Literarishe bleter · 1929-12-20 · 51 (20.12.1929) · p. Seite 996

?יסעדז^די׳שע 012. '5 (294) זײס 996 * די מוירן. די מלוכה־קאםעס זענען ל״דיק. און מען הערט זיך קנאפ־ וואם צו צו דעם אומבאקאנטן וואנדערער. מען שיקט אים פון א״ן ״גרויסן האר ״צום אנדערן, פון פאדערצימער צו פאדערציםער. איזאבעללא גלויבט אביםל אין קאלוםבוםן, זי איז באנ״פטערט פון דעם פראן, וואם ער האט איר צוגעזאגט, אז מיט דעם גאלד פון אינדיען װעט סען קאנען פירן מלהמה און באפר״ען דאם קבר פון יע־ זוסן פון די ״אומגרויביקע״. זי זאגט אים צו איבערצויטיקן ז״ן פיא־ יעקט צו דער ״אנטא״ (קעניגלעבער געריבט אין •דפאניען) אין םארא־ מאנקא, ז״ן זאלן עם באטראכטן. און וו״טעד וזארטן, װאדטן, ד״דנפול זזאדטן... ענדלעך, נאך צװיי מאר אפזאגן דורך דער ״יונטא״ — האט איזאבעלרא דאך זיך גע־ לאזט זיך איבעררעדן דורך דעם סאראן םאנטאגגעד און באיטראםן צו פי־ נאנםירן קאלאנם ר״זע. און דעם דריטן אויגוסט 1492 אבט א זייגער אינדערפרי האבן די דריי יםיפן, אן דער םופיץ מיט דער ״םאנטא מא-יא״, אויף וועלבער קאלומבופ האט זיך געפונען, אויפגעהויבן די זעגלען און זיך געלאזט אויפן װעג קיין ״אינדיען״. דע־ םאראן סאנטאגעל איז דער עריטטער ייד, וואס וואםערמאן פייט ארויפ אין אט דעם בוך. די פראגע וועגן קאלומבופ ייד״גער אפיטטאם און וועגן דעם אנט״ל פון יידן אין דער עריטטער עקפפעדיציע פון קאלומבוםן, װערט אנער נייטט צום עריטטן מאל אויפגעהויבן דורך װאםערמאנען. יטוין נ״טט רעדנדיק װעגן היטטאריקער — האט דער גרויסער פאייטטארבענער •טיייפטיטטעלער בלאםקא איבאנעס, וואפ האט גענוי ׳טטו־ דירט די געיטיבטע פון קאלומבוס — מיט דער גאנצער זיבערקייט גע־ יטייבן, אז קאלומבום האט נייטט בלויז געיטטאמט — נאר אליין געװען א ייד. אויך װאפערמאן האיט, אז די היפאטעזע איז במעט א ריבטיקע— נ״טט מער, עי געפינט לויז פאריטיידענע פםיבאלאג״טע יטטריבן און א״גניטאפטן ב״ קאלומבופן, װאפ זענען נייטט ״דייט אזוי, למיטל, זאגט .״אםערסאן, איו נ״טט ״ד״ט דאם פעלן פון אינטעליגענץ און פראקט״טע פעיק״טן ביי קאלומבופן. פון א גרויםן באט״ט זענען די אויספירן, צו וועלבע וואפעימאן קומט וועגן דעם איויסטרייבן די ״דן פון יטפאניען און די צוו״טע עקבפעדיציע פון קאלומבוס. אז דאם גערויבטע און קאנפיסקירטע געלט, ה״זעי, קאפיטא־ן און צירונג — דאם גאנצע יידייטע האב און גוטם האט מעגלעך געמאבט די עקםפעדיציע (די קױין פון קאסטיליען האט געהאט וו״ניק געלט. זי האט נאך געמוזט מאבן אן הלוואה אויף פינף מיליאן מאראװעדיס),— וועגן דעם איז גאר קיין צווייפל נ״טטא. וואסערמאן באמיט זיך נאך צו באוו״זן, אז דאם ארויםטרייבן די ״דן פון יטפאניעז בבלל איז װאר־ יט״נלעך געיטטאנען אין צוזאמענהאנג מיט דער אנטדעקונג פון אמעריקע. טריטיב״ טריט ג״ט װאםערמאן נאך נאך קאלומבוסן. ער זעט אים או״• דער -יז, וװ ער קעמפט פארצײ״פלט סיט די ברויזנדיקע בװאליעב פון ׳ם און מיט די בױיזנדע געיטרייעז פון די