Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 5

זײט 3?'סז1ר$ר'80!?זזטס7 זזס / (296)* 4 יידן, װאם טראכטן זיך אין דער זאך נישט #ריין, האבן זיך די הזןגט פאנאנדערנעבונדן: טיטענ, װארום פי ילנו נדו??... און ע5 פי איראניע פון גורא איז די פא־אנטװארטלעכע נא־ ציאנאצע מיםיעי צו בויען ד• נאציאנאצע •שוי א־ײ דער מוטער- יטפראך פון די פאאקס-מאםן אויםגעפארן נ־יטט אויף רי בארופענע בפוא-שמונהדיקע נאציאנאריםטךנאר או•־ דעם דינינקן יטיכט פון דער א־גאניזירמער ארבעטער׳טאפט, אײף רי םאציאאיםטישע פארטײען. ד ה. דװקא אויף יענע עאעמענט;, װאם שטרײכן תמיד אונטע־ רעב פרימאט, ד■ אױבערהאנט פון םאציאאן, פון קאאםן-מאמענט אנבי דעם נאצ־אנאאן. אט רער ארעמםטער און סאציאא-יטײאב- םטער ט״א פון דער ״דייטער באפעאקערונג האט עם גענומען אױף זיינע פא״צעם די אומגעהויער ׳עװערע מיטא, װאם נאר אן אר- נאניזירט פאאק אדער א מאוכה איז עם בכח צו טראנן. און עם איז ממיט צו באװונדערן, מיט װאם פאר אן איבערנענעבנקײט און מםירת-נפ׳ע ער רערפיאט — נ—םע נאצ־אנאאע ׳עאיחות זיינע נעמט, אמיעא, פויאן ׳עויז סן יאר, אז אט רער דינינקער יעיכט פון דער ארנאניזיר- טער ארבעטעד״עאפט ׳עט״ט רא־ט אויפן פא־אנטװארטאעכן פאםטן און מיט אויסערנעװיינאעכע־ אפפערײיאיקייט, אין ׳עװערםטן נעראננא מיט די מעבטיקםטע ׳עונאים פון אויסן און פון אינעװייניק אייגט ע־ א צינא נאך א צינא אויף דעב נאציאנאי■ קואטורעאן בנין פון פאאק. ׳עויז סן יאר אז א פארמיעפטע אװ״ ׳עארפסטן הונגער און נויט מארטירער-ארמיי פון אערער׳עאפט טוט דארט א־ר העאדייעע פאאקס-ארבעט יעטיא און צניעותדיק, װ• אמתע אמדװאװניקעס. און איר רא־פט נארנ״עט זיין קיין באזונ- דערער איבהאבער פון דער ״די׳עער קואטור, איר דארפט ני׳עט ז״ן אפיאו נאציאנוזא נע׳עטימט, ידי גערירט און באנײםטערט װערן פון רער דאזיקער טיף-נאציאנאאער, אין בעםטן זין םון װארט, און מיט העאדנמוט און אידעאאיזם דורכגעװײקטער קואטור־ און פאאקם■ ארבעט. ני׳עט נערירט און ני׳עט באנ״םטערט, פארקערט — נאייכגיא■ טיק אדער םיינטאעך זענען געבאיבן דװקא די ניציאנאאיםט״עע נאציאנאאיםטן, דװקא די, ײאם פארנעטערן די נאציאנאאע קואטורן און א באזונדער פאא האט נעװארפן א םפעציפי׳טן באיץ-׳עיין אויף אט דער אייננארטיקער פארהעאטעני׳ע: דעם צענטראין ארט אין דע־ ׳ע׳וא-באװענוננ אין פויאן פאר- נעמט ת־ ״בונר״ און די פיעאי-צױן ןדי אינקעך און נאטיראעך, אז זיי האבן זיך באמיט זייער פארטיי-נייםט אין די ׳עואן דורב- זעצן, האט נישט רען אנדער׳ע נעקאנט ז״ן? ײעאכער עראעכער און אויפריכטיקער פארטיי-מאן קאן, א׳ױיפאייגנדיק די האנט אויפן הארצן, באהויפט;, אז ז״ן פארטיי װאאט אנדעױע געהאנדאט? האט עס די אנדערע פארטייען ני׳עט גע׳עמעקט — א־ז פאר זיי נעװען א פשוטער אויםװענ; פאר׳עטארקן זייער געי׳י־בט אין דער שוא- באײעגונג און דורכזעצן ז״ער אייגענעם