Literarishe bleter · 1929-12-27 · 52 (27.12.1929) · p. Seite 1025

זײס 1025 9?יסעד^די^ 3?11סער גזם. 52 (295) די פײערלעבע ײװא־־אהאדעמיע איז װארשעװער שטאטראט אויםטדים םוז םדים עליאם ו.-ז>ס ער איז אין דער טיף, ער יװ״םט, אז די דיזזיקע טיף האט זיך אירע באזונדערע געזעצן, הןןט זיך איר באזונדערע ײעלט. * * דער אײנגיקער אויםטריט פון מרים עליאם. דער ־אקאנמער אר־ טיםטין פון גױ־יזןרקער קונםט־טעאטער, ה>ןט ארויםגערופן גרויס אינטע־ יעם ביים היפשן עולם, ווזןס האט פארפולט דעם זאל. און די דערװארטונ־ גען היןבן נייטט אפגעגארט. קודם כל די דעריטיידונג, די קליידונג, דער גיך־געפונענער קאנטאקט מיט דעם פובליקום. ײען מען ײיןלט ני׳םט געװוםט, אז מרים עליאם איז אן אמעריקאנערין, וואלט מען געזאגט: עריטטקלאםיק אייראפעייט. מרים עליאס איז א טראגיקערין, איר יטטים איז הארט, םול מיט פאריטטיקטן מענלעבן געשריי םון טיפםטן צער, נייטט אדעםאל בא־ העריטט זי איר יטטימע, מאדולירט זי זי גענוי לויט איר ווילן, אבער די דאזיקע •טטים־אויסגליםיטונגען •טאקירן נייטט, װארום מרים עליאס איז דאך שוי׳טפילערין אין עריטטער ריי און א זינגערין אין צװייטער ריי. איר אייגנטלעבע קונפט איז דער רעט־טיטאטיוו — אב״י רעט־טיטאטיוו אן נאט;, װו עס •טפילט די הויפטדאיע דער טעמפערארענט םון דעם אר־ טיםט און נייטט די טויטע פאםיקלעך פון רי נאטן. און מײם עליאם בא־ ווייזט פיל טעמפעראמענט פון א טראגיקערין. אט דאם זענען די •טטים־מים־ לען. חזץ דעם זענען נאך דא הענט־מיטלען. אזעלבע הענט־קאמפאזיציעפ װ• ביי מרים עליאם האבן מיר •טוין לאנג—און אפ־טר נאך קיינמאל—ני־טט געזען ב״ א יידי׳טער ארטיפטין. נ״טט אלע ארטיםטינם האבן אויך אזעלבע װונדערבארע דינע פינגער, אזעלבע לאנגע אדעסס װי מרים עליאס. און פארגעםט ני׳טם, אז בײ א יידי׳שער ארטיסםין, ביי אן ארטיפטין פון פאלק. וואם רעדט אפט מער מיט די הענט ווי םיט װערטער, איז דאם שפיל פון הענט נייטט אונמערצױטאצן, און ווער יסמועספ אזא אנטציקנדיק טרא־ גיש שפיל פון הענט ווי ביי מדים עליאס. דאם קען מען נ״טט בא־טרייבן. דאס מוז מען זען — ווייניקםטן אין א קינא־בילד, אויב שוין נישט אין דער ײירקלעכק״מ. נישט אלע זינג, רעטשיטאםיוו און רעציטאציע־נומערן, וואם טרים עליאם האט געגעבן, האבן אויםגענומען, ווייל ערשטנס איז די אקוםםיק פון זאל זייער א שלעבטע און ווייל צװייטנס זענען נישט אלע נומערן געװעזן אזוי באארבעם, אז זיי זאלן ביי אלעמען אוינעמען. נישט נוימיק יענען געוועין די נוםערן אין ענגליש נאד די יידישע נומערן, ווען דער איינדרוק דארר זיך פארגאנצן און נישם פארשמעלערן דורך דער אומקענם־ ניש פון דער שפראך מצד דעם פובליקום. די באארבעטונג פון ״מאניש״ איז דײקאדיק, איז ארינינעל, אבעד דער ווילן