Literarishe bleter · 1929-12-06 · 49 (6.12.1929) · p. Seite 956

?יסעדיעדי׳סע בלעסעד נ^ס, 49 (292) זייס 956 ׳ױ ה. װעלס װעגן זײז ״װעלם־געשיכטע״*) א ־״ היםיזא־יסע דער׳טײנוננע;, װאם זענען פאר אים 8אײז נעװען :ײער :וטומיצ. װי נאר ער האט דאם אנגעהויבז, איז אים קאאר נע- װאי־;, אז ער װאאט נעטון א נוציקערע זאך, אויב ער װאאט אויסגע־ ארבעט ז״נע אײגענע אנמערקוננען איבער די הויפט-פארמען פון דער נע׳םיכטע צו אז אאנעמײנעם איבערבאיק און האנמ-בוך צואיב מענער און פרויען, װאם זענען מער פארנומען פאר אים אדער זענעז ארײננעטון אין אנדערע זאב;, װי ארומקרינן זיך מער אדער װײ- ניקער אומזיםט א־בער אוממענאעכע קאנםטיטוציעם פאר וועאט- קאנפעדעראציעם, װאם װעאן מםתמא קײנמאא נישט פארװירקאעכט װע־ן. װאם מער ער האט זיך פארנומען מיטן דאזיקן פראיעקט צו שרײבן אן איבערבאיק איבער די פאראנענע ידיעות װעגן סענמשנפ א־ט אי; רוים און צייט, אאץ מער האט ער אים נענומען אויםװײזן ־ו־ א יםױערע. צוציענדיקע און אומאו־םמײדאעכע אונטערנעמונג. בכ;, איז װאם מער ער האט זיך פארטיפט אין דער ארבעט, אאץ ברײטער און היקפדיקער איז זי נעװארן. א שטיקא צ״ט האט דער מחבר זיך נעקװענקאט אנמקענ; דער עפישער נװאאדיקייט םון רער אויפגאבע, װאם האט זיך אאץ מער פארברײטערט. ער האט זיך נעפרעגט, צי איז ראם ני׳םט ניכער א װערק פאר א היםטאריקער. אײרער פאר אזעיכן. װאם זײנע הויפט-שריפטן ביז אהער זענען געװען ארער חקירות ארער װערק פון •םײנער איטעראטור עפ איז אבער קענטיק נייםט נעװען קײ; א־ין װיכטיקער היםטאריקער, װאם זאא זײן נענוג אויבנאויפיק, אאמיר זאנן — :ענונ ברײט און נע- נוג פאאך, ער זאא אי־ומנעמען ־אפ גאנצע ברײטע פעאד פון דא- זיקן פראיעקט. היםטאר־קער זענען בײ ה״נטיקן טאנ עא-פי-רוב שוא־מענער,■ ז״ יםרעקן זיך מער פאר קאײנע פעאערם, אײדער פארן פעאן פון ציזאמענהא:ג; זײ האבן מער מורא צו מאכן זיך אביםא אעכעראעך דורך א פאאיםער דאטע, א״דער פאר צוטײאן א פאאשע אפשאצוננ עם איז נוט און פײן, װאס אין א האםטיקן און איבעראײאטן דור טוט א נאנצער קאאם איבערגענעבענע מענטשן אויפפאסן אויף נע- נויקײט. נאר אט דער דאזיקער הויכער יםטאנד פון פינקטאעכקײט אין הי פרטים ראזט אונז הערן. אז עם איז נישט כדאי זיך צו װענדן צו ד• היםטאריקער נאך דעם װערק, װאס מיר באדארפן האבן; פאר זיי װאאט ראם נייםט נעװען קיין אויפנאבע װאס פארכאפט. :אר אן אויפנאבע, װאם יםטערט צו ז״ באדארף מען קוםען נאך אננעקאיבענעם מאטעריאא מער אײרער נאך צונויפנעיםטעאטע און אפגעזעצטע רעזואטאטן. זײ זענען װערטפוא ביז נאר פאר דעם אער- :ער, דורך רעם, װאם זײ ניבן אונז איצט נרויםע