Literarishe bleter · 1930-01-10 · 2 (10.1.1930) · p. Seite 22

׳ניסעד/ןד״ןנע לגיצעסעד כיס״ 2 (297)3 /ײס 22 אונטער; טיט? ״שפת יהודית-אשכנזית וםפרותה מקץ הםאה הט״ו עד קץ ׳ענות הנזאה הי״ח״ (ריגע, 1913, זײטן 230). די מ׳עפחה םון יעם פאד׳עטארבענעם, װע?כע הזןזט דאס בוך ארויסנעגעבן, הז^ט די רעראקציע פון שולטאנם?עבנסװערק ל״דער איבערגענעבן רעם?חמטין דערצו ני׳םט צונעפאםטן רעדאקטאר ח״י טאװיאװ, װעל־ כער האט נעפונען פאר מענלעך דװקא אין א הקדמה צו דער ער׳טטער געעיכטע םון דער אלטעד ײדייטער?יטעראטור ארויםצוקומען מיט זײן פארביםענער ענאה צו ײדיש*). אבער אםילו אין דער דאזיקער אונונעלוננענער רעדאקציע, בײ װערכער עפ האבן זיך אין עולמאנם װערק אויך ארײנגעכאפט זײער פיל נרײזן, איז עם, װי ׳טוין דער- מאנט, ביז נאר דער?עצטער צײט, א״דער עם זענען ארוים די נײע פארשונגען אױף דעם נעביט פון דער אלט-ײדי׳עער?יםעדא- טור, געװען די װיכטיקםטע ארבעט אויף דעם געביט. אין משך פון צענדליקעד יארן האט יםולמאן געזאמלט דעם מאטעריאל פאר דעם װערק, האט זיך נישט פאדלאזן אויף אנרערע, יעדן םפר, װאם ער רערמאנט, נעזען מיט זײנע אײנענע אויגן, קכל-הפחות נעלאזט מאכן אפשריפטן פון די זעימענע עקזעמפרארן פון די פארשײדענע אײראפעישע ביבליאטעקן, אויך קריסיש אונטערזוכט אלץ, װאם איז װענן דעי אלט-ײדישער ייטעראטור געשריבן נעװארן ביז אים. אמת, עד האט דעם גרויםן מאטעריאי נישט געקענט באװעלטיקן, אזוי, אז ארכיטעקטאניש איז שולמאנם געשיכטע נישט נעלוננען, און אויך ־אם פעלן פון דעם קויטור־היםטארישן עלעמענט איז א גרויםעד חסרון פון ז״ן װערק, װאם איז מער א זאמלוננ םון מאטעריאל;, װי א פינטעטישע געש־כטע פון דער אלטער יידישער?יטעראטור. אבער אדאנק דער רײכער ביבליאגראפיע איז זי אויך עד-הױם א נויטיקער תיקפם-בוך פאר אקע, װאס באשעפטיקן זיך מיט דער נע- שיבטע פון דער ײדישער ליטעראטור. צײדער איז דאם בוך שװאך פארשפיײט נעװאדן צול־ב דעם אויםבראך פון דער װעלט־מלהמה, און די נישט-פאדקויפטע עקזעמפלארן?יגן אין ריגע בײ זײן אײ- דעם, אינזשעניער י״ק?אנדוי, דעם פארװאלטער פון דער ײדישער בילדוננם-אפט״לוננ אין?עטלאנד. א?ם רערנאנצוננ צו זײן ״שפת יהודית אשכנזית וםפרותה״ קען דינען זײן םעריע ארטיקצען ״עמקי שפה״ (אין ״הש?ח״ תרנ״ח; א פע?ער איז, װאם די דאזיקע םעריע איז אויך נישט ארײן אין דעם בוך); אין די דאזיקע ארטיק?ען ברענגט ער א רײ?ינגװיסטישע םברות און א רײכע ביב?יאגראפיע צו דער ײדישער פי?א?