Literarishe bleter · 1929-12-06 · 49 (6.12.1929) · p. Seite 958

*?סס&ר [01 . 49 ( 292) 4 ן״פ 958 ברויז פונם װיםנ׳עאפטיער, נאר אויך פו; יעדן געביאדעמ; <טטו- דירנדיק; יחיך דער עקםפעריכיענמ איז דער װענ צוב נייעם רעב; נ־׳םט ברויז פאר דער װיםנ־עאפס, נאר פאר יעד; אינדױוידום, או; סיר זעע; פארויס די ׳עאפוננ פו; א םך אוכוצאריקע ארבעסס־ כ׳וזייע;, װו כ־יײעס זיך ארבעסנדיקערה״ס ביאדן או; פארפור־ קאכ־ע; אי; װיםניםאפט און סעכניק, און ײו ביבער־אביעקסן װער; װער; רי הו־פס-כוביעירים פו; זערבםט-בירדונג;־,ו; זערבפס־פאר- פורקאכ־ונג.;סוף קומ־) פון עספעראנטא.- כ׳. נערענבערג רונגם-באראקסער או; אויםזע; און װעט װערן א; עפנס־רעכע ראבא־ ראסאר־ע, פונקס װי ראם א־ז די סארערנע ב־בר־אסעק;אכ׳אר א־ז ב־בר־אסעק אויך געװע; נ־־םס סעד װי א זאכורוננ פו; ביכער). יװעס קוסע; א־; כ־וז־־ י״םס צום באקוק;, נאר בי־ צו ״ר־יענע;״ או; ׳עטודיר; רי ב־בער-אב־עקס;, דארט װער; ז־ך געפ־נע; פפעצ־ערע אדבעסם-קאב־נעס;, װו סיװעס א־נדױוידוער יעסוד־ר; די פאראנענע סאדעק א.־; סוםסעד; או; װו סיװעס האב; ר־ פורהסע כ־עגיעכק־־ס צו עקםפעי־סענסן אן<ה ךי אר־ע־ ־ענע נעב־ט; פו; דער ײ־םניעאפס. רעי װ־םניעאפסיעכע־ עקםפער־סענס װעס װער; א; אס־ר־בוס נ״עס ז א ס ד ד א.;ד))5!נ//מזןד~ן א ד י זאבן ״אז,*" ארי - פוילייצ און דעי אײנציקער פארבדאנדזיצעטער גוי האט געפאטיפט ״בראײא״: ער האג• זיך דערײופט פון די ״זידידקעס״ ט*ביקאײע כודות... אזן װאפ מעי די גויפ האבן זיך לצנייע גע־פאקלט און נעװײצט די נעז מיט די רויטע פאהיפי׳לעפ, אדץ העכער האב די נײע ״יידי״• פוילי־דע ג־עאטער־קאנצעפציע״ פאריסן די נאז און אבגעקװארן פון דע־ ״אידעע״. ידיעור ביז צו א ײדי-ן-םוילי״*ער פאריפטענדיקונג אויפגעװאקפן. פוילי״פע רעצענזענטן *פיײבן; אפילו די אנטיסעמי^ײכע פרעפע ..־עקט די פינגער״. די ״ציצעלע״־ און ״מאר׳פעליק״־קולםור מאכג• קאפע. און ײדייפ גיעאטע- װערגי פון דער ,,עליזעום״־געבײדע דורכן יידײפן סעאטער־ דײעקגיאי פאי־טיייבן אלפ מינדערװערגײקע, אלס קאכע־צע׳צטערעייין. קוכלט א נײע פײעמיערע. יגרײבן פויליכזע רעצענזענםן, אז ,.מכהנ־א האב דער ה, -עז׳כיסער, אייעדזעצעד און אינפצעניזאמאר אויפדערװײלט דאכ בעכטע פון ײריכזן די־אמאטיכזן רעפערטואי״. ״גאפ, מענמ׳כ אוז טיװול״ האט ה, אנדזיכיי מארעק געכזיקט אי• ך-י וועלט ארײן אדכ .׳בעפט דיאמאטיזז ײדיכז װערק״. און דער ״טײװל״ איז ײידעי דעכ אײנציקן פארבלאנדז״כעטז גזי געפאלן, אזן װידער האט ער געסאטכזג• ״בי־אװא״: ״בארדזא כ־טעקאװע״... אזוי אבער- װי*זט זיך איװיכ. אז גראד דעי ״טײװל״ איז -א: פאיזעענײצ האט זיך א פופ אויפגעלענקט און אויך .*כמענדריקן״ האט אנגעהויבן דאס פנים פיאמען. ״עזמענד־יק״ איז בפבע ני־ככ קיין קולטוי־מאבער — דאט עי איבעיגעלאזן דעי■ ״אידעע״ פאר א*כ אלײן — פא-ן הי רעזהזיטער און גע׳צעפט־מאבער פון דער ״ײדײט־ פרילי־כעי־ פאי׳כטענדיקזנג״. האבן די גזיפ געקז־כט די מזזזות אזן גע־ מאכט הבדלה פא־ די לײדיקע װענט אןן פאר די װאז־כנעכ. און אזוי װי װאזיכנעכ קויפן :י-כט ק״ן בילעטן — האט זיך געעכדיקט די לע־ גענדע פון דער ״ג־־ױיסער קאנצעפציע״. ייך געענדיקט ארן — טיר אדן טזיער גע׳כלאפן. דאכ ״עליזעופ״־טעאטעי, װו עפ האט המיד געכזפילג• ײדײכ טע־ אטעי׳ װעט מכהמא װידעי