Literarishe bleter · 1929-12-20 · 51 (20.12.1929) · p. Seite 995

!ײס 995?יפעדיאדישע ״.?עסער 011. 51 (294)? (״פראםטע רײד״), זענען שטארק איבערנעטריפן, װײא םאריוי׳ע און קדעניראװ זענען, א םברא, א םך הײנטצײטיקער פאר דינענ- זאנען מיט םפעקטארן און דאלנאפאלםקי םיט נילדינען א סך ״פשוטער״ פאר, זאגן מיר, אפאטאיעו און בערגעאםאן... אזוי ארום זעען מיר, פון די איע אויבנגעבראכמע ציפערן אז אויך דער ײדישער ארבעטער פונם ראטנפאדבאנד (װי דער ײך ארב. םון איע אנדערע יענדעח װײזט סוף כי םוך ארוים זײן נטיה צו יענע ביכער פון דער ײרישער איטעראטור, װאם זענען געשריבן געװארן אויך פאר מארגן אין איבערמארנן און זענען קינםטעריש באיאדן מיטן שװערן ײדייסן אינהאיט — מעג ז־ך דער אינהאלט װעבן ארום טביה דעם מ־יכיקן, ארום מענדעלע קאצקעך אדער נאר אפילו— ארום פיאיפאװ;.. צום שיום איז נאך כראי צו באצײכענען א פיײדיקע דעריםײ־ נונג; אינם ראטנפארבאנד אײענט מען נאך נעשמאק אויך פאעזיע. איזי כאריק האט ראך געהאט 49 יעזעך מארקייםעם פאעמע ״ברידער״ האט געהאט מיט ,־ יעזע־ מעך אײדער זײן פיאזע — בוך ״דור אײן ךיר אוים״. פעפער איז נעיײענט געװארן צװײ מאי מער פונם דערצײרער פערסאװן. דאם הײםט, אז ײרישע דייטער אינם ראטנפארבאנד האבן נאך א שטיקא תקומה און תיקון... ז הלואי אויך אונז נעזאנט נעװאיז אמת, פון אט די איע אויבנגעבראכטע ציפערן קאן מען נאך נישט ארויםדרינגען דעם גאנצן אמת, ײײי אויב, זאנן מיך אפאטאיםו האט געהאט 5 מאי מער יעזעך װי נאדינער איז עם אםשר דערפאר (חי ליבערמאן מײנט, אז םיאיז זיכער דערפארן), װאם אפאטאשו האט אין דער ביבאיאטעק א נרעםערע צאא ביכער אײדער גאדינער און דאס נעמיעכע איז אויך םיט אונזערע קלאםיקעך אבער דאך קאנען מיר זיך נישט םארשטעאן, אז אויף די װערק םון גאדינעך מארקיש, םעפעך קושניראװ, קיפניס, קװיטקא, םינינבערנ, האפשטײן א. אז. װ. זאאן זײן אין רער ביבאיאטעק מער פאדערונגען, ײי ארויםנעבוננע;, בפרט נאך װען חי איבערמאן אאײן שטעאט פעסט. אז פון יעדן בוך זענען םאראן אין דער ביבאיאטעק צו 2 און צו 3 עקזעמפאאר;, און אז יעדער אעזער קאן ר׳אאטן דאם בוך נישט אעננער םון 2 װאכ;, ך ה״ אז אויב אפיאו א ײדיש־םאװעטישער שרײבער זאא םארמאגן אין דער ביבאיאטעק נישט מעך װי אײן אײנציקן בוך איז 2 עקז. — װאאט ער אין משך פון יאר נעקענט נעאייענט ײערן מ י נ י מ ו ם 50 מ א א, בעת אין דער אמתן איז נאר ראניעא (װאם האט עטאעכע ביכער) געאײענט געװארן נישט מעך ײי 55 מאא און םעפער (איציק םעפערן), װאם האט בײ 7—§ בי- בער — איז נעאײענט נעװארן נישט מעך װי 22 מאא דעריבער קאנען מיר מאכן דעם אויםםיך אז די טענות פון רער ײדיש-קאמוניסטישער פרעםע, אז דער ײדישער ארבעטער-אע- זער פאדערט דװקא הײנטצײטיקײט, םױזשעטישקײט און פשטות ״דעד דאן־קישאפ פון אקעאן״ יעקב!