אניע. ,) אז טאװיאװ האט מיט ז״ן טאקטלאזער הקדמה געז״נדיקט ניעט נאר קעגן יידיע, נאר אויך קעגן דעם אנדענק פון דעם פארשטאר־ נענעם עריפטעטעלער, פון װעמעם װערק דער גורל האט ־אזוערט ער זאל )יין דער ארויסגעבער, האבן מיר א בפירושע ראיה אין שולמאנם ״דבר אל הקורא״ — דעם ארי־נפיר זװ ז״ן געשיכטע (אין ״הזמן״, 1903, 2), װו ער שרייבט װעגן יידיש װי װעגן א שפראך, װאם איז ״ביין פון אונזער ב״ן און לייב פון אונזער לייב, און װאם דער גייםט פון אוינזער פאלק װ״זט זיך ארויס אין איר אזוי ווי אין אונזער ליםעראטור אויף לשון קודש״. (םוף קומט) פאדזיבטיק, גע?ט איז אן ערנםטע זאך, געקט ט$י מען נישט צע- סאכלעװען...?ויט בערקואװיטשן קומט אויך או־ם, אז צו?יב שו?מאנע;, ײעקכער האט שטאדק אפגעהיט ברזףדסקיס מי?יאגען, איז גארנישט נעװארן פון די אונטעדהאנד?ונגע;, ײאס ש?ום-ע?יכם האט נעפירט טאקע דורך שו?מאנם פארטיט?ונג, מיט דעם אינטע?יגענט פון ד־ בראדםקיס, מאקפ (ײע?כער האט ארויםנעװיזן א באזונדערע אכ- טונג צו ש?ום-ע?יכםען א?ם פערזענ?עכקײט), װענן ארויפנעבן װײטער ש?ום-ע?יכמס בארימטע זאמ?-ביכער ״ױדישע םא?קס- ביב?יאטעק . אבער אויף זײן?עבנםװערק — דער געשיכטע פון רער א?טע- ײד־שער?יטעראטור האט שו?מאן ק״ן גע?ט נישט געשפא־ט. — רי־בע ב־ב?יאטעק, װאס ער האט באקומען בירושה פון זײן שװער, חאט ער שפעטעי פארטאפ?ט, בארײכעיט זי מיט ־־ זעלטנסט־ע איט-ײר־סע פפ-ס שיין אין שמם-עי־כמס ״־־רישער פא?קפ-ביב?יאטעק״ (3אנד 2, 889^ חאט שו?מאן פארעפנטרעכט־ רעס אנהויב פון ז״ן?עבנם- װערק ״ר־ געשיכטע פון רער זשאדגאן-ר־טעראטור״.?ײדער האט ער באװ־זן רא אפצודרוקן ב?ו־ז רעם אר״נפ־ר, װו ער ברעננט א סך-הכ? פון רעד ײריש־-פארשונג ביז א־ס, טדעט ארוים קענן ד־ ״הכמי ישראדי פאד זײער באצ־ונג צו רער ארטער ײדישער?יטע- ראמור, פארר־כט ז־יע־ע טעות;, רע־־צ־־רט װעגן רעס אנהויב פין ײדיש, װײזט בכ?? אדויס דעס צונאנג פון אן אמתן װיכנשאפטכ- מאן, מאכט נ?ענצנדיקע באמערקונגע;, װענדמ זיך, רער ערשטעי אפשר, צו רי שאמת-ותשובות א?ם מקוד פון דעד גערעדטער ײדי- שער שפראך א־ן קעגנזאץ צו רעס פארגרױוערטן נוםח פון רעד א?- טער ײרישעד?יטעראטוד-שפראך. שוין פון רעם ראזיקן ארײנפיר א־ז צו זען, אז שו?מאן חאט דאז, א־ז 1889, געהאט פארטיק זײן רעבנכ-װערק,?ויט דעס פ?א;, װאס ער ברענגט; ״מיר מאכן — שדײבט דארט שו?מאן — דעם אנהויב מיט רעס איבערזעץ פון תודה ארער פון גאנץ תנ״ך, װײ? דאס איז אײגנט?עך דאם װיכ- טיקסטע פון דע־ גאנצער זשארגא;-?יטעראטור... און נײען איבער צו די תםי?