אויפלעבן און דער געװעזענער ״ײדי־כ־ פוילײכע־י״ דייעקטאר װעט צוריק װערן ״ילויז״ — א יידײכער. און פון װאי־כע ביז לאדז, פון לאדז ביז קראקע און אומעטום, ײו דאכ פארזעענײכ ײעט א פופ *כטע־־ן — זאל איר דעי יחוס־בריװ פון װאי׳כ־ע בײיכטײן. — אפילו מורינו ד״ *כמענדריק האט זיך *כוין אװעקגעקערם און דריי מאל אויכגע׳כפיג;. אן קאמה, אן פאלעמיק און אן ״עפנטלעבע מ־כפטים״. אזוי־זיך, מיטן טויט פון גײפטיקער געבראכנקײט. אויפגעגאנגען פאר א ברעקל אמת. פאר א ביפל הארץ. די ״כירליא״־קולטור האט איד דאל טיאגײכ פארענדיקט. זז)לן 5 די דאזיקע *כורות זײן דער רידל זאמד, װאפ דאס ײדיץזע װארזוע װאי־פט איר נאך... זינט א לאנגע צײט — יעדע כזעה איז א יאי געװעןי — האט זיך איבעי אזנזעי־ װעלטי *כפאצירט א פאיזעענימז. *כפאצירט מיט הוצפה, כיט א פא-יפענעי- נאז. ״•כפעגדייק״ האט עי געהײסן? נײן, ני׳כט ״•כמענדייק״. װײל ״•כמענדי־יק״ איז בטבע נײכט קײן אידעען־מעגט׳כ; עי־ װיל קײנעכ נײכט לעװען, קײנעפ נײכג• באאײנפלופן און װײפט כתכ ני־כט װאכ עי װיר. עפעכ א;ע״כטאלט פיט פאי־גלאצטע אויגן האט אונז גענזמען בײ דע- האנט פי־־ן — צו מענטכזן, צו ״זײ״ — צו ״אײי־אפע אמאל האט דעי אידעען־אכימילאנט געזאנט צו אי־גז אזוי: איך װיל דיר פאנאנדעילאזן אין דעי■ א״ומיקע־־ כביבה. װי כזען לאזט פאנאנ־ דעי ברײ אזיפן פײעי־. האבן מיר געזאגט: מיר װילן זיך :ײכט אזיכ *כמע־צן אין פיעמדן קאלך־אוױון. פיר װילן ליבער־כט אײנגע־כררמפן י,*ע-ן אין ךער אייגענע- אי־עכקײט, בליר װילן זיך אויכלעין אט־אזוי, אײג:אי*טיק־ײדי*כלעך... געפערט אײך ני״כטץ — האין זײ געזאגט: ״נײן״! — און זענען אװעק. איז געקומען אן אנדע^ער — א;אכמ-המתדיקער תדעװאטעי ק-יפ*־. איז געקומען א ײדי־כע- -.ךאל:-־ח-עטער — אויף פוײי־צ. א הײכעי־ נאעיאנאליכט, א הי־כע- קעמפע- פא- מאדע-נעי־ ײד״טער קזי־ :*,*ר — אוי? פוילי־כ. *** י*ב** מ*** —א ע- האט מיך ני־כט פ־ינט; עי װיל מיך :ײכט אכימילײן. נא- װאב דען װיל ער אוי-. ״זילײכ — יידי׳כע קולטזר. פא-פא-ן. טי־אגן מיי *טוין אוי־= זיך יא-ן דאכ פארזעעני־כ אוי װא-טן ביז רער -ץ װעט זיך א-*ין אויפ-צן... װײכט אי־ נײכט, װי אזוי און פון װאנען — א פ-ייכ אכ־כיקע־ ני*צ א*י? אונז: ״ײדײכ טעאטע1* פא- גזיכ״. מיט א*נזע- קונכט אין דעי־ װעלט אײין״. אנדזיכעי מא-עק מיט א האפ־ טע הא־בע און גאנצע גויכ. מיט א באר; ״ציצע-עך״. ״:מראלעך״ און הבדלה^יבט — זענען אװעק פ-ײדיקן פאי ״דעי־ װעיט״ אונזעי קינכט־ הא־ן מי געכאפט אמאל א בליק אין טעאטע- אײין, און דאכ פניט האט געפ-אמט: ״מײליא״ האט מיט פאיג-אצטע אויגן אפגעזאגט ״גאט פרן אביהם״ און דע- ״מאר־כע-יק״ האט צוגעהאפט״כע־כ א זעלנע־ יי׳כע האפקע. האט אן אנדעי גויה ״געבענט׳כט ליבצ״ און אויכגעציטע-ט מיט די -עפצן די ב-בות — האט עולפ ײדלעך כעלאכט און א פאיבלאנדז׳כע־ טעי גוי האט געפאטיכט ״בראװא״: די מאפקאיאדע געפעלט איפ. איז איײנגעפאלן א גע-עי *כגץ. דעפ פטרוזיככ ־כגץ, און צוגע־ *כ^י״דגגעז צד ״מירליאז,,: ,.יאבציא אידזיע גא מאיע :אי מיצװע, ט*כי ניע?!״ האכט געמײנט, אז דעי יכגץ כאפט זיך גלײך צ.* ךעי ״ז׳כידדדוקע״ אין לײגט זי אװעק א טויטע אויפן איט. דע- געלעי־ *דכץ איז געדדען — א ב-־מצוה־יונגל. פאן אנדז־כעי מארעק האט איפ אנגעטון פאהלעך און איפ געהײםן זײן א יר־מצוה.