Literarishe bleter · 1929-12-27 · 52 (27.12.1929) · p. Seite 1024

** זײט *■102 7יסעד>)רישפ ב?סם2ר נ^ס. 52 (295) או; ער ברענגט זי צום פריץ. װיטעק ר״םט זיך אדורך דורך די פריצי׳טע װעכטער און ׳שפריננט ארייז צום פריץ. אויך םאנדא װערט זיך, אנער עם חעלפט נישט. װיטעק באקוסט זיין שטרא,ש ער װעדט גע׳טמיםן ביז צום טויט, און סאנדא נייט אראפ פון זינע;. די אכזרױתן פונם פריץ פילן איבער דעם כים׳ אי1 יי פייערן שטייען- אויך. סיאיז אין דער פיעסע אויך דא א ייד, דער זיידע יאשע מיט זיין פרוי באבע דװא׳טע. זיי װוינען עטלעכע מייל פונם פריצעכ חויױ. ביים פריץ זענען קיין יידן ני׳טטא, דער לעצטער איז אויך פאדטריבן. לעכט זיך דער ייד מיטן חסר־ננאר פון זיין נוטן פריץ, ער האט זיך א םילכל, און די דערדריקטע פויערן פון דעם אכזריות- דיקן פריץ קומען אריין צו דעם יידן. עפעס נרייט זיך, עפעם סודן זיך די פויערן. און אט קופט אן דער פריץ און װיל דערגיין ביים יירן, װאם סיקוםט דא פאר דער ייד ׳טװיינט. און רער פריץ איז זיך אין אים נוקם. ער האט אפנעקויפט די ערד, װו םי׳עטייט דעם יידגס םילכל, און ער טרייבט אים אװעק. און דער ייד נייט אװעק צו די פויערן, ער גייט מיט זיי קענן דעם פריץ. אין פערטן אקם קוםט פאר דער או־פיעטאנד דעם פריצעם דינער אנטלויפן, א טייל ץזטייען צו צו די אויפ׳טטייענדיקע, און דער פריץ קומט אום... א בונטער ׳טטאח, אינגאנצן ניי מיט זיינע נעשטאלטן און קאנפליקטן פאר דער ײדי׳צער בינע. דער רעזשיסער און די ארטיםטן חאכן ם־ט א באזונדער פליים באמיט זיך אט די נייע טיפן צו פאר- קערפערן אין כצענישע געשטאלטן. מע; האט נעהערט אויך דער פרעמיערע טענות: באדארך די יידישע בינע געבן אזעלכע פיעסעם פונם אלנעמיינעם לעבן, אן א רײן-ײדישן אינהאלט? און מאדנע: טענות האבן נעהאט נראד די, װאם װילן פארװעלטלעכן דאס יידישע לעבן. םשמעות, אויך ז ײ ק־ענקען נאך שטאדק אויח דער אלטער פארםולע: ״ז״ א ״ד ב״ זיך און א מענטש• ביי אנדערען״ רי שארפע פאנאנדערטיילוננ צװישן ייד און מענטש, זען ביי ז י ך אין יידישן טעאטער עכט-ײדישס, און ב״ ז יי — מענטשלעכם, — דאם איז אן איבערבלייבעכץ םון אמאל, װאס דארף באקעמפט װעח. און סאקע סהאי מעמא איז נוט, װאם דאם נ״ע יידישע טעאטער איז נישט נעקומען םיט א ״פינ- טעלע ײד״-פיעםע. עם איז נעזונטער הן פאח צוישויער און הן פארן ארטיםט. — לאמיר פרװון ארוים מיט אונזער מעאטער םונם טעמפן װינקל פוז דעם באגרענעצמן ײדישלעכן רעפערטואר. װעגן דער פ־עפע און װענן דער אויפפירוננ װעט נאך אוים- קומעץ צו רעדן אויכפירלעכער אייניקע םצענעם, עפייאדן אין דעי אויפירוננ װעלן נאך פארשטארקט און פארגאנצט װערן דורך דעם יעזשיכער און ארטיםטן, און א״ניקע דעפעקטן װעלן באז״טיקט װערן. האט מען