Literarishe bleter · 1930-01-10 · 2 (10.1.1930) · p. [Seite]

/יגגעפעד '$רג$גג פרייז 60 גר. 10 930/?״ביעךאר־עזני ףףץ^ףףף ף■ איקוסםדידמע װאעשדיפם פאד ■■*■■■■*?יםעראטזױ ■■ פארילאג *?*עונק^וזארש* מיזאמגןר און קונםמ ז 7 ס ן דיי;ע//77י?גע דעד עדשםעד היםטאדיקעד פון דעד ײדישעד ליטעדאטוד (צום^'25-סםן 'ארצ"ם נאך א?עזר ש(?ס$ן) אויה רעפ נעביט איז ער גיישט נאר געװען דער ער׳עטער פא־׳שער פון צװייען רי מזרח־ײרי׳טע ריטעראטור-ה־םטאריקעד, נאר אויך נעבריבן דער נרינדאעכםטער און אוטפאםנדייןסטער ביז נאר די אעצטע יארן םון דעם אויפברי פול דער ״רויטער פיראיאניע און היטעראטור־געשיכטע. און אויב איצט, נאך די ארבעטן אויפן גע־ ביט פון דער נעיטיכטע פון רער ײדייטער ריטעדאטור פון ב בארא- כאװ, דר. טאקם װײנד״ך, ש. ניגער, טארןם ע־יק, דר. י. צינבערנ, נתום ׳פטיןי, דר. יצחק ישיפער, פראפעםאר װיאר• עטערק א. א״ זענען ׳טוין שורטאנכ ריטעראטור-היםטאריעע פאדעוננען אריבער■ נעשטינן, קאן מען אבער בײ זײ ני׳םט אװעקנעטען דעם װעיט פון זײעד פיאנעריעקײט * * * ארעזר ׳טורמאן איז נעבוירן געװארן אין יאר 1837 אין קרע- טיננען, קאװנעד נובערניע. װי דער יםטײגער דאמאיסט, האט ער ז״ן ױננט פא׳־בראכט אויף דער נמרא, דערנאך זיך נענומען צו היטכרה, ׳צטודייט העברעיש און ד״ט׳ט, ביז ער איז איפ ױנגערמאן אנגעקומען ק״ן זיאטאפאר ארפ רערער פון דער טאכשער פון ז. װ. קאראטיעינםקי, דעם פארװארטער ביי רי ברארפקים, א ט־פ פון א פארצ״טיקן מ׳םכיר, װעאכער האט פאדמאנט א רייכע ביבריאטעק. ׳שפעטער האט ׳טורמאן חתונה געהאט מיט זײן תרמידה און ז״ן ׳טװעד קאראט׳םינסקי תאט אים אויםנעפוערט די ׳טטערע פון א קאם־י בײ בראדםקין אין קיעװ, װו ער האט ׳טוין אפנערעבט ביז זײן טויט. װי מ. קיטאי גיט איבער אין נאמען םון דעפ ארטן קיעװער ׳טריפט- יטטעאער און כרא־טוער ארחנן קארמאנסא;, האט שורמאן געהאט אויף בראדםקין א נרויסע װירקונג. אראנק אים האט בדאדסקי ארוים- געגעבן יטטיצע פאר העברעי׳טע ׳טריפט׳טטערער, װי דאובן-א׳םר ברוידעם. ארעזד אט׳ראם, מ. מ, דאריצקי, די ארמנה פון פרץ םמא- רענםקין א אנד ארם אײנער פון די ״חכמי ק־עװ״ איז ער אויך נעװען נאענט באקאנט מיט שרום-עריכמען. ז־עד גרויפעד ״הייטער הומאריסט, װי בערקאױיטש דערציירט אין ״דעם ׳טרום-עריכם-בוךי■, פרעגט פון ׳טורמאנען רעדן ײי פון א הארטן טרוקענעם מענט׳םן; ער פרענט פארשטערן, װי אזוי ׳עואמאן זיצט ביי דער קאםע. נרעט זיך די נעדיכטע