Literarishe bleter · 1930-01-10 · 2 (10.1.1930) · p. Seite 23

23 ״דאדרינא בארדזשיאן הןובן זײ געטראגן בעדג מיט גאלד, ער זאין די טויערן םון רויב פאר׳טפארן פאר די גו?ים םון קאטטיייע און ם•; זזרזזגא;. אפיט ער דער ערשטער דארט, װו םיאיז א ׳טאנד צו ז״ן דעד רעצטער, טינדפטער, חאט גיעט געקאנט םאדטראנ;. אויף יעדן ײד, װאם װעט שאר דיר זזורעטם עםעגען און דוםן ״ברודער״ דיך, װעלן אויםשטײן צען, װאם װעלן ני״טט פארגינע; דיר, דיך מםרן, און זען אין דיר א שטער פאר ז״עד האגדי, געפאר פאר זײער האב און נוטם און זיכערקײט . און מאקע: װען ׳םלמה מולכו קומט קײן רוים, מרעטן קענן אים ארויס אזערכע װי יעקב מאגטין, װאס שרעקן זיך אבילו נ־יטט פאר ב־םירה א פארביטערטער קאסף פון די פרנםים און באזיצנדיקע קעגן דעם, װאם ׳עטערט זײ און זײער רויק רעבן. אויך קעגן א׳םר קעמגען ג״ט אן ענלעכע קאמפאניע. ״דאס, װאפ רער רב האט ־םבת בײם רײענען מוםר מודעה געװען, אז מען זאל זיך היטן פאר די איערן, איז גארני׳םט װערט, קײנער האט אויך ני־טט םורא פאר זײן חרםי. אקזא א קאמף צװי׳טן רער מאטעריע און דער איריי. אויך א קאפף פון דעם, װאם איז אײגנעפונדעװעט קעגן דעם נײעם. א קאמף םון די רבנים און פרנםים קעגן דער ׳עטרעבונג פון פאלק צום אויסקײז;. דעריבער ריגט אויך אינם םשיחיזם א םאציאילער קעד;. דאס האט רעצירירט בײ רעיערעם בשעת או־פקר״בן איעד רעמרען-טאטיװ. די משיח־באװעגונג פארבינדט זיך טיטן באפרײונג-קאמף םון רי פויערייםע מאםן. די פויערישע רעװארוציע קעגן די פריצים, און די ײדישע רעװארוציע פאר דער אויסרײזונג םון די ״דן. זאגט ירוחם, א פראםטער ײד צו א׳נזרן: ״אםיטר װיר נאט זען, צו מיד זענען ראוי צו װערן םרײ, צו מיר קאנען אראפװארפן םון זיך די חרפה און די הכנעה פון גלות און טון, װי יידן האבן אמאל געטון... אפ׳טד איז אט-דאם װונדער, אז ײדן זאלן םון זיך אראפװארםן די מוראז״ און װער איז אשר רעמרען ארײן? — א טריתים-װעבעד. און זײן ארום זענען פראםטע יידן, קרעםער, האנטװערקער, קצבים וכד. אין דער דראמע ״א׳ער רעמרען״ םירט לעיערעם ארײן נאנץ שארף דעם םאציארן מאטױו. דאס איז דער זעלבער מאטױו, װאס אקטוער איז ער נאך און ערשט הײנט. אדער םארקערט: דער הײנ- טיקער אקטועלער םאציאלער מאטױו םײ אינם ארגעמ״נעם רעבן, םײ אינם ײדישן איז דאם קעמערר, װאם װאקסט זיך אוים צו דער פעריפעריע, אויםן היסטאדישן באד;, און זוכט אנאראניעם, אדעד ׳עאםט אזעלכע אנאראגיעם. אנדערש ראזט זיך אויך נישט אויםטײטשן דאם, װאם רע- יעלעם פארבינדט דעם ײדישן קאםף מיט דעם קאמף םון דער ארו- מיקער װערט. עס קרינגט ממש ה״נטצײטיק אט דער מאטױו, װי, למשר, עם םארבינדט זיך הײנט דער ײדישער פרארעטאריאט םיטן גישט-ײדישן און האםט דורכן נעמײנזאמען קאמף אויםרײזן זיך. הערט מען אין ״א׳ער רעםקען״ אזא דיאקאנ צװישן א ױנגן ײד און א קצב-ױננ: — ״און איך זאג, אז די גוײם זענען דוקא נערעכט. זײ האבן זיך גענונ אנגעריטן. עם קומט א צײט ם.