Literarishe bleter · 1929-12-27 · 52 (27.12.1929) · p. Seite 1014

?'20ר$ר'שס?לססםר נוס. 52 (295) 10/4 ז /״ש יםאםן זיך מיטצען, װי אזוי איבערצונעבן רעכ םראנצויזישן העזער רי ׳ם״נק״טן פונם ײדישן םיקן און רענקען, די ביטערקײטן פונם ײדי־םן הומאר, די צעטראטענע בענקשאםטן און די הומאניטארע חרוכות פון א פא?ק, װאם װערט נערורפט, םאראכטעט און ט־ס־ פארשטאנען בטעט אומעטום, און אין זײן נעבורט-ראנד — נאך םער װי אוםעטום. ער שטודירט ראטײן און נריכ־׳פ, און אין א געװיסער םאם אויך אנדערע אייראפע־׳טע שפראכ;, אםמערסטן אבער רערנט ער פראנצויזי׳ס, םיט ריבע, םיט עקשנוה. און אדאנק זײנע אויסנעװײנ■ רעכע ריננװ־סט״סע פע־קײט;, באװ־יזט ער, אין םיסך פון א פאר־ הערטנייסםעסיק קורצעד צי־ט, די ראז־קע שפראך גרונטרעך צו בא־ הערש;: עד װערט א־יער א־י א באיעבאם און קנעט זי און בוינט ז־ אזו־ נעשייקט, אז זי םוז רעם פראנצויזייפן רעזער איבערנעבן ־־ פאדבנרײכע ־־ד־ישע :־ואנםן פון א םענדערע: דעם ייר״ט־זיי־ בערנעם קראנג און ד• שבת־װם־טובדיק״ט פון א פרצ;: דעם יטפרוד- רענדיק;, טיפ״ע־יידייבן םדור־הוםאר און דעם ככעט נישט איבער־ זעצבאדן סטיר פון א ׳פרום־עייכםע;. א, ווי נוט ער םירט ז״, אונ־ זערע ׳. טעראר״עע ז״דעסן און װי םײםטעיהאפט עי גיט ז״ ט״ר־ םאר א .*ר א; א נעבארגטעד שפראךן ברוםענפעיד א־ז נ־יעט נעװען ברויז אן א־בערזעצער. ער איז געװען אויך א ד בטע־ א באגאבטער — נא־ א באש״ו ע״ער. ער הא-־ געש־ר־בן א־ן פראנצו־ז ־ען יידער און דערצ״רונגען פור םיט צאו ט- געפיר, װערכע זענען נ־שט אדורך אוםבאםערקט פון דער פו אנצוי- ז־־סער קר ט־ק. עי א־ז אבער נעװען םער אידעאריסט, װ־ םעני-ש ם־ט פערזענרעכער אםב־צ־ע. ער האט ז־ך בםעט א־ננאנצן אפגע- זאנט פון ז־־ן א־נד־װידוערן ״א־ך״ רטובת דעם ״פארקם־איך״. און א־; אט דעפ זין פאריעטייט ער טאקע ד״ם באר-מטן זאץ פון פריד־ ־־ך נ־טש־ע, װערכן ער נעםט ארם םאטא צו זי־ן טיפער אפהאנו יונ* א־בעי ־. ר. פרץ: ״םען דארף אנת־יבן צו האבן דרך-ארץ פאר זיך נופא: ״אקע א־בער־קע זאכן זענען א פועק ױצא ,־ערפון״. רופום ברוםענפעקד פארשט״ט אזו־ נוט־, א, דרך-ארץ האבן פאד זיך נופא, ה״םט דרך-אדץ האבן פאר ז־־ן שטאס, און ער ׳פטערט ז״ן א־־נענע פערזענקענקי־ט א־ן ־-,זט;, און װ־דםעט זײן גאנץ רעבן צו םאכן באקאנט און צו װעקן אני-וננ און םיםפאטיע פאר דער ײדי- שער קוקטור, אין װעקכער עכ ש־פ־נרמ זיך צונ בוקטםטן אפ דער ״איך״ פונם גאנצן פאקק. און נישט אזוי רײכט טוט זיך דאם, װי עס רעדט זיך. גענוג פו־ערן האט ער דורנגעבואכ;: נענונ צדות אויםצו- שטי־ן, גענונ חדשים און יארן קומט א־ם או־ם צו הוננער;: צו שקאפ; אויף א ברעט, אונטער א טיש, בײ ז״נעם אן ארעטען חבר, אויך א טרוימער, װאם פארםאגט אין זײן םאנםאה־ע, אויפן זיבעט, שטאקי אפ־יו ק־ין בעט ניש־ט, און ׳םראפט אקײן אויך אויף דער שטי־נער- נער פאדי<.