Literarishe bleter · 1930-01-03 · 1 (3.1.1930) · p. Seite 4

נוס. 1 ^(296) ׳פ זײס 4 בן * ד י ד / 3 ע ר? \ ן אויף יעגעד זײט!אדיקאדז (אן אונאארט״אי־טע באטראבםונג) בע, זענען רי אביעקטױוע תנאים פונב קאנדה און די יעאנםן אויף א נצחון נישט נעװען אזו• גינסטיק פאר אונז, װי דװקא אויף אט דעם ׳טוק-נעביט. די רעבט םון ד• נאצ־אנאקע םינדערהײטן אויף א״נענע יצוקן זענען יטױן װײט אןן טיף ארײנגעדרונגען אין גע־ זעריטאפטקעכן באװוםטזײן, האבן זיך דודכגעשגאגן דעם װענ בױ צו דע־ העככטער צװייטנפעקקערלעכער טריבונע, װאם אױ בארופן צו באיםיצן רי ראזיקע רעכט, אזוי, אז פארן הער׳שנדיקן פאקק איז גארנייםט אזוי ב׳טוט אפצוזאנן זיך פון אט די ערעמענטארע און קיזאר-פארטורירטע פארפריכטוננען רגבי דעם ׳עור־װעזן פון די דיינךערהייט־פערקער. או־ב נאר רי נאציאנארע מינרערהײט טרעט א־ייס םאריראד, א־ן אן א״נהײטרעכן פראנט, און פארטיידיקט ענעדנ״ט און םיסטעמאטיש אירע פאדערוננען, קאן זי ז״ן זיכער אין דעדפארנ. אויך םיר ײארטן אין דעם פרט נ־שט געבירדעט קײן אויסנאם. װען ארע אונזערע אקטױוע נעזערשאפטרעכע בחות, ארע אונזערע פאריטישע פארטײען, ײארטן װירקרעך דורכנעדרוננען זיך כײט דער גדויפ און װיכטיקײט פון דער זאך, און אין אײן קור מ־ט דער גאנצער קראפט ארויםנעטראטן פאר דער פאדערוננ פון דעד ש,יר אויף ײדיש, װארטן מיר זיכער אויסנעקעםפט אט די ערעםענטארע רעכט אונזערע. דאס איז כרפי חוין. אויך כרפי פנים איז די אביעקטױוע םי־ טואציע דורכויפ גינםטיק פאר דער ש,יר אויך יידיש. דער פאקט, װאם אין די נרעםטע ״דישע קבוצים איז ״דיש די םוטער־שפראך פון די בדײטםטע שיכטן פון דער ײדישער באפערקערונג, שאפט רעם געזונטן און פעםטן באדן פאד דער דאזיקער שור. די ש,יר אויף ײריש איז דארט נישט קײן געקינםטרטע זאך, נישט ק״ן אינטע־ רינענטישע אויםטראכטעניש, נא־ א שימיק םטיכיש רעבן. מיט דער פארערוננ פון דעי שור אויף ײד־ש נײען מיר נישמ קעגן דעב שטדאב,;אר מיטן שטראם, מיטן םטיכישן רעבנם-פדאצעם. און דאם דערר״כטערמ אן א *טיער דעם קאמף פון די באװוםטזיניקע ארנאניזירטע געזערשאפטרעכע כחות קענן די אם־םיראציע- טענדענצן. אזוי איז אין פרוג די אביעקטױוע ראגע. אבער — און דא קוטען םיר צום גוף העגין,— ביאיז נעשען א םערקװירדיקע זאך. אונוער פארקריפרט רעבן האט פון זיך א םשונהדיקן ױצא־דופן ארויסנעבראכט, ד• נעשװוירענע נאציאנאריםטן אונזערע, די צױ־ ניסטן, װאם טראגן אין זיך די פורע פאראנטװארטרעכקײט פארן נאציאנארן גורר פון ײדישן פאאק, פארן נורר פון אונזער נאציא- נארער אויפרעבוננ, האבן זיך צו