ברעמען, װי מע נרעט װאנצעם, רעדט פאױאריע אויף זײן קאװנער רוםיש, מיט דער םין, און טענהט אײן מיט בראדםקין, װאם שט״ט דערבײ און װארט אומנעדורדיק צו באקומען נעאט אויף הוצאות קײן אויםראנד, אז מיט נערט דארף ״ען ז״ן כמעט איננאנצן אומבאמערקט איז אריבעד דער ניו-םטער יארצײט נאך דעם בשעתו באװוםטן העברעישן שריפט׳םטערער ארעזר ׳טורמאן. םיװארט געװען א נרוים אומרעכט אנטקענן דעם אנדענק פון דעם פארשטארבענעם ׳טריפטשטערער און פארשער, בפרט מצד דעם נ״עם דור ײדישע ריטעראטור-פא־שער, נישט צו פארצײכענען דעם דאזיקן יארצ״ט פון א מענטש;, ײערכער איז נעװען א פיאנער אויף דעם נעביט פון דער ײדישער ריטעדאטור- געשיכטע, דער ערשטער אײעקגעאײנט דעם יםוד אירן. אאעזר שורמאן האט אויך נעשריבן אויף פארשײדענע אנ- דערע נעביטן. אנגעהויבן האט ער ארם בערעטריסט — מיט א נרע- סערער דערצײרונג ״האובדים והנדחים״ (1 טײר, אדעם, 1800), אויטן מוםטער פון װיקטאר הונאם בארימטן ראמאן -86!^ 1,68 .35168ז אויפנענוםען פון דער קריטיק ז״ער אוטגינםטיק, האט דער ױנגער שורמאן פארברענט די איבערנעבריבענע עקזעמפראדן פון זײן ראמאן און האט שוין דעם צװײטן ט״ר נישט ארויס- נעגעבן. שפעטער האט ער געשריבן נאך אײניקע בערעמריםמי׳םע זאכן אין העברעיש — אין דעם ״השחר״ פון פרץ םמארענםקין. װערכער האט בכרר נעהאט א גרויםע השפעה אויף שורמאן דעם דערצײרער, אין ״הםריץ״, ״הפרדם״, ״היקב״, ״ספר השנה״. ״רוח אחיאםף״ א. אנד״ ארױםגענעבן זײ אויך אין בוכפארפ אונטערן טיטר ״אוצר םפורים״ ןװארשע, 1894>, װאם האט אפירו אויםנעהארטן א צװײטע אויפראגע (1902), פארעפנטרעכט אויך א ביכר ״זכרונות עיר מורדתי״ ופעטערבורנ, 1894). אבער א נאמען האט ער זיך נעמאכט דערהױפט מיט זײנע ארבעטן אויפן נעביט פון דער ײדישער קורטור־ און ריטעראטור-געשיכטע. זײן בוך ״מםקור ישראר״ (1870 און 1894), װאם אנטהארט מאנאנראפ־עם ' װענן הײנריך הײנע און רודװיג בערנע, איז נעװען אן אויפטו אין דער העברעישער ריטעראטור און איז מיט באג״םטערונג אויפנע־ נומען נעװארן פון דעם דעמארטיקן העברעישן רעזער, װערכער האט באקומען די םעגרעכקײט צו באקענען זיך מיט א װיכטיקן קאפיטר אין דער געשיכטע פון דעם מערב-אײראפעישן ״דנטום. (שורמאז האט, אנב, אויך איבערגעזעצט אויף העברע־ש א סעריע רידער םון הײנריך הײנע א־ן דעם זאםרבוך ״תרםױת״. 1895). פון ארנעמײן-ײדישע פארשונגםארבעטן איז שורמאן ארי- בער צו דער נעשיכטע פון דער אאטער ״דישער ריטעראטור, און