Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 16

0^?יסשדי&דיעןע 3?עסעד נוס, 1 (296);ײס 16 * זי נעמט א1 אז אסתדיגן ײדישצעכע טרױער־שטימזנג. זי איז איז אשט ״שטעטצ״ א נע׳עטארבענע, פארפרוירענע, אז אײננעהיצטע איז א װײסן קימר דעמאאט פריען ראבן אויך איר בר״ט און צעננ. שטעאן זיך אויפן טײכם רוקן און אעכערז י״ז אפנעטאיןטע דעין. באויז ״טײאמאא נײט א מענטש איבערן טײך און דעם מענטשס פיס טוקן זיך אינם װײםן, טיפן שנײ... בײם ברעג םון טײך צופוסנם דעם בארנ און צוקאפנס דעם טײך שטײט א שרעננע כײמער, אײנם נאכן אנדערן, מיט שנײ באדעקטע, װעאכע זעען אויס, װי װײםע מצבות, װאם שטײען און היטן דעם ריזיקן מת, רעפ טײך״ װי מתים אעבן אויך די מענטשן ארום דער װײסא אין װינטער. די הײזאעך בײ די ברענעס זענען פארשנ״ט, פאר׳סאטן פון קאפ ביז ד• פיפ און ״פון רעם באומען־פארקאװעטן פענםטערא שטאדט ארוים ל־עם איבערפירערס אן אוינ און באמראבט דעם שותױ, רעם טײך, װ• ער איז צונעדעקט, נעפרוירן. דער איבערפירער קוקט און קרעכצט. צװײ זענען פארפרוירן.• דער ט״ך הינטערן א״ז און דער איבעלפירער אין זײן הײזא. און װען דאס װאםער רײםט זיך פון הינטער דער דעק ארויס און אעבם אויױ. דענצמאא קריכט פון זײן װינטערדיקן קבר אויך דער איבערפירער ארוים, האט הנאה פון זײן שותר, װאס איז צו תחית-המתים אויפנעשטאנען, און ער שמירט אויס זײן שיפא מיט םמאאע״... (שאום אש—״שטעטא״) איז דעלװײא נאך װינטער מיט שנײ איז נאך אאין ארום בארעקט. נאר שוין הויבט מען אן שפירן אן ענדערוננ ארום. דער װײסא. די זונען־שמראאן הויבן אן אעכערן די װינטערדיקע װ״םא־ רעק. מיהויבט אן פיאו אין אויר ערב-פריאינג. דער שנײ פון די בערנ הויבט אן צעגיין און װאםער צע־ גיםט זיך איבערן אײז. ״פון רערװ״מנם הערט זיך א נא. א שטיק אײז, א האאבער ט״ך קומט אן און רײםט זיך װייטער. דאם װאםער רוי׳םט שטראמענדיק אין א רינע פון צװישן צװײ שטיקער אײו און מ־ט א רעש שטראמט עס פון דער רינע ארוים און עם אעכערט ראם אײז, אויה װעאכן עם רינט ארויױ. א כװאאיע װאםער קומט אן נעאאפן און ניט זיך א גאס איבעח א״ז, באאד נאך דעד כײא־ איע הערט זיך א קנאק; דאס אײז שפאאט זיך און א ריזיק שטיק פון אים שטעאמ זיך קאפויער און װערט די רנע צעשמעטעדט אויך שטיקאעך... ראם װאםער אאזט זיך אין א שמארקן שטראם ארויס פון זײן נעפרױרענעם דאך, םיטשאעפנד־ק מיט זיך די הרונים. די צעבראכענעק שטיקאעך אײז און מאכנדיק מיט זײ א שפיאכא, א דרײדא אין קאן, צװישן צײײ כײאאיעס, װאם איינע װיא ד• צװײטע כאפן, און פאטשן זיך אין