און פײנע זאמא- װערק א•; א כך בענד נעמאכט דורך א סך הענט, פון א םך שטאנד- פונקטן און א•; אננענעמער פאדיםײדנקײט פון נײםט און כװנה נאר פאד ד• טענאעכע נװטבאדערפענישן פונם נעװײנטאעכן בירנער, װאם באדארף זיך אדומזען אין דער װעאט, זענען אט די נרויםאר- ט־קע װערק אזוי נוציק, װי א פיא-בענדיקע ענציקאאפעדיע. נאר דער םױזיםעט איז אזא נאאנצפואער, אז װי באיםײדן ער זאא אויך װערן באתאנדאט, װעט דאך בײ אים נייםט אפנענומען װערן זיין ארויפ״םטרעבנדיקע נרויםקייט און װערדע אויב ״רי קאנ- טורן״ זענע; טײאמאא שװאך און פעאערדיק, זעען זײ פון דער אנדער זײט אוים װי זײ װאאטן נעװען פאאנ־רט און נעיםר־בן פון זיך אאײן ז״ער הינטערנרונט א״ תהום-טיפע מיםטעריע, דאס רעטעניש פון ה■ ״םטער;, ד• אנמאם״ק״ט פו; רוים און צ״ט, דא באװייזט זיך אעב;, וױ עם קעמפט או; ־םטרעבט צו באװוסטזײן, װי עם קא״בט בוה, זאמאט א; װיא;, דוך מיאיאנע; יארן און דורך אן א צאא ביא- ־אנע; א־נדעװידועאע אעבנס, ביז עם רערנרײכט צו די טראנייםע פיאנטערני״םן און טומאענישן פו; דער הײנטיקער װעאט, װאס איז אזו• פוא שרעק או; ראך אזוי פוא צוזאנ און מענאעכקײט. מיר זעען רעם מענטשן אויפיםטײנן פין ז״נע התחאות און פאראוירענער אײנ- זאמקײט ביז צום יצט־קן אויפשיין פון װעאטי׳םער חבר׳םאפט. מיר זעען, װי די מענטשאעכע אינסטימוציעס װאקסן און בײטן זיך; זײ בײטן ז־ך א־צטער ניכער, א״דער װען עם איז פריער. די פארשטע- אוננ ענדיקט זיך מיט א ציטערדיקן פרענ-צײכן. דער מחבר איז נאר א פירער, װאם ברעגגט זײנע אײענער ביז צום איצטיקן שפיץ, װאס צו איב איז די מענטיםהײט איצט נעקוסען, בא״בט שטײן און יםעפטיםעט איב צו: ״אט דאם איז אונזער ירושה״. עם זענע; נעײעז א םך טעמים. װאם האב; געקאנט באװעג; א ״ם־ײבע־ צ• פ-־װו; ״םרײב; א װעאט-גע״ם־כטע א•; יאר 1918. ־אם א־ז נעײען ־אב יעצטע יאר פון דער מאהמה, בעת זי איז־ יםו•; איעמע; נעװע; דערעםן, בעת אאע איאוזיעם האב; זיך שוין נעהאט געפעאט אומעטום האט נעהע-־יםט הוחק, װאם מע; האט ײ־ צ• א־ב :•״םט געװאיט צונעװײנע;, אומעטום האט נעהעד״םט ט—ע־ ־• צאא פו; הערה-־ניםע א; צעקאאיעטשעטע האט נעהאט רע־נ־״בט א םך מ־י־אנע;, מענט״ם; האבן דערפ־אט, אז ז״ זענעל גער־מעז צ• א ק־־ז־ם א•; ד• ענינ־ם פון ־ער װעאט זײ זענע; נע־וע; צ־פיא אײננעמאטערט א■; הארץ-יראנר. אז ז״ זאי; ראנע; באייע־; יאמפי־צ־־טע מעגאעבק״ט;. עם א־ז ב״ זײ געװע; א םפק, צ• זענע• זײ עײת פיז חורםן פון דע־ צ״װיייזאצ״ע א־ע־ פון א נ״עב פאװם א•; מענט־םרעבן צוזאמענרעב;. מען האט ױך א םך מתװבה נע־וען מבה דעם, ווי אזוי קאן מע; פון ראם-נ״ א״נ״םטעא; ־עם פאיייט״ים; םרר פון דער