פארטיי-נ״םט. באזונדערם אייכט איז עם געװען צו פארװירקאעכן פאד די צױניםטן. זייער געװיכט און זייער היעפעה צװי׳ען רער ״רייעעד באפעאקערונג אין פויאן איז נישט אין אן ערך גרעםער און שטארקער, װי די בונ- רישע. די כאעראיי עפנטאעכע ײאאן, ײאם זענען דורבנעפירט נע- װארן פאר די אעצטע יארן אין פויאן, האבן עם נאענצנד באװיזן. איז װאם װאאט נעקאנט זיין א״נפאבער, װי אט רי נעװיכט און ה׳עפעה אויםנוצן פאר דער שוא-באװענונג, כר• צ• באהערשן זי. אד״ננעמען אין איינענע הענט? פונקט װי זיי טוען עם ביי די װאאן אין םיים, אין מאניםטראט, אין קהאהן פאר׳עטייט זיך, אז דאם װאאט פאר זיי מענאעך זיין נאר דאן, װען די ־עוא אויף יידיש זאא װירקאעך זיין זייע־ א״גענע א״ביעכע זא־ ױען ז״ זארן פאד- מאנן אן אינערע נשמה-באצױנג צו דער ייד״עער שוא-באװעגונג װי אזוי זשע פארט האבן די צױניפטן נעהאנדאט אין רער װירקאעכקייט? זײ האבן איבערגעאאזן ־אם שיאבטפעאד פארן ״בונד״ און פ־עאי-צױן אין אאיין נעבאיבן יעטיין פון דעױו״טן — נישט ז״ע־ 'אר... און אזוי זענען •א׳־ן פארנאנגען רארף אכע־ מיטאמאא ארױסשפ־יננען א שארפער קאנפאיקט צװישן צױניםטן און ״בונד״, אזא שארפער, אז די צױניפטישע נעדואר האט געפאאצט, און, ארויםגייענדיק פון די כאים. האבן זיי אננעהויבן באמבארדירן... די •ידישע שואן זי איז פאוצאיננ נעױארן די איינציקע ציאברעט פאר די הארמאטן און באמעם. און ארטיקע נאציאנאאע פארמען. װיבאאד אבער םיר זאנן זיך זעאבםט אפ םונ^ נרונט-פרינציפ פון דער םוטער-שפראך, פאראירט אונזער פרעטענזיע איר זין און בארעכטיקוננ: אויב דעם קינד איז ם״-װי-םײ פרעמד די שפ׳־אך פון דעד רערצױננ און ביאדונג,־ער דארף זי ערשט אערנע;, — דאן האט ד• בבורה די אאנד-שפראך... און גופא ביי אונז אינעװ״ניק, אויף אונזער איינענעם אינעװייניקסטן פראנט, גייט דאך פאקטיש דער קאמף נישט צװישן העברעיש און אאנד-שפראך, נאר אויםשאיםאעך צװישן יידיש און אאנדשפראך. די םאםע װיאדםטע , אומנעבונדענע םאנטאזיע קאן זיך נאר נישט אויםמאאן די מענאעכקייט, אז דא, אין נאות, ביי דער פיאמיאיאניקער יידישער באפעאקערוננ זאא העברעיש װערן די אומנאננם-שפראך, זאא פארבייטן, קומען אויפן ארט פון ייריש אדער אאנו״ט?ראך און װען מיר זאאן ױך נויטיקן אין באװ״זן, װאאט םאר אונז אאם שארפםטע איאוםטי־אציע געקאנ)ט דינען — רער נורא פון דער העברעישער פרעםע םיאיז קיין םוד נישט, אז די צױניםטן ביאדן די גרעסטע ארנאניזירטע קראפט אויף דער יידישער נאם, און דאך ני׳טט נעקוקט אויף די העכםטע אנשטרענ- גונגען ןםיאיז דאך ב״ זיי באםת א פרעםטיזש-פראגע...), ײ• שפאט-קייין און נישטיק איז די פרעםע אין העברעיש אין פארנאייך מיט דער פרעםע אין ״דישן װייא קינםטאעכע עקספערימענטן קאן מען אונטערנעמען נאר מיט םפעקט-פאאנצוננען, אבער נישט מיט א םטיכיש-פאיםנדיקן מאסן-אעבן. םיאיז קיינעם נישט גענעבן, אפיאו די אאמעכטיקסטע, משנה