נע. דאם ארץ שרעקט אבער ברזםענפערדן נישט איבער. ער האט פאר זיך א אידעאק, און ער גרזי-ט אי, ז״ן פארחי• קרע־ בוננ. ער װידמעט זיך אים םיט ק״ב און קעבן: ער ארבעט אוטעו- ם־דרעך און םיסטעםאמיש, ער שרײבט קודם כר כראניקעם א בער ײדיש-ריטערארישע רערשײגוננען: װאנדערט פון אײן רעדאקציע צו דער צװײטער און גיט זײ איבער אומזיםט: ער איז נריקקעך און טאנצט מם׳ט פאר שמחה, װען אײנע פון זי־ װערט ערגעץ־װו אנ־ נענוםען און אפגעדרוקט. שפעטער דערװענט ער זיך צו נעבן עמװאפ ברײטערע אפהאנדקונגען װענן ײדישע ׳םרײבער: דאקומענטירט זיי, פון צײט צו צײט, מיט קזרצע איבערזעצונגען. נאך ראנגע הדשים אומערמידרעכער, עקש־נותדיקער און יחקוטין אומבארוינטער ארבעט, גערוננט עס אים צו ציען אויף זיך די אויפםערקזאמקײט פון דעם פראנצויזישן דיכטער אנדרײ ספיר, װערכער װערט אזוי צו זאנן זיין פראטעקטאר, און דערמענרעכט אים דאם באװײזן זיך מימ א נרעסערער צאר אפהאנדרוגגען און איבעדזעצונגען אין מערערע פראנצויזישע זשורנאקן און רעװױע;: ״מערקור דע פראנם״, ״רעװױ בדעאו״, ״ריער נובער״, ״רעזיהאם ד יזשור״, ״קאמעדיאי, ״רהומא- ניטע״, ״ר־ענפ־ראנסיזשא;״, ״רע פאפורער״, ״רעמאנד״ און א םך אנדערע. אדאנק דער אנערקענוננ און דער נעװארטיקער םימפאטיע װאפ זײנע אדטיקרען ברעננען אים אין די פראנצויזישע קר״זן, און אדאנק אויך זײן התקרבות מיט אזערכע הויכע ריטערארישע גע־ שטארטן, װ־ ראורענט טאיראד און פיער רואי, באקומט ער א צו־ טריט צו די פראנצויזיש־ע פארראנ;, און דאן הויבט זיך ערשט אן זײן ברײטע, אומדערשעפרעכע ארבעט. קעמפער פא־ דער אנערקענוננ פון דער ״ד־שער ריטעראטוד און פונם ײדיש; ־יכטער אין פראנקר״ך. און רעדט מען פון או־םקעםפן אנעדקענוננ פאד א ריטעראטור אין פדאנקר״ך, דארף מען אין זינען ד,אב;, אז די זאך איז נ־שט אזוי פשוט, װ־ מען שמערט זיך דאכ פאד. דער פראנצויז א־ז א ז־יער קאםפר־צידטע נאטור אויב פון אײן זײט א־ז ער להוט־ נאך נײהייצן און האט םוט צו מאבן אן עדשט־ן טריט, איז ער אבער ארעםאר ז״ער דעזעדװירמ און כםעט כקעפט״ע רגבי זאכ;, ־ואפ קו- םעז פון דעד פרעםד פ־אנקדי־ך א־ז ־אכ י־אנד, װו פיעםדע װעדטן ־ועדן אםשעפטכטנכ אנעדקענט. אנערקענט עכ אבעד עםעצ;, א־ז ד־ ־אזיקע אנערקענונג א דויערנדיקע א־; א; ארװערטרעכע. דאב ־ו״כ; ארע קינפטרער און שדיפטשטערעד ־עד נאנצער װערט. און ־ע־ם־ט דעדקרעדט זיך זי־עד ר״כן ז־ך ק״ן פאד־ז און ז־־ע־ םוכ־ נפש :־־; ז־ך, צו געװ־נע;, א־־־ ־־־פ־י־ נ־שט א־ז, אנערקענוננ פון דעד פדאנצו־ז־שעד עפנטרעכק״ט. אפ־רו ד״טשראנ־ װאכ א״ א־ן א; א־יב־ק; אנטאגאנ־זם ם־ט־ פ־אנקד״ך, הארט אויך, אויפ; געב־ט פו; ר־טעדאטוד און קונכט־, ד־ או־גן נע־וענדט־ צ־ פדאנקדי־ד או; ־ואי־ט, אז דעד פ־אנצו־ז זאר ם־םפט;, ־וערכעד —יטש־ עכ א ז באםת א גי־ו־םעד ק־נכטרעד. עכ קאנע; זיך ם־עפ; קור־אז;, אז פ־אנקר־־ך זאר ז־ך פי־־ע־ ־ערקענע; או־.