צו זיין דװקא אריגינעל איז צו קלאר. דארם װו מען ריבם זיך פון דור־דורות זינט מען דעצי־ םירם ״מאנישן״, אויף א געשר״ דארט גיט עליאם איר ווונדערבארן פיא־ ניסימא, וואם דרינגם מיט זיין דינער שטילקיים אין די דינםטע נערװן, און דארט ווו מען ריבט זיך אויף שטילינקע ײערטער, דארט הערט זיך דאם מעגלעבע אומגעצוימםע געשריי. דעם םאמע גדעםטן איינדרוק, א לאגנ־ בלייבנדיקן איינדרוק, האם געמאבט דער פילפול, דער ניגון אן ווערטער — די קינםטלערין ביי אן אפענעם פאליאנט, ווי א ישיבה־בחור, שמועסט זיך דורך מים די םויטע בלעטער, בלעטערט אין זיי און אלעמאל פאלט א״ן א שארפער און א נאך־שארפעיער געדאנק. דאם דאײקע שפיל פון עבאם, דאם דאזיקע ארומלויפן אין דעם וואלד פון דעם םפר, רופן און הערן א ווידערקלאנג, האט געמאבט ממש א געוואלטיקן א״נדרוק. א קינםט־ לערין, ײאס האמ געקענט אזוי םטיליזירן א גמרא־ניגון איז א גרויפע קינםםלערין, א נרויםע יידישע קינסטלערין. ם. ר. שווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווווו מיטװאך, דעפ 25־טן רעצעמבער קומט פאר אין ױ?>רשעװער ליטעראטן־פאריין דער זיבעמער פען־מיטװאך. איינגעארדנט דורך דעם יירישן פען־קלוב, נעװידמעט דוד בערגעלסאו און זײו שאפן דינסטיק, דעם 17־טן דעצעמבער איז אין גרויסן יאל פון װארשע־ װער שםאט־ראט, דעם זאר מיט דער ריייק־שרעבטער אקוסטיק, פארגעקומען די ערשטע פייערלעבע אקאדעמיע פאין ייװא. מיר מיינען, אז עם איז נישט געוועזן די םאמע גריקלעבםטע אידעע צו נעמען דווקא אט דעם ״גוישן״ זאל. דער יידישער עולם פידט זיך אין אים פיעמד און האלפ זיך שוין לכתחילה אפ פון קומען אהין. דער עולם אבעי, װאם קומט שויז ׳א, דער הארט זיך װידער אפ פון פידן זיך גוט און ה״מיש. דאם רעבט אויף באנוצן דעם זאר פון װארשעװער שטאט־ראט אויף יידישע אימפרעזעם האט מען ערשט נישט ראנג אויםגעקעמפט, און זאבן, װאס זענען געװען אביעקטן פון קאמז, האבן אויף זיך אן אומאנגענעמען ײח פון פולװער נאך א לאננע צ״ט נאך ז״ער דעראבערונג. חוץ דעם איז די אקוסטיק גיבער צוגעפאםט פאר שטאט־ראט־זיצונגען, װו איינער דארף נישם הערן, װאס דער אנדעדער רעדט — א״דעד אויף איםפרעזעם מיט ארםיפטישע פיאדוקציעם און דער עיקר מיט פראדוקציעם פון אן אר־ טיםםין, וואם מען העים זי נאי איינמאל, אין א שםאט. ווי דאם איז גע־ װעזן םיט דעם אויפטריט פון דער קינטלעיין מרים עליאס. איינמאל האט מען עם אפשי טאקע נעדארפט טון און פירן אהין דעם ״דישן עולם לשם דעמאנסטראציע, אבער א שטענדיקער פלאץ פאר יידישער אימפיעזעס קען דאפ נישט ז״ן. דעם אװנט עפנט ד״י מ. זילבערפאיב מיט א קורצער רעדע ײעגן די צילן און אויפגאבן פון ״װא. עם איז א ׳עלמענער פאל אין דעד גע־ שיכטע פון דער װיסנשאפט, אז אירע אינסטיםוטן זאלן ײערן