Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 6

ליסער^דײשע 3??1םסר 011. 1 (296) זײס 6 ׳י נאא־קוצמורעצע װעבוננ אוז ציעז װײטער די נאצדענע יוײט אויז אויױ יענעי זײט בארייןאדע, צוזאמען מיט כצערצײ אױ־ סעראעכע און אינערצעכע שונאים פו; דער ײדישער קוצטור, שטײען פארדביןהמע, ביזן מאדך פון די ב־ינער דורכנעדריננענע נאציאנא■ ציסטן א״ שטורמעװען זײ די באריקאדע, פארװארםז םיט פײעד די אויפנעשטעצטע מיט אזויפיצ םי און קרבנות נאציאנאצ־קוצטורע־ אע פאזיציעם און לאזן אהין גיםט־נאזן צו פארדארבן יעדן צעבע־ דיקן אטעם, און די דאזיקע אײט האבן דעם םוט יעח אנדערש דענקעןנד דיקן װארפן אין פנים ארײז: בנידהן נאציאנאאער םאראטן... פון אהדן עײםליז װ• •ענער אין אן אפנרונט צוזאמען מיט א אאװינע װערט דורך איר איננאנצן פריט׳עםעאעט, אזוי איז אויך ברענער פריטשמעאעט נעװארן פון זײן ײדישער טראנעדיע, װאם איז פאר אים זײן װעאמ־ טראנעדיע נעװעזן — װײא דאם איז שוין טאקע זײן גאנצע װעאמ געװעז;, און איר, װאם איר זענט צונעװײנט א קרעכץ צו טון אויױ די חאוקה־ײדן, װאס פארן שטארבן בײ דער הײאיקער װאנט. •טטעאט אײך פאר, װי נרוים איז דער צער פון יענעם, װאם םארט אויך שטארבן אהין, אכער אן דעם גאויבן פון יענע ײדן. און װײא ברענער האט קײן װעאט ארום זיך נישט נעזען, ־ערפאר איז אזוי װונדערבאר און אן האם ז״ן שמועס מיט דעם אראבער, װאם גײט אים אומברעננען, עס איז נאטיראעך נישט קײן ״היםטארישער״ פאקט, עס איז באויז דיכטוננ, אבער דיכטוננ איז דאך יענער בוים, װאס װאקםט ארוים פון דעם אמתן זאמען, װאם דאם אעבן װארפט אין דעם הארץ םונם דיכטער נישט נאר א ״שטיק אםת״ איז אין יעדער דיכמוננ דא, נאר אין יעדער אמתער דיכטוננ איז דא דער גאנצער אמת. דיכטוננ איז פונקט אזוי אירענטיש דיט דעם אםת, װי דאם נעװיקם מיט דעם זאמען, פון װעאכן עם אװ ארױםנעװאקסן װעי עם גאויבט אין דיכטװנ און קאן פארשטײן, דער זאא פארשטײ;. און אט זענען די אטעמאאזע אטעמפויזן פון ברענערפ טרא־ נישן פאא, ריכטיקער פאאן, אין דער שטארקער דיכטוננ פון אהרן צײטאין, און װיסן מוזט איר. אז ברענער רעדט אין דער ראזיקער דראמע א שרעקאעכע און הארטע פראזע, װי נרודעם פארפרוירענע ערד אאע םענטשן ארום אים רעדן נעבאימאט, נאר ער אאײן װארפט ציריק זײנע װערטער. װי שטײנער פון א ריםקאא ארוים. אט זענען די צען ביאדער: א זעצעריי אין אאנדא;. ברענער זעצט אאיין א צײטשריפמ •ואם ער ניט ארויס. ער טרעפט זיך םיט פראאעטאריער און מ־ט באאעבאטיב. קײנער פארשטײט אים נישט. װען אאע סײנען, אז ער שװײנמ, הויבט ער פאוצים אן צו רעח, און װען אאע װיאן א װארט פון א־ם העח, עם זאא קאאר ײערן דאם רעטעניש, שװײנט ער. שװײנט ער אזוי אן רחמנות, װי א שטײן. װי גארנישט דאם דאזיקע משא זאא נישט זאנן — איז אבער קײן אנדערם דא אויױ רעם ארט נישטא א פינפטערע שטוב פון א אאנדאנער עמינראנטן־האטעא. ברענערם א נעשפרעך מיט זײן פאאק, מיט א ײד םון אאע װאנדער- ״דן. ענדיקט זיך םיט ״אזוי שאאפט א נאנץ פאאק אויח א פאר מיט צרות״. אבער מײנט נישט, אז דאם איז שוין דער נרויםער פראטעםט אוי אפשר נאר דער ״אײטמאטױו״ פון צײטאינם דיכ- טוגנ. אזעאכע װערטער זענען דארט עפיזאדישע, װארום צענטראא. און פארענדיקט אכתחיאה איז דער פסק־דין פון רער טראנעד־ע װאם װיא נאר צו קײנעם קײן אפעאאציעם נישט מאכן, װײא — עם איז נישטא צו װעמען.