־ פדעםדע ק־נכטרער, ד־כטעד או; דענקער. װ־ ז־־עי־ע ראנדכר״ט־ גופא; װ־ דאכ א־ז געשעז ם־ט קאנט;. ם־ט שאפענה־־ע־;. ם־ט היינע; או; םיט א גאנצעד ד״ אנדעי־ע ־וערט-באד־םטה״ט,. ראז; ז־ך אבעי- א־םפאנ־דן או; אר״נפאר; א־; קערכעדנע התפערות ״גב־ פ־עםדע אנע־קענטע גדו־םע — ־ע־צ־ א־ז ד׳עד פדאנצויז גיינ1כ1 ביכוגל! א־ז טאקע :־שט פאי־א; ק־ין א־־ן אנגעזעע; ראנד א,*־,~ דער װערט, װאכ ואר ניש־ט אויםהארטן א־; פי־אנקר־יך א ג־אנצ; שטאב םענטש;, װאכ ז״עד איינציקע אויפגאבע א־ז באקאנט צו םאכ; ד־ פ־אנצו־ז; ם־ט דער ריטעראטור או; ם־ט דעי- קונכט פו; ז־־ע־ יאנ־, או; צו געװינע;, אין די פדאנצו־ז־שע א־נט־ערעקטוערע קי־״ז;. אנע־קענונג און כ־םפאט־ע פאר זייער נאצ־אנארעד קורטור. עכ איז איבע־־ק צו זאג;, אז א־; ד־ בודזשעט; פו; ד־ פארש־־דענע לענ־עד זענע; פארא; א־־־ דעם צװעק באזונדעי־ע פאזיצ־עם, או;. אז ־־ דאז־קע פאזיצ־עכ דעי־הויב; זיך צו גאנץ באדײטנדיקע םו־ םעכ, װערכע נא־ א םרוכה א־ז בכה צו דעק;. ב״ רײטן נעפ־נע; ז־ך אפ־ר.־ באװוכטז־נ־קע םענטש;, װאכ יאז; א־בעד רעגאט;, או; נעזערש־אפט;, ־ואכ שאפ; כפעצ־ערע פאנדן פאר אט דעכ ,־ו־בט־ק; צװעק. עכ א־ז ז־ך ר־־כט פאי־צושטער;, אז ב״ אזערכע באדיננוננע;, װארט א; עקכטער־טאר־ארע ריטעדאטו,־, װאכ האט נישט הינטער זיך נ־ש־ט ד־ שטיצע פו; א ראנד־בודזשעט, און נ־ש־ט קיין רעגאטער;, םעצענאט; אדעד געזערש־אפט;, װאכ זארן פאי־ א־ד זארגן, ראנג נעם־זט ײא־ט; או־- דעד פדאצויז־שעד אנערקענונג, און נעמט םען ־ו־דע־ א־; אכט ד־ באד־־טוננ או; ד־ װיכט־ק״ט פו; אזא אנער־ קענונג, ם ין א־ך, אז םיר ״דן, נו־ט־ק; ו־ך דערי; א פך מער, װי ־ואפעד נ־שט א־ז אנדער פארק, שוין צור־ב דעב אר־י;, װאפ אונ־ זער ,־אר פון אי־כ־קעד םינדערה״ט צװינגט־ אונז צו ריידן בצבור פאר ־* נענאטױוע ז״ט; פו; אונזער; א ־ח־ד, און צוצוזעען םיט א נערעכטן װ״ט־ק א־ן הארצ;, װי די פאדדינפטן פון אונזערע גאונ־ב װער; צונעשד־ב; צו ד־ םערתײט;, צװ־שן װערבע םיר רעב;, אז,״. אז עכ כאקוםט ז־ך דעד א־־נדרוק, אז ״דן זענע; פע־ק נא־ צו צעשטעד; און ק־־נםאר נ־ש־ט צו בויען. א־; אט ־א טאקע הו־בט ז־ך אן ד־ פפאנטאנע, ד־ א־־דערע או; ד־ םכ־רת-נפשדיקע שר־חות פון א מפום ברומענפערד פ־ן ק״נעב נ־שט נעש־־קט, און פו; ק״געב נ־שט נעש־צט, נעמט ר־פוכ בױםענפערד גופא אויף ז־ך די שװערע און אום־ ־אנקבא־ע ,־אר באקאנט צי םאכן אין פראנקר״ך די ״דיש־ע רימע- ־אטור או; ־עב ־־ד־יכ; שדיפטשטערער באגאבט םיט נעשםאק, מיט צארט-געפ־ר. ם־ט א ט־- קריטיש אויג און מימ א שטארקער פאר־ שטענדנ־ש פא־ קונפט או; ד־כטוננ, פארראזט ער באצײטנם זײ; נעבו־ט־ראנד ־יםעניע;, או; קומט קײ; פאר־ז, ארעב און ערנט, םיטביענגענדיק מיט זיך ברויז א צארטע, זינגנדיקע נשמה — די א־ינציקע ־רושה, װאכ א־ב א־ז נעבריבן פו; א נאנצער משפחה הזנ־ב, ז־ננער או; םוז־קער. ער שטודירט מיט התרהבות די פראנ־ צויזישע שפ־אך און רימעראטוד. ער שטודירט רשמה און נישט ישב ד־פראב ז־י; א־־עאי• א־ז נ־שט צו װערן א ־אקטאר, נאר צו