אט דעם אנטשידענעם קאםף פאר רי ערעםענטארע נאציאגארע רעכט אונזערע, צום קאםף פאר דער שור אויף ײדיש, באצוינן מער װי נרײכגירטיק. די גאנצע ענערניע, רעם ברען און פאטאם, האבן זײ אפנעגעבן אויםשריםרעך דער תרבות־שור אין העברעיש — און דערםים כרפי המ בױדעים וברא ױדעים געבראכן דעם אײנה״טרעכן נאציאנארן קאםפם-פראנם און אונטערגענראבן דעב באדן פאר אונזערע נאציאנארע פאדערוננען, און כרפי פנים — נעעפנט טיר און טויער פאר דער קולטור־ אסימיראציע און אפנעד״ניקט דעם װענ פארן טריאומפארן גאננ פון דער הערשנדער ראנך־שפראך. דער הערשנדיקער מאכט איז געגעבן נעװארן דאם זיכערםטע געװער אין קאמף קעגן אונזערע פאדערוגגען.• האט זי זיך נאר נע- קאנט װינשן א בעםערן פתחון־פה קענן אוגז, װי דעם, אז מיר זע- נען זערבםט צעריםן צװישן זיך, נישט אײנהײטגעך? און דער עיקי — םיר האבן בידים אונטערנעבראכן דעם צװײג, אויף װערכן מיר זיצן. רע־ זין פון די נאציאנארע-מינדערהײט-פאדערוגגען אויפן שור־נעביט באשטײט דאך אין דעם, װאם די נעזונטע און נארםארע קורטודערע אנטװיקרוגג פון קיגד איז מעגרעך נאר אויף דער מוטעד- ש׳פראך. דאם איז די אײנציקע בארעכטיקוננ םאר דער פארערוננ, אז, נישט געקוקט אויף די ׳צװעריקײטן און דער קאמפריצירטקײמ פון דער זאך, זאר דאך די מרוכה אײנפירן אנשטאט אן אײנ־ הײטירעכער םאוכה-פארם פון שור־בירוננ םארשײד;- ראס געזערשאפטקעכע קעבן איז אװי אומגעהויער פארװיקרט א־ן קאםפייצירט, סישטויפן ז־ך רארט צוזאםען אזו• אוםענדרעך פ־ר פאי־ש״דנא־ט־קע און אפט קעננזעצ־רעכע כחות א.־ן מענדענצ;, אז ס איז נאי יי־ן ױונרע־ נ־שט, װען איד טרעפט כברר אין א־־- נעי־ און רעדזעקבער םהנה -אריקארע און טיף-נײענרע מײגוננ- פארשידנהייטן. סיזענען אבער דא אין אט רעב פאדװיקקטן און קאםפריצייטן געזעקשאפטקעכן קעבן אזערכע קקארע און אוםצװײפר- בארע ס־ט־אצ־עס, װאס טרעטן אזו• בוקט ארויכ, סיט אזא פרי- םיטױוער פשטית. בבהינת אקב־אםעס, עקעםענטארע אמת;, אז ז״ דערקאזן קחקוטײן ק״ן שוב חקוקי-רעות נישט. צי אט דער קאטענאר־ע עקעםענטאדע אםתן;עהע־ט פאר אקע, װאס שיטירעבן צ• רער נאציאנאקער אויפרעבונג פון פאקק, ר־ פדאנע װעגן דער םוטער-שפדאך פון שור־װעזן. איז עם דען נ־ש־ט אקסיאםאט־ש, קאן גאר ב־• װעמען נישט איז דערװעקן זיך דער םינדסטע־ צװ״פק אין דעב, אז פאר רער נאצ־אנאקער אנטװיקרונג פון פאקק א־ז רי ש,יר או־ף דער םוטער-שפדאך פון די פארקב- םאםן דער ערשטע־ אוםבאריננטער תנאי, דער יסוד פון אקע יםודות? װעי זעט עס נ־שט באשײנפעררעך, אז דאס איז דער גדונט- זייר, רער עםור-התוך פון נאציאנארן