Literarishe bleter · 1929-12-20 · 51 (20.12.1929) · p. Seite 993

זײס 993 4 ל'ם9ר*ר'שס 3?סםער בזס.!5 (294) "׳י ד י ה א נ ט ן (זנו די אטאקעס *ון דער װארשעװער קהלה אויפן ״דיען עול־װעזן) האט זיך דערמיט ני׳טט באנוגנט, נאר אויך אננענומען אלם צוג3$ א נאװעלע-באשלום, ײעלכן מיר האבן אויבן נעבראכט. דערמיט איז דער כוס פול געװארן, און די פועלי-צװן האבן אין קהלה אננעהויבן אן אבםטרוקציע, נייעט לאזנדיק פירן װייטער די פארהאנדלוננען פון קהלה-ראט. דער לעצטער בא׳עלום פון ראט איז אן אנגריה אויו־ דער נאנצער יידייעער מאםן-קולטור. די קהלה האט זיך דערלויבט צו ניין װייטער; װי עס האט געצילט די העץ-קאמפאניע פון ״היינט״ און צױניםטן. די לעצטע האבן זיך נעשטעלט פאר א ציל אוםצו- ברעננען די שולן םון צ. י. ש. א. כלומר׳שט מחמת דער אנטי- פאלעםטינע-׳עטעלוננ פון בונד; זיי האבן ׳עפעטער אבער אליין מודה נעװען, אז די שולן, װעלכע נעפינען זיך אונטער דער היעפעה פון לינקע פועלי-צױן זענען זײ נאך מער פארהאםט, ײײל זײ זענען פאלעםטינייע, אבער ני׳עט צױניםטי׳ע. םיאיז די פראנע ני׳עט װעגן פאלעםטינע, נאר װענן דער ײדי׳עער מאםן-קולטור. דאם איז דער קאמף קענן ײדי׳שן' ארבעטער און פאלקס-מענטים און ז״ן ג״םט, קענן ז״נע קאמפס-צילן און קאמפס-װענן. די קהלה איז גענאננען א ׳םריט װ״טער, זי האט נעמאכט דעם אײנציק-ריכטיקן, קאנםעקװענטן אויםםיר פון דער העץ־קאמ־ פאניע און אװעקגע׳שטעלט דעם פינטעלע אויפן ׳םין. מיר ײילן ׳עטיצן נאר דאם, װאם איז רעליניעז, נאר דאם, װאס ׳טמעקט מיטן מיטלאלטער, טיט ׳טימל, מיט רעאקציע און נעזעליטאםטלעכער פינםטערניש. מוזן די ארנאניזירטע געזעלשאפטלעכע כחות דערקענען און א״נזען די םכנה, װאס שטעקט אין אט דער האנדלוננ פון דער קהלה און אוי,,* אים יטאח״ און אנטשידן רעאגירן. זאלן די תקיםים פון דער קהלה זיך איבערצײנן, אז מיקאן מער נישט הפקר-ציני׳ט חוזקן פון דעם קולטור-װערק, װאם די ״דישע מאםן האבן אויפנע׳שטעלט דורך יארן פון העלדי׳מן קאמןז און איבערמענטשלעכער מםירת-נפש, אז םיװעט זײ נישט נעליגנען צו םאכן א שטריך איבער דורות פון מאםן-קאמױ און קולטור-אויפ- שטײג אויףי דער ײדישער נאם. זאלן עס זײן ארטאדאקםן פון ״אגודה״, צי ״ײעלטלעכע״ צױניםטן — זײ האבן אויםנעהויבן די האנט אויןי דער ״דישער מאםן-קולטור — מוז קומען דער אוםצוױידײטיקער, שארםער ענטםער; צו קורץ די האנטן עס װעט נישט העלפן דער רעליגיעזער סטאטוט און דער כח פון דריטן צד — מיטן כח םון לעבן װעלן מיר צו-נישט מאכן דעם רעאקציאנערן באשלום און ענדלעך פטור װערן אויך םון זײגע פאריםענע קלעריקאלע םחברים. די העץ-קאמפאניע קענן דער ײד־שער שול האט שוין בא- װיזן אויפצוםונטערן און אויפצװועקן אלע נאענטע און ײײטע פרײנט, זײ האבן אלע דערפילט, אז עס נײט װעגן עיקר, נישט װענן רי ארער יענע תרעוםות צו דעם אדער יענעם פונקט אין דער ארכעט פון צ. י. ש. א. די שונאים ג״ט װענן אונטערברעננען, ײענן אונטערהאקן דעם װארצל פון אונזער ארבעט. דעריבער איז אלם ענטםער נעקומען די מאביליזאציע פון אלע פרײנט םון ײדישער מאסן-קולטור אין נאר דער װעלט. אין בוענאם-אײרעם און אין נױ-יארק, אין מעקםיקע און אין קאנאדע — אומעטום איז איצט געקומען צום װארט דער ״דישער שריפטשטעלער און קולטור- טוער, דער ײדישער ארבעטער און פאלקם-מענטש. זײ װעלן נישט ױצא זײן מיט פראטעסמן; נײן, עם מוז קומען א ממשותריקע טאט, װאם זאל נעבן צו םילן די שענדער פון דער ײדישער מאסע, םון איר שפראך און קולטור, אז זײ האבן זיך צו רעכענען מיטן ארנאני- זירטן נעזעלשאםטלעכן כח, װעלכער װעט זיך פאר נארנישט אם- שטעלן, אופ צו םארטײדיקן דעם קױם און װײטערן אויםבוי פון דער ײדישער מאסן-קולטור. ז ד ב נ? / ע ז) ו ׳2 ע צ ז ־ ה ו ד זי ד־ װארשעװער קהלה האט אראפנענומען די האנט פון הארצן און איז ענדלעך ארו־םנעטרעטן אפן און אומפארשעמט קעגן די ײדישע װעלטלעכע שולן פון ד־ י־דישע ארבעטער און פאלקס- מאםן אין פוילן. מוז מען נלײך אױםקלערן דער געזעהשאפטלעכער עפנטלעכ- ק״ט, אז ה״נטיקס מאל.איז די אטאקע פון דער װארשעװער קהלה נעצילט נישט נאר אין די ײד־שע שולן פון צ. י. ש. א״ װי א םך כלומרשטע פרײנט פון ײדישער קולטור און שפראך װילן זיך לי־כטער מאכן אויפן הארצן און נעוױםן. די פ־ילן פון קהלה טרעפן אין הארץ פון דער מאדערנער פראנרעםױוער ײדישער מאסן-קולטור בכלל. ה״נטיקן זונטיק, דעם 15 דעצעמבער, האט דער װארשעװעו קהלה-ראט אנגענומען א באשלוס, אז די קהלה דארף סובםידירן נאר אזעלכע שולן און קולטור-אינםטיטוציעם, װעלכע שטייען אויף אן אויםגעשפראכן רעליגיעזער פלאט- פארם. נישט מיטאמאל איז עם נעקומען צו דעם דאזיקן מיטל- אלטערלעך-פינםטערן באשלוס. ז־נט די ערשטע טענ פון דער א־צטיקער קהלה ג״ט אן א פארביטערטער קאמף צײ־שן לינקפ און רעכטפ םאר די עלע- מענמארע בילדוננם-באדערפענישן פון די ״דישע מאם;, פאר זײערע רעכט אויױ װעלטלעכער בילדונג אין זײער אי־נענער ײדישער שפראך. די רעאקצ־אנער-קלעריקאלע מערהײט פון קהלה-ראט האט כםדר אפגעװארפן רי סובםידיע-פארשלאנן פון פועלי-צױן און בונד און אפילו פון פאלקיםטן, אבער אין דערזעלבער צײט האט זי מורא געהאט ארויםצוטרעטן אפן און אנטש״דן קעגן די שולן און זיך נעפונען א היתר, װי צוצװוארפן א בײנדל די שולן צוליבן פריגציפ ״א־ן בודקין למזונות״ און אלײן ארײנגעשטעלט אינפ שול- בודזשעט א פאזיציע פאר די ײד. װעלטלעכע שולן. איצט האט מען אראפגער־סן פון זיך די מאסקע. צוערשט האט די פארװאלטונג נישמ געװאלט אויפצאלן די שוין-באשטימטע נישטיקע םובםידיע, אבער זי האט עם דערקלערט מיט פארשײרענע פוילע תירוצים, װי מאנגל פון נעלט א. ד. נל. םיא־ז געװען נע- זעלשאפטלעכע פחרנות, װײל דער מאננל פון נעלט האמ נישס נעשטערט אין דער זעלבער צײט אױםצוצאלן די םובםידיעס פאר ״תרבות״ און ״מתיבתא״. שפעטער א־ז מען נעװארן פארשײטער און מען האט אננע- נומען לאחר המעשה א באשלוס, נישט צו םובםידירן שולן, װו מען לערנט ניי£ט חופש אין היטלע;. האט עס אויפגעקאכט נישט נאר די ארבעטער, די עקםטרעמע פראלעטארישע נרופירוננען אין דער ״דישער געזעלשאפטלעכקײט, נאר יעדן פראגרעסױון מענטש. מען האט דערשפירט די גאנצע צביעות און בארבאריזם, װעלכע שטעקן אין דער חומש-היטל-גזירה. די אויפרעגוננ איז נעײען גרוים, און םיאיז געקומען צו דעם אנפאל אךיף דער קהלה. דאם האט אויםנענוצט די קהלה-פארװאלטונג און ארוים םיט ־אן עפנטלעכער דערקלערוננ, אין װעלכער זי האט םארנעװארםן די צ. י. ש. א״ אז זי האט ארנאנ־זירט דעם אנפאל, װאם עם האט נורם געײען צו א װארנוננ מצד דער רענירונגם-מאכט צו שליםן די שולן פון צ. י. ש. א. אויף דער פאדערוננ פון די לינקע פועלי-צױן איז זיך צונויפ- נעקומען דער קהלה-ראט, כדי צו נעמען עפנטלעך שטעלוננ צו י־ער דאזיקער שענדלעכער האנדלוננ םון דער פארװאלטוננ, ײאס זי האט נישט אויםנעצאלט די םובםידיע-געלטער און נעמםרט די צ. י. ש. א. צװײ זיצוננען האט זיך פארצױנן די דיםקוסיע, און לםוף האט דער ראט אפנעװארםן אלע פראטעסט-רעזאלוציעס; דערמיט, אלזא, באשטעטיקט די האנדלונג םון דער פארװאלטונג. נ־י;, ער