Literarishe bleter · 1929-12-20 · 51 (20.12.1929) · p. Seite 997

זײס 997 לישעד^די׳שע בלססזזר גזס. 51 (294) ל ע זז ס נ ק 9? ש ס ײ ן 1 װ * ר ש ס' איצי^ מאנגעד דעד פאלאדע־־זינגעד ניקםטן אײדעלן, םובטעאן און ממיש עטערישן טאן אונטער דעש אנגעװארםענעם מאנגערישן בארנ ריזאט א שטיא טײבל... * * פיםרענט צי ניאננער א־ז א ראיואנט־קער און צי װערט נישט א מאא זײן ראמאנטיזם נעאא־םן דורך זײן ״זעאבםטםארשטענד־ אעכן■׳ ״אדערניזם? די ראזיקע םראגע איז ז״ער א ריזיקאאישע. װײא אין תוך נענומען שאיםט דער ראפאנטיזם נישט אוים דעם א.נ. מאדערניזם די איניע װערט דא געצוינן אענג-אויס. סיאיז דאך אאעמען באקאנט, או פונקט װי די מאטעריאאיםטי־שע ריבטוננ איז א נאנוא םון אמאאיקן ראציאנאאיזם פון די ענציקאאפעדיםטן. אזוי איז אויך רער ״מארערניזם״ א נעא״טערטער עטאפ פון ראמאנטיזם. א דין :עא-ראמאנטיזזם דער ־סוד פון ראמאנטיזם איז ראס פארבענקטע װענדן זיך צום םארנעפאטן עבר רער ראמאנטיקער — פאר זיך נענומען :— איז רורכאױם עגאטיש, ער ״רערזעט נישט״ די אויםנװײניקסטע װעאט, װאס איז ארום א־ם, איז תמיר פארקוקט אין רעם שםינא פון זײן א״גענעם ״איך״. סיאיז דעריבער קאאר. אז זיין ארט שאפן איז ם־רוב א אואטרא-אירישער צי אאזט זיך דאס זאנן װענן א באאאדעס-דיכטעה אין דער בארארע ראמינירט דאך רער עפישער עאעמענט; רער ריכטער םװ זיך דא ארויםבאקומען פון דעם ענאצענמרישן שט״נ, כד־ צו קאנען באיקן ארוס זיך און אזוי ארום באװײזן ז־ך אר״נס־אן און א פרעמדן אעבנם-ריטם ב״ דער עװענטועאער םוביעקטיװער סטיאיזירוננ. מאנ- נערס באאאדעם זענען אן עפיש־ע מוז־ק, סטיאיזירט דורך א דיכטער א זעער; ז״ן װיזיע האט רא נישט דעם באט״ט פון א נעפרעםטן זיםץ נאך רעם פארשװונדענעם עבר, נאר ניכער איז עס א פאאם- זעונג פון דער רעטזאהאפטיקער צוקונפט אװראי זענען ב״ א־ם םא- ראן קענטיקע שפורן פון ראמאנטיזם, אבער טאקע מער נישט װי דערעיקרשט װארםן זיך אין די אוינן אר״ן די רעאיניעזע מאטױון, װעאבע זענען בײ מאננערן נישט קײן צופאא. באמת האבן שוין ז״נע פריערדיקע אידער אננעד״ט, אז ער איז דערצו נע- װען פםיכ־ש צוגענרײט. צי קאן מען אין רעם נאך צװײפאען נאכן איבערא״ענען ״די באאאדע םון די שבת-איכט״? ראננאט ז־ך א ם״דא צװישן כשור פון דעם צאם און דער רײנק״ט פון די שבת- איכט. און אזוי ציט זיך שױן כםדר א שנור פון אינעװ״ניקסטע װאקאוננען בײ א מאנאך, א ז־נדיקן, בעא-שם א א. װ. צו שטארקער שטײנערוננ רערגײט זײן רעאיניעז נעםיא אין ז״ן ״כ־בין רער אװנט״ ביב־ן דער אױננז אויפן ער״ץ־רעסםעיערן ני־גנז קני סאר מיר, דו מענט־ס *ון װעג. דו האםנז גענוג פארװאם *ד קניעז אין דײנע נעבנז. אין ד״נע מעג דער נעקרײציקטער. פאר ײעמענס נעדעכענ־ש סיב״נן מ־- איאנען מענטשן זײעדע קעפ, םארשט״ט נישט ז״ער צונעבונדענ- ק״ט צוס בין-השמשות-ריטס צו ײאס זיך בוקן צי שאטנס םון פאר- גאנגענעס טרויער, אז יעדעס גרעזעאע אין קאםמאס פארמאגט אן אײנענעם טרויער צו װאס זיך בוקן צום צאם. אז יערער באיס פאר ויך איז א צאם, און גראד א־ן דער אעםטעױננ פון רעם קאנאניזירטן קר״ץ איז פארהױאן דאס װארהאפטיק רעא־גיעזע רעסטער, מעננז־ב פון װעג, ■יעבבע- מי־ן וולם אין ז״ן רעצנזעי זזעה. ביא־ז דײן לעפצעױנג א צ־־בז אז עי איז דא, אז איך בין דא א־ן דער זעאב־קעד ר־כטוננ, אבער שוין בואטיער װערט או־ך נעצוינן רי איניע דורך דער ״באיארע םון רעם אאטן נאה. קראנקער מארי און שװארצן תהיאמא״. דא קומט שוין צו א גרו־ס געראננא צײישן דער אויסגעחאומטער הימא־שער צוקונפטס-װעאם־ און רעס ארומיקן רוישיקן ערדישן אעבן. דער נאח פר״דיקט די נױיםע פר־י־ װאם װארט אויף דעם מענשטן אין רעם קינפט־קן טונקאען באאאדע? צי איז ראם נישט אמאא