פנים ארײן״... (דארטן. די קריע האט זיך נעאאזט אין נאננ. דאם װאםער ברעכט אאץ און שאעפט מיט זיך. אויך יחזקאא נאמבינערס נעהיאע פאאט א קרבן פון דער קריע. אײענענר־ק אשב אײז־נאנג, בעט זיך ממש א פארגאײך צ• אן אנ־עח, אױך פון א קיאטיקער רעם שיאדערער פזן ״דישעד רירעװדיקײט און צאפאדיקײט. פון שאום־עאיכמען. _ . ופזז= קומפ) עם װערט אננענומען רער אבאנעמענט אויפן נײעם ־אר (״ו-טער יארנאנג) אוי־ רעם אײנציקן, אומאפהענניקן. ראריקאאן ארנאן פאר ײדישער געזעאשאפטאעכקײט, קואטור און איטעראטור ״װ י ל נ ע ד ם א ג״ װאם ערש״נט אונטעי דער רעדאקצ־ע פון ז א ם ן ר ײ ז ע), ב״ דעם אנטײא פון ר• בעםטע פובאיציםטישע און איטע־ רארישע קרעפטן. אאע ײדישע געזעדצאפטאעכע טוער, קואטור־ארגאני- זאצ־עם האבן דעם נרעםטן אינטערעפ צו אײענען אאע טאנ דעס ״װיאנעד טא;; אבאנאמענט־פר״ז■ אין פוילן ־ 5 גיאדן א הוד־ד אין אויםלאנד ־— 1 דאלאר ״ אדרעס : .סת11^\ ,32 3ת31׳ו\23 ,"^סז ז6ח11׳\\״ מענטשן, װאס איז מיט א־ר פארבונדן -- איז שאוס אש. די ײײםא האט צו אים, װי ער האט זיך אמאא אויסנעדריקט תמיד נערערמ אויױ יידיש. שוין אין ערשטן נרעסערן װערק זײנעכ אינם ״שטעטא״, שפיאט די װײסא א חשובע ראאע אין רער קאאא־ ריסטיק פונם חיבור. כאטש די װײסא־שיאדערוננען זענען דארט נישט נאנץ אויםנעהאאמן נעאגראפיש און עשנאגראפ־ש. װײא אש האט צונויפגעמישט צװײ געכנטן, דעם מיטעאן װײסא-אזיך פון פיאעײ-קװטיר מיטן נירעריקן אױה פון קוטנע-פאאצק אט איז אשס א פארײדישטער זומעד־פארנאכט ב״ דעי װײםא; ...״א ײינט באאזט, ער רזדערט אויך די איננריקע, שטיא פאיסנדיקע װאאן. און פונדערוו״טנם דוכט זיך. װי אן אומנע־ הויערע היה שוױמט אין ײאסער מיט אאנגע. נדויםע זואםערדיקע קאאטענעם די אײװנמם ײערן אויױ די בעראינקעפ אויפנעצוינן, װ• זײ גרײטן זיך אן צו עפעם א מאחמה פון עדנעץ װ״ט קזמט א ט־אטװע צושװימען אוז א פ״ערא ברענט זיד איי•־ דער מראט־ װע. און דארט א״אט א מענטש אױך רער אאדקע צים ביעג און װײטער ניםט ױך דאם ײאםעח עס ניפט זיך אײם קעננאיבער דעם טוי-בארעקטן הימא דער העלר האט זיך פאדמאטערט און רוט. און פון דעם ביעג נאאנצן אראפ די קאײנע זעקס איכטאעך. װאם שטײען אין קאײנעם בית-המדרש פאח עמוד מונקא וועדט אויפן ײאסער. טונקא װערט אויפז הימא. אוז דאם שטעטא היאט ײד אײז אין מײ־דעבא און רוט א״ד. און פון דעם קא״נעם בית-המדדשא אאזט זיד הערז א ײײנענריקער . והוא רח־ם״. און די תפיאה שײעבט א•; דער אופטן, איבער ־עם װארער איבער די פעאדער... א קריאת־שמע־ אײענעז איז עם פארן שי׳אפן