Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 15

/ײס 15?'םסר&ורי&ס 3לסםסר 1וס. / (296) ד׳• ח י? פ ׳2 י / ס 7 / פ ז ע; ס ס זן נ )) ןן ׳> װײםל םאטיװן איז דעד ײדישעד ליםעדאטוד ערד, װאםער און יב׳עה גיםז ייר צונויױ צו אײן נאטיר-הימן און עם פארװישט זיך רי ניחיצה פון אאט און ייגנ, נרױס און קא״ן. ייד און קריםט. דעסאאט ניםן זיר צונויוי די תםיאות אויח די שאר־ שיידענע שפראכן צו איין קאסםישן?ויפ. אט איז א װייםצ־ביאד: ״ארום און ארום — א הײאיקע, שטילע, הארציק תםצה; אויך די װאםערן און םעאדער דרימלט נאך די טתיהדיקע נאכט- טוי. דער הימא איז בקייך, ערנםט און קוקט מיט א טימ פארבאר- נענעם האר*ל-שמײכ5 אראפ, שטום, װי מיװאאט אים באשװוירן נישמ אנטפאעקן דעם םוד פון נעטצעכער א״ביק״ט ב״ם ברע; טייך, צוגעבונדן מיט שטריק ביי די אייננענראבענע אין דריער־ דרענגצעך, אינן פאנאנדערגעשפרייט, װי זויג-קינדער ב״ דער מו- טערם ברוםט, די שטיאע דרימאדיקע טראטװעם; אפנערוקט פון איין זייט ברענ, שטי< נישט באװענצעך, א״ננעהיצט אין ברייטערן, זויבערן טוי-טלית, שטייט פארטיפט אין דער פרימארננדיקער, הארץ-צעגייענדיקער חיב-תפלה דער ענױותדיקע־ פרומער װאלד; פון דער צװייטער זייט — א ברייט, אאנג, פריי פעאד מיטן אטעב פון ציבן נאכט-קוש אויױ דער ברוסט. אויױ די טראטװעם, אין די שטרויענע בודקעצעך, רויק, צייכט — פארטון אין זיך, שיאפן די אפנהארציקע פויערן: דארט אראפצוצו, שוין ביים םאמע עק אויפן טראטװע, פארטיפט אין זיך, װיידער ארוםיקער ה״איקער פארטאג, שטייט רםאא שרייבער שטיא, טיױ פארבענקט און התאהבותדיק- פארדבקהט גיםט זיך, ניםט זיך פון זיין הארצן; אדוד מזמור אאדני ומאואה... און אאץ ארום איז מתפאא אזוי פארבענקט, אזוי פארטיפט אין דער ארומיק-רוענדיקער הייאיקער קדושה צום גרויםן בעא- רחמנותדיקן בורא״ (דער חםיד — ״אויױ די טראטװעם״, שטיאע הימאען — װארשע, 1921). אין בין-השמשות איז ראם װאםער װידער שטיא, רויק, פאר- טראכט, װי עם װאאט בענקען נאך עמעצן. מיט א װייכן רחמנוח נעמט אאץ ארום דער שטיאער, איבער פארנאכט און עם טואיען זיך — בארג מיט בארנ, אאנקע מיט װאאד, פעאד מיט בוים, פיינא מיט צװיינן, שיקסע מיט םאד. און ברענ מיט טייך, װי זוינ-קינדער צו איין מוטערם װארעםער, רערקװיקנדיקער ברוםט רפאא האאט שבת אין שטעטא. זונטיק װידער נייען די פאיסאקעם אין קאשציאא. ״און אזוי םירט עם זיך שוין פון אאננ א״ן טאג דיר, איין טאנ מיר״. ייד, פאאיאק, נאטור — ניםן זיך צונויח צו איין הארמאניש גאנצן, מיװייסט נישט פון ק״ן פארדרוב אויפן צװייטן. אזוי ״װי דאם ײאםער, װאם םאכט שאום מיט יעדן װאא און כװאאיע, און איינם מיטן צװייטן ניסט זיך צונויח אין איין שטראם... איינער ביים צײייטן איז נעשעצט און געאיבט (דארט). און אזוי אײ פריידן און פריינטשאפט קומט מען אן קיין ראנצינ אנדערש שוין זעט אוים דער בין-השמשות ביים טייך ב״ אן אנדערן יידישן פאעט, װו .םיהאפז די ״ן די װיגנדיקע. אאיוו־גרינע אםלאס־ברוסטן םון דער ײייםל אנגעיונדן מיט א פייערדיקן גלוסטן. און יי האט ווי שטיל געבעטן: ״ן. אין פיאבם פון מידן נליעז קום אין מיינע קילע איעמם אויף ביינאבט זיך אפצורוען איז די זון א פייער־רויטע. שטיל פאריטעמט אראפגעזונקען און אין אירע אטלאם־ברוםטן זיך אויף איבער נאבט דערטײנקען״.. ויטלמה שיינבערג — װ״סל־לידער, ״אילוזמרירםע וואד״, נומ. 1928,8) דער נעטרײעםטער אבער באזיננער םון דער װ״סא, איר טרובאדור, ײעאכער האט זי אונז נעװיזן אין פארשיידענע צ״טן םון טאנ און יאר, אאם א טייא פון פויאישן אאנדשאפט, װאם ענ- דערט אםט איר קאאאריט און איז דערמיט אויך