אן ״אנארכראניזם״? איצטער בעת די דיכטוננ איז אין איר אויפנעשוימטער ברויזוננ דערנאננען ביז אזא מררנה, אז םיהאט איר ממש אטעם פארםעאט, קומט מען נאר צו נײן פיט שטיא-נעפרעםטע באאאדע? װער האט דען אין דעם נעפיאדער אן אויער פאר זײ? אט די פאר פראגן בעטן זיך פשוט אויץ דער פען שוין ב״ם ערשטן צורירן זיך צו איציק מאננערם בוך, װאס טראנט דעם סאדנעם נאמען; ״שטערן אױף דעם דאך״. אויבנאויר זענען די פאר פראנן טײאװײז בארעכטיקט, װײא אין דער אמתן האט די ײדישע פאעזיע (מיט באשטימטע אויםנא- מען> פאר דעם אעצטן צענראיק ־ארן םארװארפן דעם אױםנעטרע- טענעם ײעג םון שטיאע נעזאנגען און זיך ניך נעאאזט אויף דעם אאנעמ״נעם טראקט פון רוישיקער נעפיאדער-דיכטונג. םיאיז נעװען װי אן עפידעמיע, װאם האט ארומנעכאפט ם־רוב ײננע איטערא- טורן, און אויך די ײדישע האט נישט נעקאנט באשטײן דעם נסױ;. םאקטיש זענען עם באויז נעװען םארשידעגע פרװון םון נאכאויפן דעם אימפעט פון דער צײט. צי האט אבער די ײדישע דיכטוננ בעתן נעײירבאדיקן אימפעט םון דער שטורמישער צײט באװיזן אויםצו- אײטערן איר װארט, אויםצוצוזעא־דן א־ר פארם און אויםפארםירן איר א״נענעם םטיאץ דער ענטפער דערוי־' א־ז ײײט נישט קײן אײכטער, װײא סיאיז שװער אנצװו״זן אוי־' אמת-פאזיטױוע רעזוא- טאטן. אװדאי איז רערבײ אויסגענוצט נעװארן א סך דיכטערישע פאמענץ, אװדאי א־ז יא נעװען פוא פאעט־שע אויסאעבוננ. צי איז אבער דערמיט עפעם פארפיקם־רט נעװאין פאר דעס אאגעמײנעס פארמענן םון רער ײדישער ריכטונג? דער שטורם האט שוין איצט אין זי־ן האםטיקײט נאכנע- אאזן, די פאר אין דער תבה פארבאיבענע דיכטער, ײאם האבן בעתן מבוא אויםבאהאאטן (אזעאכע זענען או־ך געוועןן) זײער איד, באנריםן װידער דעם אויסנעשטערנטן ה־מא. םיקומט צו- פאיען די ערשטע טויב מיטן באאט אין מויא. נרײט אײך, איבע פרײנט, מקבא פנים צו זײן די אויםנעבענקטע יבשה. און ביז ם־װעט קומען דער נאיקאעכער טאנ פון יבשה-אנטפאעקוננ, שטעאט זיך דער- װײא אװעק די טויב מיטן אײאבירט-באעטא אין פויא, מיט די — באאאדן. * * * באאארע — דיכטערישע קאמפאזיציע, ײ א ס ציט אי ר יניקה פון ד ע ר ע פי ק םיט א צומיש פון א י ר י ק. דער עפישער עאעםענט װערט אננערעגט פון דער אויסײײניקסטער ײעאט און באקומט רעם העכםטן תיקון אין רער ם א א ס ט ־ ש ק יי ט דער אירישער עאעמענמ װידער שײאט זיך אוים פון דעס ריכטערישן אינעראעכן םהות און אעבט זיך אויס אין דער אינעװײניקםטער מוזיקאאישקײט. אין דער באאאדע װערן די דאזיקע בײדע עאעמענטן םינטעטיזירט. ב״ מאננערן קומט דאס אי- רישע ארוים פ א א ם ט י ש, דאקעגן ראס עפישע װערט בײ איס רעאאיזירט מוזיקאאיש. ם־ראננאט זיך בײ אים דאס אפאאיני- שע מיט דעם דיאניזאםישן, און אין מאמענטן פון דיאניזאסישן איבערװאג, הויבט פאר אונז מאננער אן צו װערן אומקאאר פונ- ײאנען אזויםיא קאםקאדישער אימפעט, אויפנעבאאזענע מעטאפארע און פאראדאקםאאער פארנאײךץ װ אזוי פארן ז״ עס זיך מיט דעם באאאדאזירטן נעצװישטשערץ אין א צי־ט, װען דער עואם א־ז איבערזעט־קט מיט כא-ערא״ זיג-זאניקע צײכנוננע;, אקראבאטישע פאעקן און קאפשײינדאענדער שפראך, איז עם באמת א געװאנטקייט װעאדן זיך פאח א״ענער מיט א פשוט הארציק װארט. שאיםאעך איז מאננער דאך א קינד פון זײן דור, און שעמט זיך רעריבער צו קומען עפעם אזוי נאאט זיך מיט דעם אויםגעשפאטענעס װיזיע-װארט אויף די איפ;. רעד אמת איז אבער, אז רי ״זײטיקע״ מיטאען זענען ״אננעאאפענע״ אקםעםוארן, װאם שטאמען פון מאננערס אויסעראעכער צעש־ויבערט- קײט. די עקםט־ראװאנאנטישע קעפאעך און צעשויבערטער ביאדער- נעפעכט זענען באויז אן אויםעראעך אבוש, ײאם קאנען נאך צײטנ- װײז פארפיר;, אז מיזאר, חאיאה, נישט דערהערן מאנגערס אינעװ״-