- אאנדאנער פארק אום זונטיק. ברענער און א אעבנםאוםטיקע פרױ נארנישט קען אבער ברענערן דערשיטערן. נישט נאר קײן פעאקער ארום זיך זעט ער נישט, אויך קײן מענטשאעכע פיזישע װארעמקײט פיאט ער גישט. װי יענער װאנזיניקער איז ער, װאם ׳:'ײגט זיך נישט שאאםן און נעמט נישט קײן ביסן אין םויא, און אויױ א מאחמה װי אוי״ א םאחמה — מיט מ־טאען זיך נישט אוים־ נערעכנט, אאע זענען כשר, אבי דערנרײכן דעם הײאיקן ציא — אויםראטן די ײדישע שוא מיט די װארצאע;, עד חרמה, קיין זכר זאא :ישט בי״בן... און םיהאט זיך באקומען א םערקװירדיק או; פ־קאנט ביאד: אויף דער באריקאדע צו פארטײדיקן נאציאנאאע ־עכט, אויפצו- שטעאן און פארפעסטיקן :אציאנאא־קואטורעאע שטיצפונקמ; שטײען מענטשן אין פאונ ״ז״טיקע״, װאם טר״סאען זיך אפ מיט ־ענט און פים פון ״נאציאנארן טײװא־. מיט באנײםטערוננ אוז דם-ה־םפש בויע; זײ און פאר-ײדיקז — װעבן די גרויםע נאציא־ ד זן זז י ס 7 ןז ןן ד ׳2 ע ״בדעגעד״ - א ברענער, דראמאט״גע דיבםונג אין 3 אקטן, גען בידדער, עון אהרן י״כלין. ביבאיאטעק מאי־ ראקאװסקי, װאיעע. 1929 ש״ועי א־בערצוגעבן רעם אינהארט פון אט דער טיאנישער דיכטונג א־וב רער טראנישער נעשטאאט פון ױםױ חײב ברענער אינהאאט מײנט דאך, אויט דעם אנגענומענעב מנהג, איבערצונעבן א םיפו־-המעשה און דא, אין אהרן צײטאינס ברענער־דראמע, איז שװער א־בערצונעבן א ם־פוי-המעשה, עס איז דא באויז אינהאאט א־ן אײננטאעכ; זינע; פו; רעם װארט. עם אינט עפעס א שװערע פינםטערע זאך א•; א פא־מאכטן זאק, פון צײט צו צײט ניט זי ז־ך א שאײדער, אפשר קאנװואםיעס, אפשר אינט א דערהרנעטער אין אט דעם פינםטערן זאק אט מיט אזא אינהאאט איז פוא אהח צײט־ ׳*•נכ ברענער־טראגעדיע ״אזוי איז אויך נעװעזן דאס אעבן ברע־ נערם, װאם האט ״געד־נט״ דעם דיכטער װי א ״םאדעא״. װער עם פארנעמט זיך מיט טאנ־פאאיטיק, קען אין דעב ראזיקן צײטאינישן ״ברענער״ ארײנטײטשן צױניזם און אנטי־ צױניזם, שא-ויניזם א־• א־נטערנאצ־אנאאיזב װער עם זעט אבער רעם מענטש באויז — און אין דער דיכטוננ איז דאם, או; קע; ראם זיין, באויז דאס אײנציקע קריטערױם — דער װעט זען (דורך אט דער שטארקער דיכטונג װעט ער שוין זעעװריק ײערן), װי צײאנציק יארהונדערטן נאות, װי צװאנציק יארהונדערטן אעבן אין טױטשרעק האב; זיך װי א שװארצע צער־אאװינע נעקײקאט אי; נעקײקאט און ױך דא; מים א מוראדיקן נעפיאדער ארױפנעװארפן אויױ אײן אײנציקן מענטש, װען ער אאײן איז נעשטאנען א טריט פרן אפגרונט זענען זײ בײדע געפאא; אין אט דעם אפנרונט ברענער או; די אאוױנע פון שײארצן צעי קענט איר ױך פאר־ שטעאן, אז רא קען מען קומען און א־ן אט דעם געײאאט־קן פאר פאדערן םיפור־המעשה? נעײים א־ז רא שטײנוננ אין דער קראפט פון דעם פאא, פון דעם טראגישן פאא ײאם נענטער צום דנא פון דעם אפניונט, דאם איז דאך א פיזיש געזעץ. אאץ שװערער דער דערפער. װאם פאאט. אבער די קראפט פון דעם אפנרונטיקן פאי א־ז דא שוין בײם סאמע אנהויב ױסױ חײם ברענער איז נ״סט נעװעזן קײן צװניםט, דערפאר טאקע איז ער אזוי געפארן קײן פאי׳עםטינע, װי ער א־ז געפאר; ײאאמ ער געװעזן א צױניסט, װאאט ער אפשר נעבאיבן אלן בעראין. אדער אין אאנדאן, ארע־ גאר א־ן אעמבערנ. ברענער איז בכאא קײן פאאימיקער נישט נעװעזן. ער איז נעװעזן א ײד ער האט דעם נורא פון זיין ײרישקײט נעטראגן אױף זיך מיט אזא גאײכניאטי־ קײט צו אאע צוקוקערס, װי דער חאוקה־ײד טראנט דאם פעקא ײרישע שמאטעם און הײאיקײטן אויױ זײנע אײננעבױגענע פאײ- צעס. בשעוז ער פארט ק־עכצנדיק קיין ארץ-ישראא. און פונקט װ• איר קענט אײ•' יענעם ײד נישט זאנן, אז ער איז א שאײיניסט. אזוי קענט איר דאם אױך אוי־ז ברענעח נישט זאנן. ער זעט דאך נ־שט די װעאט ארום זיך׳ עד זעט זי פשױט נישט. אויך ברענער ״אט -י ײעאט ארום זיך נישט געזען. פשוט פיזיש נישט נעזען ־עריבער האט ער זי נישט םײנט נעהאט און נישט איב נעהאט, װי א זאך •ואם מען ײײםט נישט פון אי־ עקזיםטענץ און פונקט טדאגעדיע