זיין די ״םררי בראיטית״, ככונה תהיאה, אויט א פארוים-באשטימטן פאאן. דאם איינציקע, װאם די צױניםטן האבן נעקאנט דערנר״כן מיט די תרבות-שואן ןאון דאם האט זיך זײ נאענצנד אייננענעבן...), איז באויז צעשטערן די יידיש-דאמבעם. װאם זאאן אױפהאאטן דעם ר־אננ פון דער אאנדשפראך אװ אונטעררייםן רי ארנאניזירטע כחות, װאפ זאאן קאנען קעננשטעאן זיך דער פארפאייצוננ פון אםימיאאציע-שטראם. סיאיז קאאך אז װען אנשטאט צו ניין קעגן דער נאטור און קענן דער םטיכיע, אנשטאט צו פארײענדן נעװאאטיקע ענערגיע און ענטוזיאזם אויף אזא האפנוננסאאועך פארוים-פארמשפטער אונטערנעמוננ, ײי קואטױוירן העברעיש-יטפרעכנדיקע ״אוניקומס״, אפגעריםענע פון אעבן און פון דער םביבה, — ײען אנשטאט רעם װאאטן רי צױניםטן, װאם ביאדן, װי געזאגט, דעם נרעםטן ארנא- ניזירטן כח אויח דער יירישער גאס, נעאיינט זייער גרויםן נעװיכט אויפן װאנשאא פון נאט־ראעכן מאםן-אעבן, װען זיי װאאטן אט די זעאבע נעװאאטיקע ענערניע און ענטוזיאזם נעװידמעט דער נאר- מאאעך נאטיראעכעד שוא פון ר• פאאקם-מאסן, װאאטן מיר שוין אצינד נאנץ װייט נעהאאטן מיט רער דאזיקער שוא. מיר װאאטן שוין אאננ נעבראכן רעם אויסערן און אינערן װידערשטאנך און דאם יידישע שוא-װעזן װאאט מיט זיך געביאדעט אזא זעאבםטשטענ- ריקע מעכטיקע םעםטוננ. אן װעאכער םיװאאטן םון זיך זעאבםט צעקאאפט װערן די פײנטאעכע אננריםן. אויה דער יידישער נאכ ײאאטן םיר דאן אחאוטין נ*שט געהאט קיין שום ארנאניזירטע קראפט, װאם זאא זיך קעננשטעאן דער שוא אויף יידיש. די ברײטע ארטאדאקםישע שיכטן זענען קיינמאא נישט נעװען קעגן ייריש. פארקערט, זיי האבן תמיד עקשנותדיק פארטיידיקט ״דיש. װענ; די ארבעטנדיקע מאםן שוין אפגערעדט, און דאס ביםא אםימיאא- טארישע אינטעאינענץ ײאאט ׳םוין נעײען פאראוירן רעם מוט אפן ארויםצומרעטן מיט איר אםימיאאציע-אידעאאאניע. םיײאאט אויף אזא אוםן געשאםן נעײארן אין דעם פרט אן אאנעםיי׳נ׳ע, אן איינ־ הייטאעך-נאציאנאאע נעזעאשאפטאעכע מיינוננ, װאס װאאט נע־ שפיאט אן אנטשיידענע ראאע און באהערשט אונזעד קואטור-אעבן אט ד• נינםטיקע םיטואציע האבן די צױניםטן אונטערגערים; מיט זייער פיינטאעכעך און אין בעםטן פאא, נײטראאער האאטוננ בנונע צו ייריש. יענע נרויםע באאעבאטישע און קאײנבירנעראעכע שיכטן, ײאם נעפינען זיך אונטער ז״ער השפעה, האבן זיי רורי• רעם אביעקטױו, קענן זייער איינענעם וויאן, נעשטויםן אין די/ארעמם פון דער קואטורעאער אםימיאאציע: דעם הכשר דערײך די אינרוא- נענציע האבן זיי באקומען פון דער תרבות-שוא... און ײיבאאד אזעאכע נעטרײע שומײם, װאס שט״ען אויף דער װאך פון נאציאנאאער קואטוך װ• ־• צױניסטן, האאטן ײדיש און די שוא אויף ייריש אויב נישט פא׳־ א שעדאעכער זאך איז פאי א ז״טיקעד אננעאעגנ- הײט—איז דאך הותרה הרצועה, און בײ די כאעראײ היינטװעאטיקע באאעבעםאעך און נאנצע און האאבע אינטעאינענטאעך און ביי םתב-