Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 7

זײס 7?'ססר׳ורישס ב?סססר 012. / (296) ¥ די םרוי װיא דאם הינד אין ליכט ארײן *יען, *ײעש םון םינםטעח טאטן. ברענער אבער װי< םון הײן?יכט נישט װים;, ער װײםט, אז זײז הינד איז םאחםאאטן; ״א ײדנם א הינד, װי װעםטו עם פאר־ היטן םון א; אוטגי־ח?״ אט ד, םצענע איז אפיער די םאטע טרא־ נ״שםטע םון א?ע, װײא דא װערט ■עוין נאך א נורל פון :אך א מענט׳ם ארײננעצויגן. אויך דיכטערי׳צ, און איך װאאט אפילו געזאגט דראמאטיש, איז די םצענע די ׳עטארהםטע. םאםעראנצן־גארטן אוםן װענ הײן יםו. באוװםטע נעשעענישן פאנראם — און אן אראבער הומט אין רעדט מיט ברענערן אין צעשנײדט אים מיט א מעםער װי םוראדיח איז דאך די נאנצע דיכטונג, װי שװער צײנט זי זיך אויך דעם געםיט, דװקא די םארד־ םצענע װירקט שוין װי א דערלײזוננ. ענדצעך איז עס נעשען. און עם װיאט זיך דאך נישט נענעראציזירן. דער לעבנם־אינםטינהט םאנט דאך צום צעבן, עכ װיאט זיך דאך, אז ברענער זאא אן אײנ־ ציקעד זיין, אן אױםאײזער — א הײאיקער עפ א־ז די טראניק פון אן אײנצאנעם ײד, אן אײנצאנעם, א.-•■* װעאכן עם האט זיך אבער ארויפגעװאאנערט די צער־אאװינע םון אאע אכצן םיאיאנען — םון אאע צװײטויזנט יארן- רי צענטע םצענע אין א רעדאקציע און זשורנאריםטן, װאם קװעטשן א ברענער־יארצ״ט־ארטיקר — הארט איך פאר איבעריק זי איז נאנץ גוט, אבער אפיאו נוטס קען זיך נישמ אומעטופ ארײנפאםן. די ברענער־טראנעדיע איז צו־שטארק אאם טיפע דיכטונג אז זי זאא קענען זײן נוט פאר טעאטער דער ״ברײטער עורםי• װאאט אזא זאך נישט אויפנענומען. פאר איטעראריש צזנענר״טע צוהערער איז די דראםע געװיס טעאטערםענלעך נאאצט אין אײן פונקט כםדר, דארט, װו ער האט דעם טויט דער־ זען, וװ דער טויט איז טאקע דא, נאר קײנער ארום װיא זיך נישט װיםנדיק םאכן ברענעם םון דער טעמזע, םאטראםן הוקיען. ברענער טרעםט זיך םיט דעם ײדישן םידאשפיאער או־■* דער צעהואיעטער װעאט ברענער איז שוין בײם כותצ־מערבי ער זעט דארט זײן ״פאצק״, עד הערט זײער נעשרײ, עס שטינקען די מצורעים, עם זאנן נביאות די משונעים, עם װײנען די אצמנות. ״איז נאך א זאצב דא צו אזעצכע קרעץ?״ און װידער דער גציענדיקסטער קאנטראםט. אויך די פעקדער שטײען ױננען און הויבן האמערם. קומען ענגצענדער באקוקן, װי םען באקוקט בײז־װונדער, די ײדן, װאם זענען אװעק פון די מצורעים און שט״ען אין דער נציענדיקער זון און האקן די ערד. ברענער װיצ נארנישט זען, נאר די ערד, צו ױעצכער עם ציט אים מיט אזא טראנישער קראםמ... און װײצ עם איז אןיך ערד נעװינט ברענער א מײדצ ציב. א טאפצםצענע. אויבן ארץ-ישראצ, אונטן אוקראינע. אויבן ״װידערגעבורט״, אױטן שחיטות. אײן ברענער אבער זעט, װי אצץ מישט זיך אין אײנם — אומעטום שחיטות, אומעטום אײן ײדישע טראגעדיע. מיט א ריזיקער קראפט איז איבערנענעבן אט דער בצו־ טיקער קנויצ, װאם ציט זיך איבער אענדער און ימים ברענער פצאנ- טערמ זיך אויבן און פצאנטערט זיך אונטן. שוין אין דעם אײנפאר באויז — װיפיא מורדיקע טראניק. נאר מיט א טיפן מענטשלעכן שוידער קען איך אין זכרון אויפװעקן די אכטע םצענע, אין װעצכער ברענעי־ קרינט זיך, שװער, ערדיק. פינםמער מיט זײן װײב װענן רעם נורצ םון זײער קינד ד ג ד י ס דער ראזיקער ה מזאנזיער האט געמאכט יד־אחת מיט רעם ־א זיקן פאראאג (״העציאם״) און האט ״באארבעט״ שעקספירן. ער האט אים באארבעט גרינטאעך, אויד ״םיאפאכיקע״ אופנים: ״אויט שעקפ־ פירם טראנעדיע״; ״נאך שעקםיפרס טראנעדיע״ און ״פרײ אויט שעקםפירם טראנעדיע״ און אוי, האט ער אים בא אר—בעט ן איר װעט אפשר נישט נאויבן, נאר עם האט טאקע באמת פאםירט. דער דאזיקער ״העיי־אם ־אט נעמאכט יר-אחת מיטן דא- זיקן הי זאמאער און האט ארויסנעגעבן ״ראמאנען״: ״אטעאאא; ״שיײאאק״; ״קענינ איר״ — און איז נאך בכאא צונעטרעטן ״ארויסצו- :עבן אין ײדיש אאע װערק פון נעניאאן, אוסשטערבאעכן שריםט־ שטעאער װיאיאם שעקםפיר״: ״ראמאנען״ אין הי זאמאערס באאר־ בעטונג - ״האמאעט״; ״דער םוחר פון װענדיג״; ״רומע און ױא־ יא״; ״מאקבעט״ א. א. װ. טאקע ״װענדיג״ און טאקע ״רומע״ (ז. דעפ ־אמאן ״קענ־נ איר״, אעצטע זײטן שעקספירס רעדאקטאר, רער אומשטערבאעכער מ. זאמאער האט ארויסנעװיזן נישט קײן קאענערע הוצפה און הםקרות, װי ז״ן שותך דער נעטאעכער ״העא־אפ״. די 200־זײטנדיקע ראמאנען האבן אזא שײכות צו ״איטעדא- טור און קונםט״, װי רער הי זאמאער צו — װיאיאם שעקספ־ר אט זענען שטיקער ״שעקספיר״: — ״צו ײאם דארץ איך פאייש, פרענםטח צו מײנע צרות רארף איך עסן — האט ש״אאק נעענטםערט זיך אויםנאײכנדיק אין א דראענדיקע פאזע. יאיך װעא זיך קאנען נוקם זײן. ער האט מיר דערנידעריקט; ער האט מיר ה־זק נעמאכט א האאבן מיאיאן רױח: ער האט נעאאכט פון מ״נע שאדנס — איר םארשטײט? ער האט נעחוזקט םון מײנע פאררינסטן, נעשפעט פון םײן ם$אק, ער האט געשענדט מײנע םםחר־שפעקואאציעם״ א. א. װ. — ״אדער, צי שפײזט ער זיך נישט סיט ריזעאבע שפײז, ם ש ה ש$?'ם1װר?2ס ב ל ע ט ע ״'?יזןס שסקס3'ר 1$ ף די װזזרשזזוןער $2סן אין יאר 1929 האט זיך אויף רי װארשעװער נאםן םיט אמאר באװיזן װיאיאם שעקםפיר. דער אימפרעסאריא איז נעװען א פאראאנ אזא, װאם הײםט ״העאיאם״. א פאראאנ מיט א פאנטאזיע, א פארבענקטער נאך א םימבאא״ האט ער זיך א נאםען נענעבן נאכן נריכישן גאט, װאם האט אאץ געזען און האט געש״נט װי רי איכטיקע זון. מער נישט. אט דער פאראאנ,-,העאיאם״, אהיפוך צו דעם מיטאאאגישן נאט, זיצט נאר בםך־הכא אונטן אויף די סאמע נאאעװקעם און איז נעבעך באינר און פארפינםטערמ. זײנע ״װערק״ זענען פארשמירט מיט א 6אר- בעכץ און זען זעט ער אויך נישט װייטער, װי אויף א מרחק פון די העריננ־קרעמאעך ז״נע שכנים זאאן האבן אין װאם צו פאקן זײער םחורה. םיאיז דעריבער קײן ײונרער נישט, װאם דער אאטיטשקער װיאיאם, ײעאכן דער פארשמירטער ״העאיאם״ האט אין יאר 29סו ארויםנעפירט אויף דער הענדאערישער װעאט, האט זיך באװיזן אײנ- נעװיקאט אין מאקאאאטור אפנעריבענע אותױת, אן אײב און אעב;. (א פשיטא שוין — קארעקטור און נראמאטיק) אין א היאע מיט קאאירן פון צינא־ברוך — און געװען איז ער אמאא באאם און אמאא שװארץ, אמאא באײך און אמאא נעא. אבי מען האט גערעכנט, אז שעקםפיר איז אומשטערבאעך אז מען האט נאך םאר אים רעםפעקט, אז םען שוינט נאך זײן עא- טער פון איבער 300 יאך םאר װאם זאא עפעס, אין דער אמתן, א שעקספיר זײן אומ- שטערבאעך — און אײנער א װארשעװער (יוננערמאן, מםתמאן ט. זאמאער נישט? איז דען דער הי זאמיאיער נישט קײן ״מאדער־ נער״, װויאער ־וננערמאן? אט האט ער באװיזן א קונץ און האט ארויםנעאאזן א סער־ע שעקםםירס... ראמאנעןן איז עס אםשר א קאײ־ נער קונץ?