינזיכיזם, װאם זוכט א•; די םאמע טיפקײטן םו; דער מענטשהעכער נ׳ט־מה, װאם האזט פריי ארויםזאגן זיך אהע די פאר- בארגנםטע נ׳טמה-ציטערני׳טן, אינזיכױם — דער פרוידיזם אין דער יידישער היטעראטור — זוכט די ריינע נ׳טמה. אויב ער איז ני׳טט בהויז דער היריקער, װאם ׳טטעהט זיך אװעק אין א קאנטעםפהאציע און האזט אךויפ׳ט־װימען אויף דער אויבערפהאך די אומבאהאהםענע, אנדנאיקע און אנברעגיקע ׳טטיקער אונטערבאװוםטזיין, דאן זוכט ער אזעהכע טיפ;, װאם זענען נאענט צו זיין טעאריע און זיינע נשמה- איבערהעבענישן אזעהכע טיפן זענען בהי־ספק די מ׳טיחים פון דער יידישער נעיטיכטע. בפרט דער ריינסטער און אינערהעכסטער, יטהמה מוהכו. זיין אינערהעכקייט זאגט זיך ארוים אין זיינע חהומות. ער איז דער םאמע בעה-חהום. און הויט דעם פרוידישן מעטאד זאנט ער זיך ארוים דורך זיינע חהומות, ער באפרייט זיך. דער װענ פון שהמה מוהכו איז דער װענ םון בהדרנהדיקן באפרייען זיך. שוין אין סאמע אנהויב, נאך אהס _זײס 24 ״עם גאדט נאך אויסהייזוננ די װעקט. עס גאדט די היקפהאזע, פארבהאנדזשעטע, פארנארטע ערד. םיגארט יעדעד מענטש אויף איר און יעדע בריאה. זי קומט פארװאר, זיי קומט. און װען זי װעט איר גאאדן הױטעד פנים דא באװ״ז;, װעט אהעם אנדער־ט װער;, און יעדער װעט פרעג;: װי חאט געקאנט זיין פדיעד דאס, װאם איז געװעןץ עם װעהן אהע ב־ידער זיין פאר איע, און קיינעמם װעט די ערד ני־טט זיין, נאר נאטם, א מיטער א געטדייע צו די קינדער, איי; ער־ איין יאנד פאר אהע. א•; אמת װעט דער פאנצער ז״ן פו; יאנ־ איל ייבע - די געבענטיטטע יטייד, קיי; רענדע־ או; קיין פעיקער, קיי; קריג, קיין האם או; קנאח איין ידודעד-שטאם און נאטם געבוידענע־ איץ עיד - א••; חייב, א; גרענעצ;, א; ז־טעדנעק־יט״. אויי דאם איז די טעאריע, ד• זעונג, ױעיכע מוהכו זאגט אױים יה, פאדכיו- טאקט אהם קהארע־, דאם ז װערט ־ קארה, א' קייזעי דאובני. דוד זיין געשפרעך מיט איז :אגן׳ קױם ד קיין ד; נישט א; ״ י װעהמ עכ קא; די ״ױי אױפנעריכט װערן י״־ט ״דישע, נ דאפ י פאהק, י אויך דאם קאז װעהט... םיװעט די בױ א•; דעמזעהביקן געשפרעך: ״איך האב שוין האנג נעטראכט. או; אט איז דא דער פורעם פון מיין מחשבה: םיאיז אונזעד װענ נישט דוקא דודך די הויפ;, נישט דורך די הערשער בהויז. דאם פאהק עם װארט אויף אונז. צו אים, דודך אים פירט אונזער ש־היחות.״ נעװים קהיננט אין דעם דער משיהייטער נעדאנק, אבער איינ- צייטיק אאזט זיך גאנץ דייטהעך ־טפירן די אקטועהקייט. זי נעמט זיך אט פון דער דיכטערישער פאראינטערעםירונג םיטן פראבהעם און מיט דער אנאראניע. אויב ש־המח מוהכו דערגייט צו דעם געדאנק אין קעננזאץ צ,י דאובני, װעהכע־ זוכט דיפהאמאטיש־ע היהף אין די הויפן, האזט זיך דאם דערקהער; אויך דערמיט, ײאם העיעהעס ש־טערט אנטקעגן אזעהכע צװיי באזונדערע און פאד׳טיידנארטיקע טיפן און כאראק- טעד; װי ראובני או; םוהכו. קאן עפ אהזא אויפנעטייטש־ט װערן, װי א כאראקטעראהאגישער מאמענט. ק״ן ממ׳טותדיקע אקטועה- קייט פארמאגט עם נישט. עס איז ריין טעאדעטיש־, אװי װי די גאנ- צע דראמע, װעהכע דרייט זיך ארום דער אקם םון כראניקאהישע דיאהאגן. די דאזיקע פאהקפ-רערנענטערוגנ , דאם זענען בהויז הויכע װע־טעד אין ״יטהמח מוהכו״, אן פהייש־ או; בהוט. בהויז איבערצײגונג. העבעדיק װערט זי אין ״אשיר רעםהען״ אין אזא פראכטפוהן ד־אהאנ, װאם ז״ן זין איז: א ש ר: ״אין עברי-טייטש האבן די צדיקים אויפן חיםה נע- זוננען?־׳ ג י ט ל: ״יא, אין עברי-טייטש, אין דעם הש־ון פון דעפ פראםט פאהק״. א־ן תוך נענומען הער; זיך די זעהביקע מאטיװן אין ביידע דראמעם פון העיעהעם. א םימן, אז דער ריכטער אהיין פארבינדט זיי מיט עפעם צואנאנד, ער זעט אין ביירע פאסיקע און ענהעכע םױזש־עטן פאר זיינע איינעגע געדאנקען אדער שמימוננען. און אפשר גא־ קהייבט ער זיך צו ש־אםן א מין היםמארישע דראמאטישע כרא- ניק או; װיה דורכפירן אי; איר א; א״נחייטהעכן געדאנק, א מ•; היסטאריאזאפיע, א פיהאזאפיש דערנרונטעװעןיזיך צו די טיפעניש־ן פון דער ייד־שעד ח־סטאריש־עד אנטװיקהונג. װיה אפש־ר זען אין דער יידישער אנטװיקהוננ א געװיםע איינהייט, װאם רעאהיזירט זיך אין א׳^ע פאהן אויף איין און דעמזעהבן אוםן?