דאך גענריימ די פארשטעלוננ ביי אזעלכע שײערע, אומניכםטיקע באדינגוננען, װאם טאקע נאר ״דישע איוטיזןזרן-און רעזשיסערן-עקשנים זענען מםונל צו ארבעטן. און דעריבער דאר־־ מען די ערשטע טריט פונם נ״עם טעאטער פארנעבן. די ארטיסטן לאנדוי, לעדערמא;, טורקאװ, דיאנא בלומענפעלד, און אויך די װנ- נערע ײאלפשטאט, נרודבערג האבן באװיזן, װער מער און װער װײ־ ניקעד, צו נעבן פ״נע פארקערפערוננען פון די פריציש-פויערישע נעשטאלטן, װאם זעגען דא אין דער פיעםע. אויך קאהן און נארבאזש זענען נעװען פ׳ין אין ז־יעד יידישע ראלן. ״אויפשטאנד״ איז א שיינע, אינטערעםאנטע און קולטורעלע פארש־טעלוננ, און סיי דער װארש. נייער יידישער מעאטער, םיי דוד הערמאן, םיי די ארטיםטן קאנען שטאלץ זײן, װאם אין אזא קורצער צ״ט און ביי אזעלכע שװערע באדיננוננען האבן זײ צונעטראנן דעם װאדשעװער יידישן עולם אזא םורפריז. עם איז אן אנהויב, ײאם איז מחייבן נחםן םײזיל ר ע ר ר ע פע ר ט ו א ר פ ו נ ם ״ װ נ י ם״ דעד װאדשעװער נייער יידישער טעאטער פלאנט אויפצוםירן פאלגנדיקע פיעםעם: ה. ליױויק—דער גולם, םט. צװיינ — ײאלפא- נע דער טאנץ ארום נאלדז, פרץ הירשב״ן — חענט, מ. . שטיין — די חורבה, לימױינאװ — דער רויטער רעװיזאר און אנדערע. צוליב מאננל אין פלאץ קאנען םיר דא נישט אננעבן דעם אינהאלט פרן די טעלענראפישע באנריסוננען צי רער םייערלעכער י עםענוננ שון װניט פ־ר ױעלן עם געבן אין צװײטן נושער פאר אין דעם באשטימטן טערמין. עכ איז נעגעבן געװאדן זיך אלײן אן אויפגאבע, און מען מוז זי אויםפירן צו דער צייט. עם איז שוין שפעט, און םען איילט אהיים זיך א־בערטון ױם-טובדיק לכבזד דעם יזם-טוב. פיייטיק אװנט. רי מידן פונם ״עליזעום״-טעאטער זענע; בר״ט צעעפנט. מען קומט מיט אויטאם, מען קומט מיט דאראזש- קעס, מען קומט צופ־ס. אלע איילן. פנימער לויכטן, מען איז צו- פריד;, װאס מען האט ראך דאפ דראמאטישע יידישע טעאטעד נעעפנט. און װו? אין ״עליזעום״, װו עישט צוריק מיט עטלעכע טעג האט נאך נעלעבט די ״לענענדע״ בו ו־א יידיש-פוילי׳םן טעא- מער פון ״מ־רליא עפראם״-שניט. אלע זענען געקומען צו דער עפענוננ. נעקומען אויפן עדשטן רוי־. ה״כט עם, פאדאן נא־ אוױ' װעמען זיך שטיצן, מיט װעמען צו בויען... דער טעאטעי־ איז פול געפאקט. קאפ אויף קאפ, און די שענםטע קעפ פונם ״דישן װאדשע. מען באנדיםט ז־ך פייערלעך, פריידיק, מעשה-מחותניכ. איין קלינג, דער צװייטעד דארט, הינטערן פארהאננ, פארענדיקט םען נאך א״ליק און נערװעז די דעקאראציעס. מען קלאפט נאך צו א װאנט, א ױענטל, מען צ־ט נאך או־ף א ה־נטערנרוגט, די דעקאדאציעם זענע; נאך פ־־ש, פ״כט. די לעטצע אנווײזונגען, באפעלן פונם רעזשיסער די אדטיםטן זענען מוכן ומזומן. די באקאנטע נערװעזע, שפאנענ- ־יקע שטימונג פון פאר דעם