Literarishe bleter · 1929-12-27 · 52 (27.12.1929) · p. Seite 1012

?יפעדזסדיישע בלסםסר 12ם. 51 (295) *זײם 1012 גערופענער אײראפעי׳םער תקוםה, ױאם חײבט זיך אן םיט רעם םאכוענט, װען דאם אײראפעי׳עע ײרנטום, ד״ה די ײדי׳עע יןינוצים, װאם האבן זיך באזעצט אין די א״ראפעי׳םע צענדער, טרעטן ארוים צוב ער׳עטן םאי ־וי א זעקבססשטענדיקער קו׳צטורעצער פאקטןור און הייבן אן זיך באט״ציקן אין דעם בנין פון דער נאציאנאקער ציטעראטור. דער דאזיקער םאמענט איז אנב אויך םארבונדן םיט אײנעס פון די װיכטיקסטע נע׳עעענ״םן אין דעד אצגעמײן־ײדישער קוצטור־געשיכטע; די קוצמורעצע הענעמאניע, די ג״םטיקע ממ׳פצה איבער דעם נאנצן ײדײםן קיבוץ, איבער דעם אין אצע יענדער צע־ ׳ספדײטן יידי׳טן פאקק, נ״ט איבער פונם אזיאטי׳סן מזרח צום דרומ־ ד־קן עק פון מערב־אײראפע. םיט דער תתחצה םונם צװײטן יאר־ טויזנט לויט דער קריםטצעכער רעכענונג הײבט זיך פאקטי׳ם אן — אײראפע־׳טע תקופה פון דער אמעםײן־ײדי׳טער קוצטור״ (םון א־־ינפ-) דאם װעיק איז פאדאויםנעזען אייר 8 בעדו־; די ער׳שטע צװיי בענד נעמען ארום די א״ראפעי׳עע תקופה ביז גלות םפרד, די װײ־ טערע צװײ — די בין־ה׳םמ׳עות־תקופה, בעת די העגעמאניע פון דער ײדי׳םער קוקטור נײמ אריבער פון די םפרד־׳םע ײדן צו די איםכנזים — פון סװי סז־טן י״ה ביז דעד צװ״טער העצפט פונם ,אנ-טן; דער פינפטער און זעקםטער באנד ד■ ה׳צוכלה-תקופה. יפון 1780 ביז 1881; ד• יעצטע צװײ בענד ־- ״ נײםטע צײט ביז 1905. מיר זענען נאך נענוג ארעם מימ אריג־נעצע װיםנ׳םאפטקעכע ארבעטן אויױ ײדי׳ע; בצויז אןיפ דעם נעביט פון דער ײדײשער?יטעראטור־גע׳טיכטע און פיצאקאגיע האבן מיר די ׳לעצטע צ״ט אנגעהויבן אן א־נטענםױוע װיםנ׳טאפטצעכע ארבעט. צינבערנם גע׳טיכטע, פאר זיך גופא — אן אומגעהײעדעי קוצטור־װיםניטאפט־?עכער או־פטו -— איז אונז נאך טײערער און אנגעלײנטער, װאס מיט דעם דאזיקן װערק זײנעם רוקט ער בר״ט פאנאנדער די גרע־ נעצן פון אונזעדע קוצטור־תיםטארישע א־נטערעס;, פירט ארײן אין ײדי׳ט א װערק פון גרויסער באדײטוננ פאר דער נאנצער ״די׳טער װיםניטאפט, הײבט דערמיט נעװאצטיק א--ז דעם פרעםטיזש פון ־ידיש צנבי די אצע ׳םפראכן, װעצכע האבן ביזאהער נעהאט די בכורה בנוגע פאריטונגען אין דער נע׳צ־כטע פון ־ער ״ד־׳םער קוצטור און צימעראטור. װארום אזא ארםעט, װי צינבערנס, האט נ״פט אויפצװוײזן נישט העברעי׳ם, נ־שט דייטש, שױן אפגערעדט פון אצע אנדערע ־טפראכן פון אונזערע ״חכמי־־שדאצניקעס״. עס איז נייםמ ק״ן קאמ־ פיראציע אצא קארפעצעם, נאר א זעצבפטשטענדיקע פאר׳םונגס־ אדבעט אויפן נרונט פון די ער׳םטע מקורים און אפיצו פון א רי־ דורך דעם אויטאר אצײן געמאכטע אנטדעקונגען (םפעציעצ אויפ דעם נעביט פון דער ׳םפאני׳םער עפאכע אין דער העברעי׳םר צי־ טעראטור). מאנכע צ־יענען ז־ך װי קאפיטצען פון א ׳םפאנענדיקן ראמאן (צמ־םצ, ד־ מע׳םה מיט