־ן נקמה אויך. אלא, װאם דען? םיר דארפן װיםן װו מיר הארט;. כימיין מיר, אחינו בני ישראר״. — ״בײ װעםען קאן זײן א שאלה, מיט װעמען מיר האלטן׳ םיר דארםן זײן םיט זײ, װאם זענען די שונאים םון אונזערע שונ- אים, טאקע מיטן גאיעם, װאס ש־טײט אויף אנטקענן די שררות, די םאגנאטן און די נרהים. מיטן נעמײנעם פאלק װעלן מיר הארטן״. . אין דער דראמע ״שרמה מורבו״ קריננט אנדערש אביםל דעד דאזיקער נוםח. מורכו חרומט װענן דעם, אז ער װעט אויםר״זן אויך די גאנצע װעלט. ער םארבינדט ז״ן מ־םיע םון אויםצײזן די ײדן מיט דער ארנעטײנער _םענטשה״טם-דערר״זוננ. בײ אים קליננט עם שוין װי קאםמאאפריטיזם און שאפט דעם אײנדרוק אויך םון א גע־ װיםער םיםיע, װעלכע איז אגב צוגעפאסט םא־ מעםיאניםטישע שװערמער״ען.?יסעדעדי׳שע נ01■ און שטרעמונגען םון דער געזערשאםט זענען גאנץ אנדערארטיקע. די ראזוננ םון װערטרעכקײט און א געװיםער גאנץ בורטעד ראציא־ נאריזם זעגען דער היפוך םון טוקן זיך אין דער םאדגאגגענהײט, ובםרט אין אזעלכע, װאס טראנט דעם שטעמפל םון משייחישקײט און אראציאנאריזם. די צװײ דראמעפ פון ילעיערעם זענען משיחיש. נישט נאד לויט דער טעמע, נאר לויט דער נאנצער אויםםאסונג זײערער. אין דער צײט םון פאםנבאװענונגען, םון קארעקטױויזירטער אויפפאםוננ די היםטארישע דערשײנונגען, קרינגט דאך רעאקציא- נער א רויבגעזאנג דער אינדױױדואריםטישער משיחישער שטימונג. אבער עם קריננט בלויז נאר אזוי. װײר אין די טיםענישן םון דער װי נישט מאדערנער און מאדערניזירטער ײדישער נשםה רינט שיטענדיק די משיחישע אידעאראגיע אלם פםיכישע טרײבקראפט. אין די םאמע רעװארוציאגערםטע אויםשװונגען פון דעם ״ד רינט אלם מאטאר און ענדציר דער מעסיאגיזם. די פםיכישע ירושה קאן נישט אפגעטרײםרט װערן אזוי גיך. אונזער שולד איז ברויז, װאפ פען גרונטעװעט נישט און מען נישטערט נישט אזוי טיף. ביז איצט זענען מיר געװען םארכריניעט מיט דעם אויפװוקם און אויפ- שװונג פון דער מאדערנער ״דישער קורטור. זי איז זיך צעװאקסן אין דער ברייט, אבעד איצט נוימיקט זיך ארײנצודריננען אין איר טיף. דאס איז דער זין פונם היםטאריזם בײ רעיעקעב און ב״ ענ- מעכע אין דער ײדישער ריטעראטור, װאם האבן זיך גענומען צו היפטארישע