אנהויב. דריי קורצע רעדעם-באנריםוננען. נ. מ י יז יל — אינם נאמעז פון דער איניציאטױו-נדופע פאר דעס יידישן טעאטער עד דעד- צ״לט ײעגן די נדויכע שײעדי״ט;, ײאם זענען נעשטאנען אין װענ, און דעריבער אױ נאך מע־ אנגעלייגט די שמחה הזורעיפ כדמעה כדנה יקצורו... א־צט איז דאם טעאטער נעשאפן, און -םיװערט איבערגעגעבן דעד יידישער נעזעלשאפט א•; איר רשות. א קא- צ י ז נ ע באג־יםט אינם נאמעז פון'ליטעדאטז־פאדיין און פען-קלוב. דעדט װענן דער באדייטיננ פונם יידישן טעאטעד און װענן ז״ן טראנעדיע צו אדבעטן אן מיטהילף און םובסידיע. מ. י װ ו י ל ע ר באנריםט א־נם נאמעז פונם יידישן אדטיסט און שטעלט זיך אפ אויף דע־ אפפערװיל־קייט פונם יידישן איטיסט שטענד־ק און אױך א־צט, ביי דעם ניי-נעשאפענעם טעאטע,־ אפלאדיכמענטן, דאנק- בארע אפלאדיכמענטן. פאדפליכטונגען מיטצ־איכעטן, מיטצוהעלפן דעם װ״מערדיקן בויען... און דער פארהאנג עפנט זיך, און כ־הייבט זיך אן די כאד- שטעלוננ, די ערשטע פארשטעלונג פונם װארשעװער נייעם ייד־שן טעאטע־ ״אויפשטאנד״ איז נישט די ערשטע דראמע ביי י. ב צפור א־ז 3זסנ איז דערש־נען זיין ״די שבינה א־ן נלות״ (מ־םטעדיע אין 5 אקטןן, אין.צ״סו — ךי דדאמאטישע פאעמע ״אין בכל״. אין 10-23 פארעפנטלעבט ער די דדאמאטישע לעגענ־ע ״ ב״ ד• טײע־ן״ (א נייע באאדבעטונג פון זיין ערשטעד מ־םטעדיע ״די שכינה אין גלות״). א־ן מאנוכקר־פט האט ער צװי־ פיעסעס: ״דער פוקסי (פונם ״דישן עמיגראנטן-לעבן אין פאריזן און ״נ״ע דודות״ (ײאפ כאהאנדלט דעם קאנפליקט צװישן די אלטע און נייע אנשויאונגע; פון פאמיליען-עטיק). מיט ״אויפשטאנד״ אבער דעבױטירט איצט י. ב. צפור אויף דער בינע. און פיאיז זייער נוט, ײאס דע־ װאר- שעװער נײער יידישער טעאטעד הייבט אן זיינע פארשטעלונגען מיט א נייער פיעםע פון א ױנגן יידישן דראמאטורנ. ״אויפיסטאנד״ איז נעבויט אויף דעם קאנפליקט צװישן פריץ און פויע־ סיײערן דא נענעבן צװיי ײעלטן, — די פריצישע און פויע־ישע. איינע — א צעפוילטע, דענענערירטע, אכזרױתדיקע און אוממענטשלעכע, די צװ״טע — א דערדריקטע, דערשטיקטע, אכער מיט א ײילן צו מענטשלעכן לעב;, װאס כאװייזט זיך בעיקר ביי ד• ױננע פױערן. די אלטע זענען שוין נרייט אזוי צו טראנן די יאך אייביק. אזוי איז נעװען און אזוי װעט ז״ןן די ױננע אבעד װילן שוין מער נישט לי־דן די דערנידערונגען און זיי טראגן האס, ױאר- נוננ. דא, ב״ דעם פ־־ץ, עקזיסטירט נאך דעי מנהג, אז א כלה א•; דער התונת-נאכט װערט נעבראכט צום פ־יץ. װיטעק דעם אלטן גרזשעלאס זון, האט ליב מאגדאן. אבער ער װיל נישט זי פירן ״אונטערטעניק, אליין, אין פריצס שלאם״. דער עקאנאם, רעם פריצם שליח איז יער טר״ער דינער פון זיין ליידנשאפט-קרענק- לעכן אלמן האח — ער רייםט אװעק מאגדאן פון װיטעקפ ארעם