די ער׳םטע העברע־׳םע פיצאצאנן אין אײראפע מנחם בן יעקב אכן םרוב און דונ׳ם בן צברט און ז״עד מעצענאט הםדאי אבן ׳םפרוט*). דערצו איז צ־נבערנם גע׳םיכטע געשריבן אין א זאפטיקן אײננ־ אדטיקן ײדיש, אי צײכט און שפאנענדיק צום צי־ענען, אי אויף דער נײטיקער הײך פון א קארעקטן װיםנשאפמצעכן םטיצ. און װידער־ אמאצ א װונדעד: װי רײן און װי נאנץ ער האט אפגעה־ט אין דעם פרעמדן פעטעדבורג זײן ײדישע מוטעד״םפראך און מיט װאפ פון אונזער מאדערנעם ציטעראטור־סגנון. עם איז אבער נישט נאר נעשריבן אויף ײדיש; עס איז או־ך נע׳םר־בן פון איינעם, װאם די ״ד־־םע ציטעראטור און ״דיש איז א־ם באזונדערם נאענט און ט״ער, װאפ ער איז אויםגעבונדז מיט אצע אירע עריםײנונגען און ער צאזט נישט דורך קײן אײן געצעננהײט אנצוצענען זײן נעיםיכטע אויף דעם ײדי׳םן ציטעראטור־ אוצר. האנדצט זיך עם װענן דער איבערזעצוננ פון שצמה בן גבירוצס װיציקן װײנציד, זובט ער אוים אן אצט־״דישע איבערזעצוננ פון אן אומבאקאנטן מחבר פין 17־טן י״ה און ברעננט זי — אנשטאט זײנע אײגענע איבערזעצוננען, װעצכע זענען אנב נצענצנד, איבער- נעבנדיק אין פראזע די שענםטע פערצען פון דער אצט־העברעישער *) די סע־טה איז טאקע אויסגענוצס נעװארן אין דעם היםטארישן ־ןןםאן פון ׳ס. שאבנאװים׳ט ״אין דער מדינח סרן די בוזדים״, אין ״די׳ג ארויפ אין פאילאג פון 2. קלעגקין. א־ן דעד א״גענער צײט האט צ־נבערג אויך פארעפנטצעכט א־ן ״פר־ינד״ א סעריע ארט־קצען ״אונזערע װעכט־ער״, װו ער האט באהאנדצט ד־ פראגע װעגן — התחײבותן פון דער ײד־׳םער אינ־ טעל־נענץ צום פאצק, און א־ן פעטערבורגער ״הזמן״ האט ער פאצע־ מיזירמ ם־ט די קעננע־ם פון דער ־ידי־םער שפראך. דער שפדאך־ פראגע האט ער או־ך ש־פעטעד געװידמעט א םך ארטיקצען אין ד־ דוכיים-״ד־־םע צײטשייפט;, פון וועצכע ער איז אין כדםך פון צענ־ דציקער ־אדן נעװען א נאענטער מיטארבעטער אדער מיטרעדאקטאר, אונטע־׳םט־ײבנדיק שטענד־ק ד־ ג־ויפע קוצטור-נאצ־אנארע באדײ־ טוננ פ•; דע־ ײד־׳עער שפ־א- א־־ף אזא אופן א־ז צינבערג געװען א־־נע־ פו; ־ענער קצ־־נער אבעד א״נפצוכרײכעד נדופע ״די׳םער א־נטעצ־נענץ א־ן דער הו־פט-״םטאט פון דעי■ רוםי׳םעד אימפער־ע, צו ־ועצכע־ עכ האכן געהע-־ט אזערכע פערזענצעבק״טן, װי ש. אנ־ םק־. ש. דוכנא־ו, שאוצ, גינזבורג א אנד. ער האט אכער אויםנענוצט ־עדע נערעגנה״ט, װאכ ער האט געהאט א־ן דעם רופ־פיצירמן פע- טעדבורנ, ז־ך דירעקט צו ־אט״ציקן א־ן דעד ײדישעד פרעםע און א־; ־עדעד ײד־שעד קורט־ר-א־נ־צ־אט־װע פ,־ן דער ־אזיקער נרופע, װ־. צמ׳םי, א־ן דעם זש״־נאצ ״ד־ ־יד־שע װעצט״ (פעטעדבודג, צןוװ), ־וערכע איז ׳םפעטע־ א־־בער קי־ן װיצנע צו דעם דאן נענרינ- ־עטן פא־ראג פ.