Literarishe bleter · 1929-12-13 · 50 (13.12.1929) · p. Seite 975

/ײפ 975?יסעדיאדיישע ״.לעסעד {01. 50 (293) * •פפעטער-צו, •טוין נא:ץ בולט פון יאי 1864 •<*;, הוממ >זרץ מער צרם אויסררוין מענדעאעפ ׳עװער געריט און פא־ט־אבטן זיך ווענן א תכאית. עפ עקיערט אים אאץ מער דער נעראנרן, אז זײן הויזנע־ זונט, זיין פרוי און יןינדעד, זענען נ״צט כאזאינט, אז ער אר״ז װײפ נישט װאם צו אונטערנעמען, כדי צ• װערן מאטעריעא זערבהט־ שטענריה. נרײבצײטיק זענען דאס נעװען פון יי פױכטבא־םטע יאין אין זײן איטערארישן שאפן ן״משפט שריס״: ״תואדות הטבע ■; ״רמדו היטב״• ״דאם יןאײנע מענטיעעיע״; עישמער ײאריאנמ פי• ״װיניעפיננעיר״* ״עין מיעפט״• ,,רכיי הימיפ רהרופי־״• ״ילאכות והבנ־ם״ און פארענריקט מיט ״פ״עהע דער קרומער״ אין ״ד• טאקסע״ן. ער פארט אום פארקויפן ז־ינע חיבוריפ ןטאקע מענדערע מוכי פפ־ים נ״עט נא־ אין פסײדאניב. נא־ אין יעבן), אכע־ דע־- פון צ־ען ה־ונה קען מען נייעט ־אפ איז א ״•י־פמער נע״עעפט״. װי מענדערע רופט עפ א4••; אן א־ן דעם א״בנ־ערמאנטן בריװ צו זײן פרוי א־ן 'אי 8,->א1. ױען יעי מצכ איז נעו\ע;;אר א בי- טערער דער יעװער איז נעיענן ק־אנק, די פי״ יאט :עהאט א קינ־ און רער בער-הכית ארײן, אכראמאװיטיע, האט נא־ ארומנעװאנ- דעיט איבע־ פא־יעײרענע יעט״ט פון דרום-ר־פראנד (איעפ. ניקא־ יא־עװ, כערסאן, •עקאטערינאסיא־ו, קרעמענטיעונ. ק־עװ) אויסצו־ ביעננען זײנע כיסער און יעאפ; זיך אכיסר נעיט אפיעטערנדיק זיך אײ■* יעפ ראזיק; פע־יאי יערייבט ״• נינע־ (אין זײן ״מענדערע״־כיאנראפיע, ארײפנענעכן פון י. ר. פיץ־ ׳ערײבער־פאדײן, :ױ־־א־ק, איו;ך; ־אפ א־ז דע־ ע־־עטע־ ערנפטע־ פדװו, נאך ראװניצקין, פון א בינייקעי ביאגראפ־ע פון מענדעיע מבד ספריפ. יעוין אײפנענוצט אײך א רײ נייעריע מאטער־ארן, ״אבראמאװיטיע האט נעז־כט א יעיע־-יעטעיע אבע־ - אומזיפט, ע־ האט :י״עט נעקראנן קיין יעטעיע א־ז ז״ן אײנצ־קער מקור פין פ־נסה נעװען — די פפרים, װאפ ער האט נעיעריבן״ (און פאי־ קויפט•). רע־בײ כאמערקט נינע־ אז ״רויט ׳ע ר ציטראז (״דריי דיטערארייעע דורות״, 1) האט ע־ •א נעהאט א יערער-יעטעיע. אבער ער נרײבט, אז מען קען ײך טעד פאדי׳אזן אויה מענדעיעפ פיײנט י. ח ־אװניצקי״ אונז אױ ״עוין אויסנעקומען אין אן אנ־עי ארט (״ביכער־ װערט״ 1928, ו>) גענוי צו אנאריזירן די ראזיקע איבעט ככרר א•; אנב א־יך אנצװו״זן אײי ־עפ טעות. װאס ניגע־ האט רא נעהאט. פא־בײטנדיק ׳ע. נינזבורנן אוי־ז ־אװנ־צקי;. אבע־ ־• פ־אנע ברײכט. צי האט אביאמאװימש דאן נעהאט א יעי־ער־יעטערע צ• נ״עט דערבײ דארץ מען •עו־ן פ־ן פא־אויכ קיאד מאכן דעפ פראנ־ טער װאם האט זיך נעיעאפן ארופ ־ע־ פ־אנע: װענן יערערײ קאן ז־ך דאנדיע• אין דרײ פעדיאדן פון מענ־ דערעס 5עבן: קאמענעץ וי6,־18,י כעי־־ט׳עעװ ,רע־ פעריאר. ו־ענן ײערכן מיר רערן) אין אדעפ וןףדן, ־וענן דעס ע־יעטן און רעצטן פעריאד