ות, די מוםר-םפרים, רי חיסטארישע און געאגראפישע?ערנביכער, און די מעדיצינישע ביכער, רי מעש־ה-ביכער, די שוי- שפי?ן און?ידער און פא?עמישע שדיפטן. רערמיט ש?יסן מיר די ער־סטע אפטײ?ונג. אין רעם צװײטן אפטײ?ונג רעדן מיר שוין פון דער נײער?יטעראטור און פון א?ע אירע בעםטע שרײבער, װאס איז שוין אבער גאנץ אנדערש אײנגעטײ?ט. מיר ברענגען נאך דערצו א קאפיט? איבער רי זשארגאנישע אדטאנראפיע און איבער רי?שון הקודשװערטער, ײאם קומען פאר א־ן אים, און אויך א בא- זונדעד קאפימ? װעגן דער פי?א?אגיע פון דער שפראך, דאם ה״םט פון דעם מקוד, פון װאנען עם קומען ארויס פי? פרעמדע װערטער אינם זשארנאן״... צו?יב דעכ אונטע־גאנג פון ש?ום-ע?יכמס ״פא?קם-ביב?יא- טעק״ און צו?יב דעם מאנג? פון אן אנדערן עדנסטן ײדישן ארגאן, חאט שו?מאן אננעהויבן צו שרײבן זײן װערק א־ן העברעיש, ד־ ערשטע ט״?ן רערפון פארעפנט?עכט אין זאמ?בוך ״הזמן״ 1903, און ערשט נאך זײן טוימ אױ דאם גאנצע װערק ארוים אין בוכפארב עיעל־״עס דראמעם פון נ.?; ײ נ י ג /;; י ל נ /1 די היסטארישע און ײען עם װײזט זיך אין דער ײרישער?יטעראטור א היסטארישער םױזשעט, איז חוץ א?ע אנדערע מאטױון, זואס װעבן זיך אין דער הײנטיקער צײט, פאראן נאך דערבײ א געװיסע שע- מעװדיקײט פונם דיכטער. ער באהא?ט זיך היגטער דער כ?ומרשט- ־ײנער היסטארישקײט, און דאך שסוג?ט ער אדורך אי דעם אוים- ק?״ב פונם סױזשעט, אי דורך דער אידעע, אי דורך שטימונגען און בי?רער דאם, װאם איז אים נאענט. די דאזיקע שעמעװדיקײט נעמט זיך דערפון, װאס יענע דיכטערישע נעזאננען זענען דעדײײ? אין א םתירה צו די א?נעמײן-קאנװענציאנע?ע נעדאנקען, װאם הערשן אין דער געזע?שאפט, מיט װע?כע דער דיכטער איז אין קאנטאקט^ דערװײ? אין א םתירה — װײ? אײננט?עך איז דאס דער הײגטיקער ײענ םון דער ײדישער?יטעראטור, נאר די טענדענצז די צװײ רדאמעס פון א.?עיע?עם; ״ש?מה םו?כו״ און ״אשר?עמ?ען״ (דערשינען אין פאר?אנ ב. ק?עצקין) זענען, װי די טעמעם װײזן שוין א;, היסטאדישע רדאמעס אדער נעבויט אויף א חיםטא- רישן םױזשעט. װי כמעט אין א?ע ענרעכע פא?ן איז דאם היםטארישע נע- נומען נישט צו?יב ריין-אב־עקטױוע טעמים, ניש־ט צו?יב ב?וױ א היפטאר־ש בי?ד און פאן. עס איז דא דער װי?ן אויםצודריקן נעװיסע פ־אב?עמען, װאס קאנען גיכער געפינען א תיקון אין א היםטאי־ישן?בוש. אויב אין דער עפיש-ראמאנהאפטער פארם קאן אונו ראס היםטארישע אײנרעדן, אז ם־ײי? ײירקן אביעקטױו, דאן איז עס כשום אופן נישט ־ער פא? אין א דראמאטישעד פא־ם שוין צו?יב דער פארם• א?״ן.