־ן ב. קרעצק־ן און האט געשפ־צט אזא נרויכע ראצע א־ן דעד י־די׳םער ציטעראטוד-און קוצטור-באװענונג, א־ן די הוד׳ם- העפטן פון פארצאג ״דעד טאנ״, װאם זענען ארויכגענאננע; א־ן פע- טערבורג א־; ־אד 11110 כשעת דעם פאדבאט אויף דער ״דייםער פדעםע, א־; דעם זאמרבוך ״צים אנדענק פון ׳םצום-עציכם״ (עם רע- ־אקט־דמ צוזאמען מ־ט ׳ם ניגער) א א. װ. אבער אהוץ ז־ין ד־רעקטן אנמײצ א־; פאר׳םײדענע ײדי׳םע אויםנאבן, האט צ־נבערנ, אננעהויבן םיט מאנאנראפיעם װענן יצחק כע־ רעװ־נזאן ,א־ן ״ם־ים, 1900), אין מ׳םך פון באצד 30 יאר פא־ פוראר־ז־רט ד־ העכדע־יםע און ײדישע ציטעראטור א־ן אומצײציקע קריט־׳םע ארט־קצע; א־ן דער רוםי׳ם-ײד־׳םער פרעפע, א־ן פאר׳ם־י- דענע רום־־ם-־ידי׳םע זאמצכיכער, ווי או־ך אין דער ״ד־ש-רופ־שער ענצ־קצאפעד־ע, פון װעצכער ער א־ז נעװען דעדאקטאד פאד דעד העכרע־־םער און ײד־שער ציטעראטור ער האט ז־ך אכעד נ־׳םט באנוננט מיט דער ראצע פון א פאפוצאריזאטאר און אן אפשאצער פון דער העכרעישער און ײדישער ציטעראטור פאר דעם רוםי׳ם- צײענענד־קן פובציקום, נאר האט זיך אויך פארנומען מיט זעצבםט־ ׳םמענד־קער פאריםונגם־אדבעט או־ף דעם געבימ. זײן עריםטע נרעםערע ארכעט צו דער געשיכטע פון דעד ־־ד־׳םעד ציטעראטור (א־ן רוסיש): די ״זיםארנאנישע״ ציטעדאטור א־ן אירע רעזער״ (א־ן ״װאםכאד״, 1903) א־ז א צאננע צ״ט גע־ ־וע; א װ־כטיקע קװערע פאר אצע די, װאם האכן נעזוכט א־נפאר- מאצ־ע א־בער ד־ אנטװ־קצוננכ-עטאפז פון דער ײדישער ציטע־ ־אט־ר ז״נע אומע־ײציקע ר־טע־אטור- און קוצטור־היסטארישע אפ- האנ־צ־נגע; זענען אבער געױען נאר פאראדבעטן פאר זײנע גדו־- םע װערק, װאם מאכן א־ם פאר א״נעם פון די נרינדצעכםטע פא־- ׳םעי פון דער נע־ם־כטע פון דער ־ידישע־ פרעםע, ציטעראטור, מע- אטע־ :״; כוך ״די נע״םיכטע פון דער י־ד־יםער פרעםע א־; רום- יאנד א־ן פאיבינדוננ מיט די געזעצשאפטצעכע שטדעמוננען״ (פע- טע־כורנ, 1915; צוציב דעם ערשײנען אין דער צײט פון דער װעצט- מיהמה א־ז עס מחוץ רוםראנד צײדער װי־ניק באקאנט) א־ז די אײנציקע א-־בעט אויה דעם נעביט צויט איר נרינטצעכק״ט און או־ם׳םעפנד־ק־יט פו; דע־ טעמע, װעצכע נעמט ארום ד־ גע׳םיכטע פון דע־ פרעםע פין רוכצענד־׳םן ײדנטום א־ן העברעיש, י־דיש און רופ־־ם, א־ן צוזאמענהאנג מ־ט ד־ נעזעצ׳םאפטצעכע באװענוננען, ,ביז ן*־!; ד־ קאפ־טצען, װאם באהאנדצען דעם ״קוצ מב׳םר״ און ז־ין צ־־ט, האט צ־נכערנ אויך פארעפנטצעכט א־ן ײדיש אין ״דער ײדי־םער .־ועלט״, 1913). דאס בוך איז באשאנקען געװארן מיט דער פ־עמ־ע פוץ דער ״ײדישער היםטאריש-עטנאגראפ־שער נעזעצ- שאפט״ צום ־וכצ פון דער רוס־ש-ײדישער פרעםע. זײן צװײטע, נאך נרעםערע ארבעט, מיקען זאגן — זײן צעבנסװערק — איז די או־בנדערמאנטע ״גע׳םיכטע פון דער ציטעראטור בײ יידן״, וװ צינ־ בערג האט פארווענדט ס״ זײן גרוים בקיאות אין דעם שאפן פון דעם י־דישן פאצק, ם־י ז״ן טיפע ציבשאפט צו דעם דאזיקן שאפן, םײ זײנע צאנגיער־קע פאר׳םוננען אויף אצע געביטן ז״נע. עם א־ז ד־ עי־׳םטע ערנםטע נעש־בטע שון אונזער ציטעראטיר