איז די זאך איננאנצן ־יא־ א•; יעל :״עט אױיפרופן ־••; פפק. ברייבט דער בערדיטיעעײעי פער־א־ ױאפ־זיעע יערי־בט ציט־אן? — ״כי־וע, יע־״ביט צ־ט־א־ האט אבראמאװיטיע אין ד• אנפאננ ז־בעציקע־ יא־ז נעוװינט אין בערדיט׳עעװ, װען ער האט נעדינט ארפ יערע־ פא־ אינעמײנע ימור־ס אין דער אזויגערופענער קאזיאנער אוטיעיר״עט׳עע אין יע־ נער צײט האט ער אננעיעריכן און אפנעדױקט ז״ז כאקאנטע טע- אטער-שטיק ״די טאקסע״ ,״ררײ ייטע־ דודות־׳ 1, ז 116) אין ״די אנפאננ זיבעציקעי •אין״ יאט אכ־אמאוויטיע גע־ •װינט נישט אין בערדיט׳עעװ, נא־ אין זיעיטאמי־ ״די טאקפע״ אױ איײפ נייעט ״אין יענער צײט״. נאר אין יאר ו1,־ו6ו ר• רערעד־׳עטערע קען זיך ־א־ אבע־ . פא־ט״ באציען צופ כ״טן אדע־ צו די רעצטע זעכצ־קע־ •ארן א•; כע־ריט״עעױ. — איז טאקע װענן אט רער צײט ״ער״בט ״ע. נ־נזבורנ (אין דעפ אײבנ־ אנגערופענעס אדטיקר), אז ..אבראמא־ויט״ע זוכט א באיעעפטיק•::. סטאיעט זיך װענן באקומען א רעיע־־״עטעיע. אבע־ א ראננע צ״ט קומט ־עיפון נאינייעט א־ײכ״ ראװניצק־ יערי־בט בכרר נייעט װענן רעפ ענין. נינזבוי:. מיר זעע;. יעטערט פעסט. אז ״א יאננע צײ־ט״ אױ ־ערפ־ן נא־נ״עט אױיפנעקומען אױ אבע־ עפעס יא א־ײפנעקומען. - ־ יעפעטער פ•; דעם א־טיקי א־ז עס נייעט אבפאיוט קיא־ פא׳־ברײבט אפצו־ װארטן נ־נזבורנפ פ־בי־קאצ־ע פון ר■ ו״ױ מענדערע־כ־ױו צו י כ־נ־ יעטאקן נינער א־ז אויפן יסור פון דע־ נעב־אכטער גינזבורנפ צ•־ טאט ןנ״עט דאװנ־צקיפ, װי ער האט ױך טועה געױען) געקומען איבערנעריםן זײן שרײבן), װעגן װערכע די נײערע מענדערע־ פארשוננ האט אנצװוײזן נעװיסע מאטעריארן (זע װענן דעם מײנע ארטיקרען אין ״ביכער-װערט״ 10-28, ס און ״ריטעאדייעע ברעטעד״ 1920, 40) און, צײײטנם, זענען מאקע פאראן אומפינקטרעכק״טן אויך. און װאם שײך צו דער אנװײזוננ אויה מענדערען. איז כדאי צו באמערק;, אז אין דער אויטאביאגראפיע םון מענדערען ארײן (םאקאראװס ״םפר הזכרון״) אױ אויך נ״עט ארץ נענוי אויך דעם זײדנס טעות װענן ז״נע אײגענע קארענדארן האבן מיר ״עוין אנגע- װיזן אין אן אנרער ארט (״יידי׳עע װערט״ 1928, ס) און די פראנע־ צײכנם, װאס ער יעטערט םיר מאר בײם דערמאנען פאריע״דענע װערק זײנע, דערקרערט מענדערע ארײן דורכדעם, װאס באטרעפנדע ספרים האט ער נישט ביי זיך, ער אױ מםופק אין דער צײט פון זײער דערש״נען און פארראזט זיך נאר אויף זײן זברון. סיאיז קראר, אז אויב מען װיר יערײבן נענוי און פינקטרעך. איז נישטא קײן אנדער מיטר, װי װענדן זיך דירעקט צו זאברעכע מקורים און ארײן נאכקאנטרארירן די ,װערק, די דאקומענטן, די ברױו וכדומה. אט שרײבט ראװניצקי (״דור וםוםרױ״, ז. ס4), אז בעת מענ־ ידערע האט זיך אריבערגעקריבן קײן בערדיטשעװ, האכן אים ״די דאנות פרנכה ײער נישט נעדריקט ער איז נעזעםן בײס יעװער א־ן שמוב און רויק נעארבעט בײם שרײב־טייע און האט זיך אפנענעבן דער ריטעראר״עער ארבעט, װאפ א־ז