Literarishe bleter · 1929-12-13 · 50 (13.12.1929) · p. Seite 986

* ל'ססר)ור'עוע 3?9ססר נ?ס. 50 (293) זײס 986 * פ ד ץ, ל ו מ ד ו ת א ו ן סתם צ י ם א ם ז דערפארונג, אויף פאקטן. ז״ער לשון און ז״ער גאנגער מאניער זענען אים פרעמד. ײעגן פרגן לאג איך, אז ״נ״סט ק״ן סן־ בעסער איז עס מימ פיצ;, דעם מאדערנםטן פון אונזערע ־לאסיקערי' — אלזא, האלט ןש -וין ני־דט ״צום עמאלסטן״ מיט איפ, װי א. צ״טלין װיל מיר א״נרעדן, אז איך ד.אב אזוי געשריבן. װ״טער זאג איך: ״צום גליק האט אויך פרץ א היפשע צאל זאכן — צווישן די פאלקסטימלעכע געשיכטן, דראמען, ווי ״ב״נאכט אויפן אלםן מארק״ און אנדערע, וואס זענען אוניווערםאל אין ז״ער לשון און נוסח און דערפאר אויך צוגענגלעך צופ נ״עם לעזער און צום קומענדיקן דור״. איז עס קלאר, אז עס איז דורכוים פאלש, ײען א. צ. זאגט אין ס״ן נאמען, אז ״ב״נאבט אויפן אלטן סאיק״—קומט אויפ — איז געשריבן על פי קבלר,", און דערב״ שיסט ער נאך אױיפ א ״חכמה״, אז םיאיז נאר נישט בא־אנט, צי על 9׳ קבלת האר״י״. איך האב, װי איר זעט, געשריבן אקוראט דעם היפוך פון דעם, ײאס מ״ן קרי־ טיקער װיל סיר דװקא צושרייבן. אגב, װען מיזאגט ״קבלה״ מ״נט םען עם נישט דװקא קבלה־ספריפ, וואױפ ״קאבאליזם״ איז געװארן א סינאנים פון םיםםיק, פון טונקלק״מ. דער סך־הכל איז, אז איך האב נישט געמאכט קיין רעוויזיע און נישט אױיםגעטיעטן ״קעגן פרץ דעם למרן״, נאר קאנםטאטירם פאקםן, ׳א פאקטן! װען א. צייטלין וואלט געזען ײי אין אמעריקע דערצויגענע ״דן — די, װאס קענען יידיש — און אפילו יונגווארג, וואם האט גע־ ענדיקט יידישע שולעס, נעמען אויף מענדעלען, שלום־עלינמען און פרצן, װאיט ע- גאנץ אנדערש גערעדט. איך װאלט נאך דא געקענט א שמועם טון מכח ״לאקאליזס״ און ״אוניװעיפאליזם״, ״בראנד״ און ״פער גינט״, וואס אהרן צ״טלין האט זיי ־אזוי ברייטהארציק א ווארף געמון, נאר דאס איז. לויט מיין מ״נונג, א גאנץ פאזונדערער ענין, וואס האם מיט דער עצם־טעמע ק״ן דירעקטן שייכות נישט. . ניו־יארק. א. אלמי אהרן צ״ט?ינס ״״ק-׳קט^ט••;״ דער ״וױ^ער טתפע״ פון צייט־צו־צ״ט לייענען מיר, ניו־יאיקער, אין דעי איירא־ פעישעי פרעפע דע&עשן און באשרייבונגען סכ־ מוראדיקע קאטאסטראפעם, וואם האבן באםײט אין :יו־יארק, נישט אויסגעשלאסן עיד־ציטערנישן און גיעוואלטיקע הוראגאנען, פון וועלכע מיר דא, אין םאמיע ניו־יארק. הויבן נישט אן צו וויפן. אבע- אז מיר שטרענגען־אן דעם זכרון, דער־ מאנען מיר ייך, אז אין א געוויפן טאג האט עפעס יא א ווינטל א בלאז געטון און ארא־געבלאזן פון אונזעי קא2 א קאפעלוש, און אז עפעם האט עיגעץ יא א ציטער געטון. נאי עם איז געװען נישט די ערד און :ישט אין נױ־יאיק, נייעיט אין טאקיא, יאפאן, און געציטערט האט גאר אן אלטע יאפאנעיין פון קעלט... ב״ אזעלכע דעפעשן און באשיייבונגען, מוזן מיר זיך פארטראכטן• אז נישט געקוקט אויף די אלע אומגעהויעיע דערפינדונגען פון ראדיא, עיאפלאנען ובדומה, איז מענטש פון מענטש און לאנד :אך אלץ אפגעריםן און איינער פון אנדערן האט נאך אלץ נישט קיין פינקטלעכע ידיעות און קיין געהעײקע פא־שטעלונג. אבער יעדעם מאל, ײאם מיר, א־ן ניו־יארק, לייענען אין אן א־יראפעישער צ״טונג א ידיעה מבה א לא־היה־ולא־נברא־ דיקער קאטאסטראפע אין ניו־יארק, עפענען מיר די עישטע מינוט מויל אוז אויעין פון גיויפ איבערראשונג. פונקט אזוי איבעייאשט בין איך געװען. בעת איך האב געלייענט אהרן צײטלינם איטיקל ״קעגן פיצן דעם למדן״ ו״ליטעיאײשע בלעטעי״ גומ. 41), פון ױעלכן ביבין געװאי געװארן, אז איך, >,. אלמי, סק״ק נױ־יארק, האב אין ״פאױוערטס״ געזאגט, אז יידישע שר״בער דארפן שי״בן אזוי, אז מיזא־ ז״ קענען איבערזעצןן אז די יידישע קלאםיקער — מענדעלע. שלום־עייבפ און פרץ — זענען טויטן אז ״ביינאכם אויפן אלטן מארק״ איז געשײבן על־פי־קבלה, אז פיצן לייענט מען נישמ, אז מיט פיצן האלט עפ צום שמאלסטן, און נאך אזעלכע שיעקלעבע זאכן. װען? וײ? וואס? אבעד. אז איך האב אנגעשטרענגט דעם זכיון און דעיצו נאך אויפ־ געיובט םיין ארטיקל (״קען דער נײער יידישעי לעזער פארשט״ן אונזע־ יע קלאםיקער״, ״פאױועיטם״, 1־טער פעפטעמבעי, 1929), האב איך איינ־ געזען. אז א װינטל איז יא געװען. אבער נישט קיין הוראגאן, בודאי נישט קיין ערד־ציטערניש און אפילו נישט קיין ״רעװיזיע״, ײי אהרן צ״טיין וויל עמעצן איינשמועסן, איבערהויפט נישט קיין פרץ־רעוויזיע. װיי־ רארט האט זיך נישט געהאנדלט מכח פרצן אלײן און סיאיז פשוט נישט צו פאישטיין, פארוואם א. צ האט רערפון ארויסגעדרונגען אן אנ־ גײף ״קעגן פיצן דעם לטז־ן״. א. צייטלין שײיבטל ״געשײבן אין ״פאיווערטם״ האט דאם א. אלמי. די יידישע קלא־ טיקעי. — זאגט ער (ואיך. ה״סט עם, א. אל.) — זענען טויט. מענ־ דע־ע און שלוט־עליכם זענען טויט מהמת ז״עי לאקאלק״ם און מחמת העס. װאס די מיליע, ײאם ז״ האבן געשילדערט, איז אונטעיגעגאנגען אויז דור־ודורוה״ און אט, וואם איך האב געשײבן: .לאםיר זיך נישט נארן. דאם יידישע לעבן אצונד איז ווייט נישט דאם אייגענע, װאס טיט פופצן־צװאנציק יאד צוריק. אין פארלויף פון דעי דאזיקער צ״ט זענען פארגעקומען װיכטיקע ענדעדונגען, װעלכע האבן געלייגט א טיפן שטעמפל אויף אונזער לעבן אין די פא־שיידענע װינקעלעך פון דער וועלט, װו מיר זענען פאנאנדערגעװארפן. עם האבן זיך אנטװיקלט און פאיפעםטיקט די מאדערנע ״דישע שולן; אין אמע־ ריקע, ווו די טויערן זענען פאקטיש פא־סאכט פאי אימיגראציע, האבן די איינגעוואנדערטע ייך אמעריקאניזײט 1אויב נישם אין אסימילאטא־ רישן זין, איז פשוט אין רעם זין, װא זיי האבן זיך אריינגעלעבט אין דעי :״ער אטמאםפערע, אין נ״ע לעבנם־באדינגונגען); אויך אין דער ״אלטעי װעלט״ זענען אונזערע ״דן ײעלטלענער געװארן. אין ב״דע ײעלט־ טיילן איז אונטעיגעװאקסן א דור, װאם האט ז״ן דערציונג און אוים־ בילױנג באקוסען נישט אין תדרים און ישיבות, נאר אין ײעלטלעכע, מא־ דעינע שולן״• דע־פון קיפ איד צופ אויפפיר, אז מענדעלע םיט זיין בית־המדרש־ דיקן נוםה און שלום־עליכם מיט זיינע רוסיפיציזמען און פאראדי־טע טוביהשע ״תורה״; און פרץ מיט ז״נע חסידיש־לומדישע זאבן, זענען א־ן גרויסן טייל נישט פארשטענדלעך דעם ה״נטיקן, נייעם לייענער; פון די ערשטע צוו״ האט א ״ד מהוץ רוסלאנד ק״נמאל קיין צופיל הנאה :ישט געהאט און דאס איז נישט םתם קיין השערה, נאר באזירט אויף