בנין? און רעדפאר טרעפט איר אוםעטיב, בייארעפעקקער אן יסוב אויסנאב, רעב קאםיל פא־ רע־ שוק אי־ף רעד םוטעד-שפראך אין צ ע נ ט ד פונב קאםף פאר נאצ־אכאקער אויפי־עבוגנ. בקעטעדט רורך ד• ר״כע און העכסט-בארערנדיקע געשיכטע װענן די נאצ־אנאר-באפרײענדיקע בא- װעגוגגען פון ר• נאציאנאקע ם־נרערהײטן פאר די קעצטע הונדערט ־אי און איר װעט זיך דורבאױם אנשטױסן אויף א״ן און ראסזעקבע בירי: פון אײן זײט - װיפיי אוםנעהויע־ע כוחות אין ענערניע װערן פארװענרט א־-ר דעד או־פשיטעקונג און אנטוױקקונג פונב ׳טוק-װעזן אויף רער מוטער-שפראך, םיט װאם פאר א אפפערײיריקייט, א־- רעאקיזם, ריבע און ענטוז־אזב ד• ראזיקע אדבעט װעדט נעפידט. און פ־ן רער אנדעד זי־ט — װאם פאד א נעװארדיקע ראר דאס ש־פיקט, ױאס פאר א אויסשקיסקעכן אוי אגמשײדענב פאקטאר דאם בירדעט אין דע־ ראויקער נאציאנאר-באפרײענדיקער באװעגונג, א־ן רע־ נאצ־אנאקער או־פקעבונגן װי זש־ע באשטײט די זאך בײ אונז — בײ דער קראםישעד נאצ־אנאקער םינדערהייט? קײנער קאן נ־שט און װעט נישט ר״קענע;, אז אין נאציא- נאקן ז־ן געפ־נען םיר זיך א־ן די אוםג־נםטיקםטע רעבנם-תנאיב. ד־ כװאא־עב פון אםימ־ראצ־ע פאי־פרײצן אונז אין א םך א נרע- פערער םאם און דדינגען א םך מיפער ארי־ן, װ־ בײ װעקכער גיש־ט א־ז אנרער נאצ־אגאקער ם־נרערה־יט. ה־וצא םזה, — אז, אביעק- טױו גענוםען, האט פאר אונז רער גאציאנאק־ז־ינד־קער פאקטאד פון רע־ ש־ור אויף רער םוטע־-שפראך פון אוגזעדע פארקם-םאסן נ־ש־ט אן ערך םער װערט און באטײט און איז בארופן צו ש־פירן אין אונזער קעבן א פ־ר-אנטש״דענערע רארע, װי עדגע־ל אנדעריט וװ. נאך דער רעק־ג־ע, װאב פאררירמ איר השפעה אין אונזע־ יעב;, װאקט בײ א־נז רי שוק או־ף ״ריש נעקאגט װערן ד־ ז־כער- סטע פאזיצ־ע, רער פעסטע־ ש־ט־צפונקט אין אומםימרבארן קאםף יענן אםימ־קאצ־ע. ־בכן, װע־. אויב נישט אונזערע אויםנעשפראכע- נע נאצ־אנאק־סטן,' ־־ צױניםטן, ײאם דער נאציאנארעד אידעאי ב־רדעט רעב ארף און דעב תױ פון זײער געזערשאפט־רעכן זײן, האבן ז־ך רי עדשטע נערא־פט װארפן מיטן נאנצן ברען און התרהבות א־ן קאםף פאר רע־ שור אויף ײדיש?! געװים א־ז רעי קאםף זײע־ א שװערער, צוערשט — כרפי הוץ, פאר רע־ עפנטקעכער אנערקענונג מצד דער מרוכה, די ש־ור זאר גענ־םן ר־ זעקבע דעכט, װי די מקוכה-יקוק און זאר אויםנע־ הארטן װערן אויפן םרוכה-השבון. והשנית — כרפי פנ־ם, קענן די אינעװײנ־קסטע אסימיראצ־ע-טענדענצן, קעגן דעם אכצן און קעכצן נאך דע־ פרעםדער קורטור, נאך דער שור פונם הערשנדיקן פארק. םידא־־־ אבע־ האבן אין זין, אז ערנע־ו, א־ן ק״ן אנדער עפא-