א־כ אזוי ריב נעװע;. בײ צען יאר איז ער געזעםן בײם שװער און האט זיךױעטארק עופק געװען מיט רערנען, שטודירן און שרײבך מיר װײםן דאך שוין אבער נאנץ נענוי פון מענדערעס ברױו, װאס ש נינזבירג האט פובריקירמ (״צוקונפט״ 1923, 1, א־כערנע־ דרוקט אין ״מענדערע טורעם״. אלע װערק פון מענדערע מו״פ באנד 22), אז אין יענעם פער־אד האט זיך מענדערע אפט נעקראנט אויף זײן שײערער מאטעריערער ראנע. ער איז טאקע :עזעםן ב״פ יפװער אויף קעסט, אבער נארנישט אזוי ױיק און אידיריש. עפ האט אים נענונ נעפראנט זיין ביטערער מצב און ער האט נישט אויפ- נעהערט צו ײכן אן אויםװעג, הנם נישט מיט קיין איבעריקס נױיסן רערפארנ. און נישט רער שװער איז נעװען שורדיק. דער שװער פארקערט, האט מענדערען באהאנדרט, װי אן אײנן קינד; האט א־פ נאםטפרײנטרעך אויפנענומען בײ זיך א־ן הויז און געשפײזט, האט בכרר נעטון םאר אים זײער פיר און װאפ נאר מעגרעך און מענדעיע האט עם תטיד אפגעשאצט. אזוי שרײבט עד צו זײן פרוי דעם 30 טא' 1868 ןער האט דאן נעמאכט א רײזע צו פארקױפן זײנע װערק): ״נערים אםעה״ש אונזער טײערן פאטער און זאנ אים, אז זײן קראנר־ הײט רירט מיך אן טיף אין דער זערע. דען אויסער איס האב א— נישמ קײן פרײנט אויף דער נאנצער װערט א־ך ריב אים נאך מע־ װי מיך ארײן״ ןזע מענדערעס ברױו אין די קיעװער ״ישריםטן״. מיט באמערקוננען םון נ. שטיף, ארויפגעגעבן פון דער קאטעד־ע פאר ״דישע קורטור ב״ דער אראוקראינישער װיסנשאפטרעכער אקאדעמיע. 1028). םון שװערם צד איז נישט נעװען קײן מניעה, אויף וויפיר ער האט נאר ארײן נעהאט, אבער טאקע די עצם ראר — נישט נאר ק״ן בכבודיקע — פון אן א״דעם אויף קעפט האט מענדערען נענונ נעדריקט און ײיי נעטון דאס האט ער נישט אזוי שטארק נעפירי• אין די ערשטע יארן (םיר רעדן װענן דעם בערדיטשעװער פעריאד. ײאס האט זיך נעצויגן םון יאר 1858, װען מענדערע האט צוס צװײטן מאר חתונה נעהאט, ביזן יאר 1860, װען ער האט נעמוזט אויפ־ װאנדערן פון בערדיטשעװ און האט זיך באזעצט אין זשיטאמי־;, װען ער האט זיך א פארריבטער באזעצט מ־ט זײן ױנגער פױי, דער בת-יחידה, בײ זיין שװער דעם נאטארױס אין הוױ און האט נע- בענשט גומר, װאס ער איז ענדלעך פטור נעװארן פון דע־ ״זעקס־ יאריקער נעפאננענשאפט אין קאמענעץ״, װאם ער א־ז רויז נעװארן פון די ״קאמענצער נארישע פאקטערס, װאס די השנחה האט נע־ װארט, ער זאל מיט זײ םארברעננען זעקם •א־ און ײאס זענען רײט זײן מײנוננ און רויט דער מ״נוננ פון ארע װו־רדענקענדיקע טויזנט מאר ערנער און אומדערבארמדיקער. א״דער די מיצריס״ ומענדע־ רעם ברױו פין 2 מערץ 1858. איבערנעזעצט פון רוסיש. אין די אויבנרערמאנטע ״שריפטן״), האט דערפירט אין זיך נײע כחות און זיך נענומען צו רער ארבעט און װען ער אױ געװען פארט•; מיט אזא גרעסערער אונטערנעמונג. װי ״תורדות הטבע״, װאס ער האט אויך נעהאפט פינאנציער אויפנעריכט צו װער; פון א־ך אבע־