(אסערםאנס בןך איב&ר קריססאפ קא^ןסבןס) גאנץ דיכטעריש װעזן יארהונדערםער פון דער םענפשלענעד געשיבםע. װאמ האמ איבערגעטורעםם די גרויע באנאלימעט פון די געשיבם־שי״בעד. װאסערםאן רעכנמ זיך נישמ שמענדיק מימ די היממאייקעד; סים א שםײכל עיטירט ער אפמ און וו״זמ, װי פאלש זײ האבן אים, קאלונד בוסן, פארשטאנען, ווי נישמ גערעכמ זײ זענען געײען און װי וו״ניק צוטרוי מען קאן האבן סײ צו די, װעלכע האבן זיך באמיט צו פארמי־ נערן די מענטשלעבע און אנטדעקערישע װעיטן פון קאלומבוס, סיי צו די, װאס האבן איס אפאטעאזירט און איס פארװיקלט םיט אן ארעאל פון דעגענדעם און ז״ן לעבן באשײבן אין פאנעגיריקס. וואסערמאן, דער זעלמענער פסיבאלאג און מענמשן־געשטאלטער. װייזט אן, װי אזוי די געשיכטע לײקנט; ער ר״םט אראפ די מיטאלםער־ לעבע שלײערן, װאס האבן קאלוםבוסן פארהילט און מיר דעדזעען איס ערשט אין ז״ן גאנצער טראגײס־מענטיסלעבער גרוים, אין זיין גאנצער :אקעטער אײנזאמקײט טראג״ס איז געװען דעד גורל פון דעם אנטדעקער פון דער נייער ײעלט קריסטאפאר קאלאן (װי די יספאניער האבן איס גערופן), פון יענעם װאגלער פון גענוא. ײאם איז געקומען קײן יספאניע, כדי דורך א״נזאםק״ט, לײדן, נויט און פ״ן אויפצושט״גן צוס רוס פון א גרוים־ אדמיראל פון שפאניען, צו א װיצע־קעניג פון אומגעהויערע מדינוה און שפעטער צו באצאלן פאי די זיבן יאי פון גלאנץ און מאכט מימ דער יסיעקלעכםטער ירידה און דערנידערונגען און צו יסטארבן נמעט א פאיגעסענער מיט אן אײנזאמען םוימ. ביזן הײנטיקן טאג קעמפן זיבן יסםעט ארום גענוא איבער דעם בבוד, אז ב״ זיי האמ געזאלט שמיין קא- לוסבוםעם וויג. קארםיקא אין פיאנקרײך האבן אים צוגענומען פאד זיך. אפילו דאפ יאי, ווען ער איז געבוירן, איז נאך נישט באוווםט. קאלומ־ בום אליין האט נייסט דערמאנמ װעגן דעס. און די דאמעם, ײאם זענען פא־אן, וואקלעו זיך צװײסן 1130 און 1140. מען קאן מיט זיכערקײט אננעמען, — זאגט װאסעדמאן, — אז זײן פאםער איז געײען א װאל־װעבער, אבער רעם פאקט האמ קאלומבוס אליין זיך באמיט צו פאיװייסן. ז״ן פיאסטיעד אפיסטאם האט זיך איס אויםגעװיזן, װי א פדעק. אין די פעג פון ז״ן גלאריע האט ער גערעדמ פון ז״נע אדליקע אבות; ״איך בין נײסמ דער ערשםער איךמיין םשפהה, װאס איז װי אן אדמיראל געפארן איבע־ ימ־ס״ — האט ער געזאגמ אבער דעם באװײז דערפאר איז ער שולדיק געבליבן. דעריבער האבן איס א מ״ל פון זײנע קעגנער באטראבט פאי א ליגנער. שוין צװאנציק יאר, װי דער באװוםטער ײדיש־דײםשער דיכטער יעקב װאםערמאן באשעפםיקם זיך מיט דעם אנםדעקער פון דער ״נ״ער וועלט״. און אט ליגט פאר אונז איצט די פרוכם פון זיין ארבעמ. עם איז נישט א ווערק פון א פפעציעלן היפטאריקער, הגם וואםער־ מאן איז גום פאהאװנט אין דער גרויסער ליטעראםור, ײאם איז געשאפן געװארן אין פארלויף פון דורות איבער קריפטאו־ קאלומבוס; עם איז נישט ק״ן װערק פון א פארשעך כאטש װאםערמאן האט זיך גענוי בא־ ׳,' 1| \ץ ו |ו > ־);י קריפםאפ קאלוםפום קענם מיט די אלע מאטעריאלן, בריוו און דאקומענטן, ײאם זענען נאר פאראן אין די ײעלט־ביבליאטעקן און מוזײען. עס איז פיל מער. דאם בוך איבער קאלומבום, דעם ״דאן קישאט פון אקעאן״ האט געשריבן יעקב װאםערםאן דער דיכטער פון ״מאוריציום״ און אויך אין אט דעם װערק ליגט פאהאלטן זיין גאנצע דיכםערישע געװאלםיק״ט עס איז א פוך פון א ם״סטער, פון א דיכטער, װאם האט אויפ־ גענוטען טיט זײן אינטואיציע און טיט דער םענםיביליטעט פון זײן