משפיע דעם װינט, פייער און װאסער זענען נעװען די הויפט-קװאאן פון טעכנישער ענערניע פארן פריםיטױון מענטש. די טייכן זענען נע- װען א װיכטיק מיטא פון קאמוניקאציע און זיי פארנעמען נאך עד- הױם א חשובן ארט אינם טראנספאדט שפיאן אויך טייכן א נרויםע ראא אין דער אנטװיקאוננ פון דער מענטשאעכער צױויאיזאציע. די ברענן פון די װאםער-םטענגעם. װעאכע האבן אדורכנעשניטן קאנ- טינענטן, זענען נעװארן װינעאעך םון קואטור דארט, אויױ זייער אעננ זענען אויפגעקומען שטעט און שטעטאעך, האנדאם-צענטרן און פארטן, םון װאנען עס זענען פארשפרײט נעװארן אין די טי- פענישן פון אענדער מענטשאעכע האנט- און קאפ-ארבעט. איז פארשטענדאעך, אז די דאזיקע שאיאכן פון מעגטשאעכער טעטיקײט, םון פרארוקציע און מםחר האבן נעהאט א היפשע השפעה אויױ אאנד און אייט, םיי א נשמױתדיקע, ם״ א רוחנױתדיקע. מיט װאם פאר א שטאאץ און איבשאפט רעדט און שרייבט דער דייטש װענן זיין פאטער-רהיין: מיט װאם םאר א םענטימענט און טרויער זיננט דער רום װענן זיין םוטער-װאאנא; מיט װאם פאר א אענענדעם האט ארומנעװעבט און אויסנעצירט דער פאאיאק די אםי-ערכדיק קאענערע װייםא. א טייך, אאם מקור פון האנדאם- אינדוםטריעאער טעטיקייט און אאם טייא פון דער אאנדשאפט, װירקט מיט זיין קאאאריט אויף דעם ארום און עס איז אויך נאנץ נאטיראעך, װען דאם נעפינט אן אפקאאננ אין מענמשנם נעמיט דאם באזיננען א נאטור-דערשיינוננ מוז אבער זיין א פועא-ױצא םון אן איינענער איבעראעבעניש, א רעזאנאנס פון אן אינעראעכן צימער קוים איז דאם נישט דער פאא, איז דער אפקאאנג נישט עכט און ממיאא םאאש. דעריבער מאכן נישט קיין װירקוננ די קרעכצן און אכצן װענן דער װייטער ײאאנא, װעאכע מ־טרעפט אן דא, ביי אונז, און עס אטעמט םיט אזויםיא איבשאפט און עכטקייט פון די װייםא- מאטױון אין רער ײדישער איטעראטור. שניידט דאך די ײייםא אדורך נעננטן, װו ײדן האבן פון קדמונים געביאדעט קאמפאקטע מאסן און נעײען צונויפנעאעבט, פארקניפט מיטן נאנצן ארום. איז אויך ק״ן וװנדע־, אויב זי האט נעאאזט שפורן אינם ײדישן שאםן און אין דער איטעראטור ועא כואם. די בענקשאפט פון רי פויאישע יידן נאך פויאן און זיין יאנדשאםט, װען דער נורא האט זיי פארװארםן אין ײ״טע מקוםות איז יאד ׳טייז געײארן א שם דבר בואט, אמשא, זעט מען עם אין מארק שװ״דס ״איר פון םיין אומעטיק באוט״ ןבורשטינענע שיםאען, נױ-יארק, 1921). דער דיכטער באקאאנט זיך אז הױת ער האט אאע מומעס אין אםעריקע, ער פארדינט דארט אויף ברויט און טעאטער, האט שוין נעזען די ניאנארא-װאםער- פאאן און דאם העכםטע הויז אין דער ײעאט, האט שוין שפאצירט איבער דער נרעםטער בריק אין דער ײעאט, נעפארן םיט רער שנעא- םמער באן אין דער װעאט, און ...״דאך איז םיר דא אומעסיק, אוי אוםעטיק, אוי אוםעםיק, אוי אומעטיק אזוי״. דער דיכטער איז נרייט זיך אפצוזאגן פון אאע אויםנערעכנטע פארנעניננם און צױויאיזאטארישע באקװעמאעכקיימן, ער ײיא זיך מיאש זײן פון אאע תענונים אויםן עואם-הזה ״אײדער נישט צו קענען זיך בארן אין דער װייםא״. און אז אײנער פון דער ײננסטער גענעראציע יידישע דיכ- טער װיא אויםזיננען זײן צונעבונדנקײט און איבשאפט צו זײן נע- בורטסשטעטא בײ דער װייםא, װאם פון ״אומעטום און שטענריק, םון דער העאםטער שטאט, אין די פרײדיקםטע םינוטן״, פאיםט דארט אחין זײן בענקשאפט, נעפינט ער נישט קײן בעםערן פאר- נאייך װי, אז זײן נעפיא רײםט זיך אהין, ״װי די באאע ײײםא- םטעננע, װאם קושט די טריט פון דײנע בערג״ (ש. א. שנײדער- מאן — ״בארניק-װיאדע הײם םײנע״, — ״ניאדערנע םײנא״ — ײארשע, 1927) שײן איז די ײ״סא-אאנדשאםט אין זומער, װען הימל און