מאטױון. דער זערבער זין ריגט אויך א־ן די ארע רא- מאנען, װאם דערשײנען רעצטנם, און יעדער באזונדער איז א םין געשיכטע םון רעצטע יארן אדער די רעצטע פאר צענדריקעד יאר;. עם איז אויםגעװאכט דאם ײדישע היםטארישע נעװיםן, און דאס ״דיש רעדנדיקע פארק רעװינדיצירט, נעמט װידער צוריק אזיף די נאנצע ירושה פון אמאר, װײר א ״דישע געשיכטע, אםירו םון דעם מאדערנעם ײדישן םארק, קאן נישט עקזיםטירן ערשט עטלעכע צענדריק יארן בלויז, ובפרט, אז זי עקזיםטירט טאקע שוין פון רענגער. דאם איז דער זין םון די היםטארישע מאטױון אין דער ײרי־ שעד ריטעדאטור. םען האט געפדװוט ז״ אויםצוטײטשן אלם רא- מאנטישן נוםח, נאר דער דאזיקער אויםטײטש מוז זיך ארוים- װײזן ארם איננאנצן פאלש אין הײגטיקער צײט, װען די ײדישע אקטױוקײט װײזט ארוים א םרישע רעבעדיקײט און צאפרדיקײט אויף ארע געביטן, םײ קורטורערע, סײ מאטעדיערע. דער םאציאראנישער אנאריז םײ פון רעבן, םײ פון דער רי- טעראטור, װ״זט א גאנץ נאענטע םארבינדוננ און םארברורערונג פון זײ בײדן, דעריבער הערשן אין ב״דע דיזערבע געזעצן, אין װערכעד קלארער, אין אנדערע פארטונקרטער, צוריב רײן-מאטעריערע סבות. די טענדענץ פונם הײנטיקן רעבן בײ אונז קאן מען אנרופן פעריפעריש. דאם קערנדר, װאם האט זיך פארפעםטיקט שטרעבט אויםצוברײטערן זײן פעריפעריע. און די דאזיקע פעריםעריע װאקםט װאם שטארקער און ברײטער און װײטער אוים. אויף דענ/ װענ קומט אויך רעיעלעם צו די משיחישע באװעגוג- גען. און דער װערט םון זײ ריגט נישט אזוי אויםשריםרעך אין ז״ער קינסטרערישקײט, װי אין זײער םאציאלאגישער םארבונרנקײט. <עיערעם גײט ארוים םון דעם קעמערל צו דער פעריםעריע דאס קעמערל זײנס איז דער הײנט, די הײנטיקע צײט, די היינטיקע פראברעמען. די הײנטיקע פראברעמען; דער פאקט םון ײדישן נא- 'ציאנאלן זײן און די ײדישע רעװארוציע. און אפשר האט ער געװארט אויך םארבונדן אט דעם ראזיקן ײדישן הײנט מיטן ״דישן היםטארישן נעכטן? פארװעבן דעם הײנט אין דעם גאנצק״ט פון טעפיך? אויפאםן אים װי אײן ריננערע אין דער גרויםער און לאננער קײט םון אײנהײטרעכער אנטװיקרוננ? ארוים- װײזן, אז אנדערע צײטן, אבער די זעלבע אינערלעכע נעזעצן? נאר קלאר זאנט ער דאם נישט ארוים. עפעם א מאדנע, אומ- באהארםענע שעמעװדיקײט לאזט אים נישט שאםן די אנאלאגיע. דאם װערק רעדט אבער ארײן םאר זיך און איז א נענוגנריקער פירוש. יאון װען עם װײזט זיך די גאולה, װען די האםענונג םראקערט אויף, זענען אלע ײדן שוין נרײט און מםכים? דער םאראן קארדינאל סארװאדאר װארנט שלמה מורכו, דאן גאך דעם קענינרעכן ריבאיננ, דיאנא פירעם: