Literarishe bleter · 1929-12-13 · 50 (13.12.1929) · p. Seite 976

4?'ם3ר$ר'שס בלזזםזזר נ*ם. 50 (293) זײס 976 ׳י אןײ אזא אופן: ״דעם הי ארױםנעבער פון ײדישן אערבוך ״תואדות הטכע״ אבראכואװיטען״. פון רי מאטעריארן איז נאך נ״שט מענאעך צו טאכן קייו אויככ־ר. אז אכראמאװיט׳ט האט ראן <און רוענן די ׳צפעטערד־קע זעבצ־קער ־ארן זענען װענן דעם רערװ־יא ככרר ני׳עטא קײן כוא־ טער־אין, הו־ז ד־, װערבע נ־נזבורג ברעננטן םא־נומען א רערער־ ׳טטעאע אוכ׳קערנדיק ז־ך צו דער ב־אניאכ־ע פון מענרעיען א־ן דער העברע־״־ער ענצ־קיאכעד־ע, מוזן מ־ד קאנטטאטירן, אז זי בארירט בכיי נ־יטט ר־ ארע א.־ן אנרערע באטרעפנדע כראג;, זי האט דורכ- נעיאזן באד־־ט־נדע מאמענטן, האט נ־׳עט או־סגענוצט די ׳עוין פוב־ ריק־רטע ז־־ער װ־כט־קע ברױו־זאמיוננען און רי איע נ״ערע און נ־־סטע נ־אטער־איז כון דעי מענרערע־כאר׳צוננ אין רער יעצטער צ־־ט ר־ ב־בי־אנראכ־ע, ײאס זי ברעננט־, א־ז יטטארק אפנעיטטא־ נען און קענט־ק, אז רעם מהבר מ־טן דעראקטאר זענען גארנייטט באקאנט ר־;ד־נטרעכע ארבעטן פון די כאריטער אין רוםיאנד ד־ ב־אניאכ־ע יצט־צט ז־ך נאך איץ במעט או־סיער־סיעך אוי־= ראװ- נ־צק־ס ארט־קי און רי ב־אניאפ־ע א־ז באדערטעדט יטוין א־ן דעמזעיבן טאג, װען ז־ א־ז דעריט־נען צוס באיטייס, אז ר־ יעדעד־׳צטעיע א־ז נ־׳צט געכ־נען נעװארן. ר־ בי־װ פון אב־אמאװיטיען, װאס יהודה (לעאןן ראזענטאא ברעננט א־ן צװײטן טײל כון ז־־ן ״תוררות הב׳־ת היטברה״, ג־בן נעװ־טע אנר־יטונגע;, קענען אביןר או־ך;״צט אנטנ־יט־ק א־־כ- קיערן ר־ כ־אנע. מ־ר מ־־נען רא רעם בי־־װ, װאס אבראמאװ־טיט האט גע• ־ט־קט צ־ ־ע־ הברה א־ן סעפטעמבער 4ורו כון בע־ר־טיטעװ װעגן דעם ״לעכטן צו־עטאנר פ•; -ער רא־ט־קער קאז־אנער כארקסיע־י כון צ־ו־־ט; ־אזר־אר און אז א־ן איץ א־ז יע־רר־ק ־ע־ קד־סט־רעבע־ בארװאיטע־. װערכעד א־ננאר־דט ר־ א־בע־־קע יערער אזא בר־װ האט נעקענט יע־קן אבראמאװ־טיע. או־ך אר־־ן נ־יעט ז־־ענר־ק ק־־ן יערע־ א־ן רער יעוי נאר רו־ט־ דער בק־צה כון ר־ בארײד־קטע יע־ער. אב־אמאװ־טיע א-ז ראך יעד־ן יאננ;עיעטאנען א־ן א רא־עסבאנרענץ מ־ט רער רבי־ה ״מרב־ ןארער מב־צ־ו היעבלה״, א'ז יעײן גערוען אננעזען ארט א־י״טא״״טעט אץ ״אט נעקענט דא האכן די נעהעייקע היעפעה כ־איז א־נטע״עכאנט. אז ײען יעכ :אװעטבער האט זיך די רעגירוננ <כאאדטער פאד ־אזונדע־ע אויפטראגן בײב ק־עװע•־ פא־ארעד ארן דר^רינעד גענעיאר־גזבעדנאטאר) געזוענדט צז אביאטאװיט׳ען, עי זאי ארויכזאגן ז״ן ט״נונג װעכן אײניקע עניניב פון דעד ״דן-פ־אגע, האט זי צז איב אדדעכירט רעב בריװ וװהױ גײט די ײדישע ר־יטעראטור אױ אמעריהע? (א שטים פון א צוױיפרער) הקידהדיקן צזגאנג אביהס רײזענען ב״דע — ־־ מים דעם אלגעמײנעם, : געזאגם ־ עפעם — װא- איך צי פין ט, צוס באניראבםן למ־םל הײמײםקײ צו אונזע- יים- ״, װען יםםאנדפונקם, װי ריינער דעמזעלבן ת•* ׳■'■* 11 ׳* '1 < ־ ־ 1 :אהא-םן ין געפיל פאר דעם און מאס, אי קען געפעלן: אײן ׳ך פא־ם . עס קאן אפ־םר אויך ניים: ן דיבםונג. אויך א״ן *םםה פו ״ז א־״ דאב אײגענע העמד איז פאי־ט נענ::עי... אלן דא הוי־צ זיך אריה א מחיצה. איך דערמאי זיך: פאדאיאין זעגען במעט אין דער זעליער צײצ געקומען קײן פאי־יז אברהם רײזען ארן חײם לייעי־מאן. אבי־הם רײזען האט אפגעגעין (אין די .,ליצעדארייצע ילעטער״) זײן באקאנמן האפע- נדנגםפרלן גדוס פון אמעריקע, פדל מיט דערמימיקונג און גלויין אין דעם *דצאיקן אײנפלום און אין דעי פאנאנדערילױנג פון דעס דארםיקן ײדײכן *דאפז. הײם ריבעימאן האט זיך דעמאלצ געקדיבן אנצו׳גרײבן £לנקצ דעם היפוך. אבײהם '״יזעי׳ — לוימ זײן מײנונג״ — האמ אין פיל פיםים איבערגעמריבן. װען דעי גרום איז געקומען קײן אמעריקע. האם מען אים אין דעי־ ״קיצעיאיניע״ אפ־םי ני׳םם דעיקענט, ער איז געװען פא״ב־־אקם מים א *םפאי־ ביםי פאנםאזיע און גוצן גלויבן. אבעי פרן היים דיבעי־מאנס גיװם, װאם װאלם •םוין געװען אפ*די מער נאענם אביהם רײזען געהעי צום עלםעי־ן דור פרן ײדייםע •יירײבער״ װאם וװינען אין אמעײיקע. הײפ לייע״מאן געהעי צום צװײםן דור. דעי וועג ־עװעם זיך ךע-ייער גאי ערגעץ אנדעיםו. אויםגעיםפ-ײם סים װײ־ יאזע האפענונגען. אבעײ זאל אונז הײם ליבעימאן ײעגן דעם לאגן. פא־■ ניק איינפלום און צוקונפם פון ײדי״םן *םאפן אין אמעריקע? וזעגז דעם י*די*םן א״נפדום אין םעאצער, אין קינא און אויך אין דעי ליםעײאםוײ אין אמעײקע העים מען זײער פיי דער אײנפלופ איז באמה א *םםאיקע,־ אין די אמעיייקאנע*,־ םעאםערם *םפילם מן זײעי פיל פיעםעם פון י*די*ם־אמעײקא:י*םע דײאמאםורגן. אז ײדן האבן יא־ העי״םם די גאנצע קינא־אינדוםםײע אין אמעײקע״ איז דאך א באקאנמע זאך. װײהן איצם דאך *םוין אלע, אז דרײ ײדי״םע ױנגעלײם פון לאמ־ ז*םע זענעי די אײגנםלעבע אויפםועד פון דעם קלאנג־פילם. און, ענדלעך. װעם אײ־ אין דער אמעײקאנער נייצם״ײדי״םער ליםעראםור געפינען פיל אבעײ װאם באםײם דער אײנפלוס? עד באםײם פונקט דעם היפוך. ווייל ײדן *םפילן אזא גרויםע ראל אין די אמעײקאנער םעאםעיס,; *צײיבעײ פון אמערױ־ אײ־ באקענם זיך מינ פא- װ**ן אי— ײסייןיי יז• ו װינקד, װו עם איז אײך *םװער אי־ײנצודײנגען. עפע■ נער דעם אנדעין. װאם איז אזוינם אם דאם באהאלםענע װינקײ, װאם װאי־פם אן דער אמע-יקאנעי־ עײד, פון דעי אמעײקאנעי־ םביבה, יענעי־ גײםם, װאם איז א םוד במום, װעלםן מען פ-וװם :אך א-ץ אויפצוקלעין? מיר האבן דאך געגיייבם, אד די יידי״םע ליםע-אםור אין אמע-יקע איז נאך ני״םם אדו-געד-ונגען מים יענעם אמע-יקאנע- ע-ד־גײםם. -היפוך — מי- האבן דאך םענוה, אז די *־די־םע ד־י־נעי אין אמעי־יקע *םם־יען נא- אויפן אויבעיפ-אך פ־ן דאיםיקן קאנעדיקן ײדי״םן דעבן, אז געפינענדיק זיך אין דע- ,.נ**ע־ װע־ם״ און *דאפנדיק דא-ם, זענען אין רוםלאנד, אין פוילן. אבע־ *־אם ־םאפם פא־ם דעם צװײםנ*ם*יד, די פא-פ-עמדק״נװ' לאמי- אייז אי־ן מינום אננעמען. אז די פא-פ-עמדקײם קומם נײםם פון דעם איצםיקן מצב, פון דעב איצםיקן -ײם־מאםיוו אין דע- ײדײםע- -יםע-אםל- אין אמעײקע. לאמי- אננעמען, אז דעם צװי״םנ־ ד־ד *םאפן די נײע װעגן, אויה װערנע די ״די־םע ליםע-אםו- א'־ אבל־כ' ריקע גי־ם א-די.־*, װי״ל זי מוז או״־ ז״ א-ויפג״ן, געצװונגען דורך די אומ־דםענדן, דורך דע- גאנצע- אמעריקאנע- יידי״םע- דדירקלעםקײם. װעגן דעם װעם דא באלר אונז עפעם זאגן היים ליבערמאן, א ײדי״דע- *ם-־יבע-, װאם איז דע-צויגן געװאי־ן״ אויםגעװאקםן איץ ה״ם -־בע-סאן איז געקרכלען ק״ן פאײז מים דײי בענדע־י ״ליםערא-ײםע םייועםן״ — אפהאנד-ונגען און גיעםעיע איכע=ז װעגן אמעייקאנער ד-אמאםורג ױדז־םין איניע- מים אן א״גענע- דיאמע ״דע- נדר״, א־י־ װעדבע- דעיפאיענע יידײםע רעז״כיסערן י״גן גרויםע האפע־ דעם ״דײםן -עזעי אין פוילן. מען האצ אויך *םוין י״ אונז װעגן ז״ גע־םריבן, זײ ם״לן זיך אוים מים ז״ע- םיפן אנאליז, אבער מיכ נאך