אדגאניזירט דורך די, װאס זענען צום ווינציקםטן צוגעפאםם און פארפליבטעט דערצו, פון די ברייטע פאלקס־מאםן — זאגט דער רעדנער. אבער אונזער קולטור ײאקפם ביי אזעלכע נישטנארמאלע באדינגונגען, אז מײ חידושן זיך גאד־ גישט אויף קיין שום אבנארמיטעט. ביי אונז איז אלדינגס רעבם, אבי צום לעבן. און מיר זעען םאקע, אז דעי פיפטעס איז דער בעסםער. די זעלבע פאלקס־מאסן, וואס האבן געשאפן די דריי װיכטיקסטע פאקםאין פון דער מאדערנער יידישער קולטור, די ״דישע פיעםע, שול און ליםעראטור, םוזן, ווילנדיק, אדער נישט ווילנדיק, איצט שאפן די אינםטיטוציע, וואס איי געווארן א לעבנםנויטײענדיק״ט פון דער מאדערנער יידישער קולםור — דעם ״. װ. א. ד״ר םאקם וויינרייך האלט א טרוקענע, אבער אינהאלםרייבע רעדע װעגן דער פאקטישער איבעמ פון ״װא און ד< פאקטישע סעגלעבק״טן פון נייע דערגרייבונגען. עי אילוםםרירט זיין רעוע מיט ציפערן און די ציפערן מאבן א געהעריקן א״נדרוק, װי שטענדיק. ײייל ציפערן זענען— נישט קיין פראזן. און גוט איז, װאם דער ייײא קען זיך דערלויבן דעם לוקםום צו אפעײרן מיט ציפערן ב״ ״ינע אגיטאציע־ארויסםיעטונגען. ד״ר יצתק שיפעי רעדט אלם חיסטאריקער. ער רעדם וועגן דעי• חיסטארישער םעקציע פון ״װא. פיל אבטונג רופן ארויס די נעםען פון די מיטארבעםער פון דעי היםםארישער םעקציע. עס איז מאקע אמת, אז עם איז נישט דאם פארדינסמ פון דער היםטארישער סעקציע. װאם ש. דוב־ נאוו איז דאם, וואם ער איז. אבער עס איי בלי שום םפק דאס פארדינםם פון דער היםטארישער םעקציע, װאס אזעלבע גרויםע פארשער ווערן צו־ געצויגן צו א געט״נזאמער ארבעט און װאם דער יידישער היםטארישער פארשונג וועט בקרוב באשערם זיין צו האבן אין ״ווא א געמ״נזאםען אדרעס. די ארבעטן, וואס די היסטארישע סעקציע חאט שוין אויפגעטון. רופן ארוים פיל אכםונג נח פרילוצקי איז פארליבט אין דער פילאלאגיע און װי יעדער פארליבמער זעט ער אין דעם געליבטן אביעקט די װעלט און דורך דעם געליבםן אביעקם באנעמם ער אלע דערשיינונגען פון לעבן, ײאם אלע אנ־ דערע מענטשן באנעםען נאטירלעך אנדערש, אבער, אז פרילוצקי חויבם אן רעדן און אילוםטרירן מיט ב״שפילן, אז םיט דעד פילאלאגיע אין דער האנט קען מען ווי םיט א צויבערשליסל עפענען אלע פארזשאװערמע םויערן פון דער עלטםטער און פאדגעסנםטער גשיכטע, חויבט מען אים שיר, שיר אן צו גלויבן. און, באמת. אפשר איז ער טאקע גערעכט. ער זאגט עס אליין טים א משל: פאר יעדן מענטש, װאם האם יא, אדער נישט געזען דעם ים, איז דער ים א ים. אמאל איו ער רויק און אמאל איז א שטורם, אבער אלץ קוםט פאר אויף דער אויבערפלאך .אבער פאר דעם ים־פארשער איז דעד ים שוין גאר עאעם אנדערש. ער ײי׳סם, אז דער עיקר איז דער ים דאם, 23484823534853235323234823535323235353482353535323