אײנן זיך פון דער נאנצער װעאט״ (״איבער חעד גרענעץ״. שאום אש — אמעריקעז און אט איז שוין נאכט שטיא איז ארום דער ײײםא ״דאס וואסער. — ווי סיװאאט זיד עפעם נעמאכט א ברונז מיט די חדר־ ייננאער. װאם שטיפז רעימיט א נאנצז טאנ ארום. — האט זיד איז א מוי־נעבא אײננעהיאט. עס הייסט אוי,* מענטשז־י׳שח; אױ שטיב זיד ארײננעיאפט. די אאדז פארמאכט און שאאפט... די שטאט־באאעבאט״ס האבן זיך איז זײערע ה״זאעד באהאאטן און יעדער שטיצט אונטער זײן דאכא. ײאם דער עי׳טער-זײדע האט אים איבערגעאאזז. איז דאם נאנצע שטעטא, באהאאטנדיק זיד אינם נעיא, ײאם שט״נט פוז ײאםער ארוים, דוכט זיד. דאנקט א־ז אויבט השם־יתברד. זיד א״וקארטשענדיק: אוי, ײאס פאר א גוטז גאט מיר האבזז אוז דער נעבא שײעבנדיק איבעד דעם שטעחא איז עפעם ווי א מאמע. ײאם ־ארשפר״ט איר פאיטוד איבער אירע קאיינע קינדעראער. בעטנד־ק זיד: רא נישט . רא נישט נאר די אבנה אײנע אי׳״ז אייפז הימא. קיקט אדאפ אײנע אי׳ײז אויה דער ערד אוז בלאנדזשעט אר־ם א״נע אאײז אויז דער ײעאט װכנ- דיק נאד א אבנה . איז אויפז שלאפנדיקז ײאסער פאאט א קאאטער שײראא אוז בא״כט עפעס. שײעבנדיק אויק די רויקע. שלאפנדיקע כויאליעס אאץ טובאט זיד, היאט זיי אונטעד די פאינאעז פון דער שרינה א״ז. בעיינריק איז דער י׳טיא מיט פירכט: נאט. זיי דער־ בארעי־ד־ק איבער אינזן... פח דערווײטנם העדט זיד. ווי עס רודערר ױי עפײס איז װאײער א״ז װאא אויה דעם צױײטז אוז דאס גיסט זיד צוזאמעז. ווי עפעם קישז זיד אוז פאײ׳טעח איז דער שטיא צי זענעז מתים דא די נשמות זײערע טובא איז ײאסעײ . באאד באױ׳זנט ױד א שאטז איז דער איפט שײעבנדיק איבערז ײאםער עס רורערט זיד אװ עם נענט ײך דער שאטז. אט הערט זיך. װי ער שווימט דאס ײאסער קושט אח רעד שטיא דעם ברענ ראם װאסער קאאפט אויױ דעם ברענ ראם ײאסער שאאנט דעם ברעג״ (דארט). ענאעכע רעפאעקםז ויעני דער ײײסא אאפ מקום-טביאה נייעט באזיז פאר אעבעדיקע. נאר אויד פאר טויטע. נעפינט מעז אייד אנכ איז אשס ״שטעטא״ — ״בײ א שרפה״. װו ״מתים ג״עז אויה פונם בית־עואס. קריכז אריבער דעס פאויט און זענעז טובא זײערע נשמות איז װאסער אײדער זײ שטײנן אוױי אין הימא ארײן צים בית-דין ׳םא מעאה״, בעת רי װײםא ״ניסט זיך איז רער שטיא, װאשט די נשמות. ײאשט זײ אפ פון ױנו־ און די מתים שװימען מיט רי כײאאיעס אין שװארצן װאאד ארײן, אין הימא אויפצושט״נז״... אזוי איז זומער, װען די װייסא איז ״דישאעך בנעימות און אעבט מיט דאס אעבן פון ײדישן ציבור, זײנע פרײח און אײח קוטט װידער דער וױנטער, נעםט זיך די װייםא איבער מיט יאוש.