מאטראםן, װעלבע האבן געוואלט צוריק זיך אומקערן אהיים און אריינװארפן אים. דעם קאפיטאן קאלומבוס, אין ים אר״ן. עד זעט אים נאך דעד לאנגעד ר״זע (פון "־טז אויגוסט ביז דעם 12־טן אקטאבע־ האט די עדיטטע רייזע געדויערט) אויז דער אינזל גואנא־האני, — ער יטילדערט דאם געיעג נאך דעם גאלד. וואם ער האט געהאפט צו געפינען ביי די ״אינדיאנער״ (קאלומבוס האט אלץ געס״נט, אז ער איז אין אינדיען און ער וועט דערג״ן ביז אופיי, צו דעם ־עגענדאי' אוצר־לאנד). װאםערמאן מאלט אונז אן אמתדיק בילד, װי אזוי טיהאט אוים־ געזען די באדבאיייטע באהאנדלונג פון דער עקספעדיציע צו דעם רויט־ הויטיקן פרימיטיוון פאלק אײ אלע לאנד־ט״לן. וואפעימאן באגל״ט אים, קאלומבוםן, אויף ז״ן טריומף־וועג צוריק אה״ם פון ז״ן ערתוטער עקםפעדיציע, און ער בינדט אויף דעם קניפ — דורך פםיבאלאג״טן אנאליז — ווי אזוי דער פאטאלעי גודי1 האט קאלומבופן א געיטמידטן אין ק״טן געברענגט פון זיין צווייטעי ר״זע ק״ן •ט־אניען — דעמאלט יטוין אן טרױמ־־צוג און יטאלן און יובל פון פאנפאין. נאי באגל״ט פון באוואפנטע זעלנער און זייז הייפ איז דאם צווייטע מאי ניקוט גע־ועז דער קעניגלעבעי פאלאץ, נאד דער פינסטערעי תפיפה־קעלער. דעם גאנצן טיאג״טן גורל פון קאלומבופ — ביז דעם 20־טן מאי פונם יאי 1500, װען ער האט צוגעמאבט זיינע מידע אויגן — שילדערט װאםעימאן מיט יענער מערקװײדיקעד טיפק״ט פון ז״נע ראמאנען. דער . דאן־קייטאט פון אקעאן״ װערט אונטעי װאםעימאנם פעדעי א״נע פון די דיאמאטייטבטע געיטטאלטן פון אלע צייטן. קריםשאפאר קאלאן — דער דאן־קישאט! פוגקט װי םערײאנטעס העלד, האט אויך ער געגלויבש אין ז״ן געשלעכער םיםיע. *ונקש ווי יענער דאן־קישאש, האש אויך דער זיך א״נגערעדש, אז ער איז באששיסט אויף גרויםע זאבן. םיאיז דער זעלבער פאנשאםט, וואם גלויבט םיט אזא שיפער אמונת, אז אים איז געגעבן געווארן פון הימל צו אנשפלעקן נ״ע לענדער און קורצערע ים־װעגן. שוין איבער פערציק יאר איז קאלאן אלש. אין פארשיידענע האפנם האט ער זיך ארוםגעלעפש, באשעפשיקט זיך מיש צ״בענען ים־ קארשעס, און װאס האט ער דערגר״בש? זינש צעגדליקעד יאי ביעגם אין אים א פא־לאנג אדויםצוהויבז זיך פון ז״ן שפלדיקער עקזיסטענץ, צו וועלבן סיהאט אים צוגעשמידם דער בייזער גורל, ער איז שוין באלד גר״ט אויפצוגעבן זיינע אלע הא־ פענונגען. ער הערש פון דעיפאלגן פון פיל יונגערע ים־פארער; שיפן קערן זיך צוריק אהיים מיש אויפי־עגנדיקע ידיעות, פון תודש צו הודש העלש זיך אלץ מער אויף דער שונקעלער האריזאנט פון אטלאנטיק אוז ןר איז פאישאלשן צו אומשעטיק״ש, צו שטיין אין שאטן אנמעבטיק און ארעם. שוין צו פערצן יאי איז ער געגאנגען צום ׳ם, דאך ליגט זיין גאנצע יוגנט אין א געה״סער שונקלק״ט. ע־ שװייגט אזוי עקשנות״ דיק װעגן דעם, אז פיקוסט אויפן געדאנק. אז דיהאט געמוזש האבן א ײיבשיקע םיבה צו שװ״גן. ער האש זיך געמוזש א סך ארומשלעפן, א סך מפלות איבערצושיאגן. שװער קעמפן פארן ברויש, װארום סיװערמ דעיצ״לט, אז אין די פארהעלשנישסעפיק ױנגע יארן איז ער שוין גרוי געײעז• ״איך זע איס — שיייבט וואסעימאן. — ווי עי ליגט ב״נאבט אין האפן און סיט ברענענדיקע אויגן באטראבט ער די מאםטן און די ששעין. איך וויים, אז ער האש אומרויק געװאנדעיט איבער די שטעט. אז עי האט באתאלטענערתייט געלויערט אין די מאטיאסן־שענקן, בדי אויםצוהא־בן די צוריקקוסענדיקע מענטשן און די פ־ישע — צו געבן געוויםע פיענעי. די אויפזיבשםלאזיק״ט פון ז״ן םיטואציע האט איב געמוזט טײיבן ביז צום ראנד פון פארביעבן״. אבעי שוין תאיט פאין אפגױנט תאט דעי גורל גינפשיק אנט־ ש״דן, קאלוסבום טיעפט זיך צונויף מיש דעם באײמטן, דעמאלט שוין אבציק־יאײקן פלארענטינער טאםקאנעללי. דעי עישט־ראנגיקער אסטראנאם און געאג־אף טאסקאנעללי. פון אים איז ער דאס געווויר געײארן וועגן דעם נאענטן וועג ק״ן אינדיען. און פון דעמאלש אן איז ער באצװינגען געװען פון דעי אידעע אונטער־ צונעמען זיין רייזע. עס ג״ען אװעק יארן פון פארצװ״פלטן װארטן אין די קארידארן פון די קעניגלעבע פאלאצן• פון באמיען זיך. אז מען זאל באטש אוים־ הערן זיינע פלענער. ביז עי האט ענדלעך דערלעבט דעם טאג, װען דער קעניג יאאן האש באוויליקש אים אויפצונעמען אויף אן אוידיענץ אבער די קעניגלעבע יועצים דערקלערן קאלומבוםן פא־ נישטיקן פלאפלער, פאי א פאנטאזיאר. וואם פארדינט נישט ק״ן צושרוי. א פאר־ צװ״פלטעי פאילאזט עי דעם פאיטוגעזישן הויי• און וואנדערט צוריק קיין שפאניען ~־ צו פרװון דאיש ז״ן מזל. בלויז זיין עלטםטן זון דיעגא, האט ער מיטגעגוסען אויז זיין וועג, און דאם ווייב מיט די קל״נע קינדער תאט ער געלאזט אין פארשוגאל און אט שש״ט עי איצט ווי א בעטלעד פאי דעם פראנציםקאנער קלויסטער לא יאבידא א פארמאטערטער און בעט ב־ו;ט מיט וואםער. עי איז שוין נישט קיין יונגערמאן, ז״נע האר זענען שוין אינ־ גאנצן גרוי געוואין. דאם פנים איז צעאקערט פון טיפע קנייטשן. אזוי פיל דערנידערונגען און ביטערק״ט האט ער דעיקענט, אזוי פיל אומזיםטע ארבעש געטון, אזוי פיל באליידיקונגען געליטן, אז סיבל״בט אים איצט נאר איבעי דא זיך אײעקצול״גן און צו שטאיבן אבעי ווידער א גליקלעבער צופאל. א שטראל פון האפענונג בא־ װייזט זיך װ״טער. די מאנאבן נעמען אים אײין צו זיך און ווייזז אים ארויפ גאםטפייינטלעכקייט. אויך דא אין דעם קלויםטער האט עי נישד אויפגעהעיט צו טיאבטן און צו יעדן ויעגן ז״נע פלענע־ ער ײ״זט זיי די ׳ם־קאיטעס, װאס עי האט געצ״בנט, עי דערצ״לט זיי וועגן אלע פרענער, וואס ער האט או״• ז״נע צוקונפטיקע ר״זעס. ער געפינט דא צושטימונג, ז״נע פלענעי געפעלן און דעי פײאי בואן פעיעץ מונטעיט־אויף קאלומבוסן צו פאין ק״ן קא־דאווא איןהויכ און גיט אים מיב א דרינגנדיקן דעקאמענדאציע־בריוו צו דעם אלסעבטיקן הע־נאדא דע טאלאװעיא דער הויף־בישאף פון דעי קעניגין איזאבעללא אבע־ אויך דא, אין קאידאװא, חזיט זיך איבער במעט דער זעלבעי גו־י, װאב אין פאיטוגאל. *ערדיגאנד און איזאבעללא פירן קריג קעגן