װעאט; מבה אאנעמ״נע אפמאב; או״= א־טאעכע־ האט ״געט־אבט א־נטערנאצ״אנאד ארער האט אכא הפה־ת געפרוווט אזוי צו ט־אבט;. נאר א פאקט א״ז נע־וע;. אי א■; װ״טע ק-־ײז; האט מע; נ״םט גענונ ת־פם געװען, װאם א־ז דער עצם מהות פו; ד• מו־אר־קע פראבאעמע;, ײאם האב; אזװ פאוצ״ב און אזוי ט-־אג״ם א קראפ געטון ר• דעמאק־אטיעכ פו; ־ע■־ פ־װונ—ק א־ײנררינגע; הינטע־ ד• •ױכוה־ם איבע־ מע״םה-םאראי װא אדע־ איבעי; בערנ״ם; .,יםט־קר פא*•־׳• צי ר• ברײטעדע. ט װאם א־ז נעװע; רער ים״ר״ם : >״<-.*<- - ,. פעיע כ־נית גין ך• אט דער טי־אגײטעי כיהרירת אררב דעב יײןץ פארװאכ ה$*כ זי געטוזט פארטיטעפען נאר די װערט׳־־ פא״ײאכ האט יאפאן, ־יאב טיט א דאיב; יארהונרערט ציר־יז איז נעװען א ראטאנטי״צ טא- יעי־י״ט יאנ־ א רעגענדע פין נ־־יננעי־ קינכט, א יאנד פין דער ראטייצע־ אפעי־ע ארױכ, אזיי ײ־־ט כטעט ײ' אז אנדער פראנעט, א־צט פאט־־ירירט דעב םיטירענדי״צן יב טיט נרויכע קריניטיפז? פאדײאב איז דע* צאריזב פאריטיװנדן, ױ־ א חאוב? װאב א־ז טער־ יײ;עװען אי; דע־ אדתןץ פארװאכ איז דאכ קאנכטאנטינאפאי גע־יע; אזיי ־ויבטיק פאי דער ײערט? װאב איז ־אס אן איטפע־־ע׳. װי אזײ האב; זיך אנגעהייבן איטפעריעכ׳. װאב האט גורב;עװען רערצי, אז ־ײטיטראנד זא* װערן פא־ייניקט פין צעיטפארטענע ר־ײינע טירכ־ת צי אײן אניעב״ין װירן א־; טאבט, אזן אז די -י ו א האי־כ פ ע זאי פארן א־י ־יק טאכן אייפרעבן אין װאכ ז״ האבן אדויכ־ האבן נעפינען א טרו־ פין די אײנענע טרכיב .ס , ט * ט־־א פא־ ־ע־ ־ײט״טער ענ ► ױעד יו>י**1וו>**זץ*/י ראב; מ<נ<ר א■; פ־־״נז ז״ער זב־ו; — קנאפם נעש״בטי <_< נעמ־א;; פו; ז״ם־ע ק־־צ״נ ׳ם ■־-•׳<־. ק<נ< א״ צ״ם ם״ל פארנעם אהע־ פ־עװדענט;. האב; ז״ געפרוײם רײענעז מכות רי ענינים, אױ האב; נעפ־נע; א מהב־ $; א ג-־ענעץ מיע ביבע־. זײ האב; א״נגע- זע;, אז מע; האט מיט ז״ נערע־נט נעים־בםע א•; שײן פ•; נא- צ״אנאר־כט״םע ק־בטרעך. נ״םט אנערקענט ק״; אנ־עד ראנ־ חוץ ־עב א״נענע־ א•; א״צט זענע; זײ אי־װםגערוקט נעװאד; א״- ־ע־ י־בט״קע•־ ״ם״ו פו; א ״עי־ט עם א־ז פא־ װ• געװע; :״םט געװ״נרעך ״םװע־ צ• בא״םטימע;, ״אט א-ז בירכער פו; רי איע ענ־נ־ב. ױאם א־וט ז״ ראט װך;עפ־־ט ד• מהרוקת. מאם; מענטים;, םעצם איע א־נטגגר־נענטע :יענט״ם: א•; ־ע־ װעאט רי ״אם ראב; :״םט נעהאט ײ״ בפעצ״עיע :•יי•:; האב; מ־ט א;רעםעד; אהע־ קיענעה; בא־װםט;עװבט צ• באפ; העם צוזאמענהאננ פו; ארע •וערט-נעיםעענ״ם;, װ• א גאנצע זאך. װ• האב; בעצט א־מפראוױ- װרט פא־ װך אײ ־ע־ו; ,.יאנטו־; פ•; דע־ נע״םיםטע״ פארן אײ- גענעט נעבריײד. האט דעב מהב־ נענומע; אװםװײזן ארץ מע־ או; מער, כדא• צונױפצונעמע; קאיטעם און נאטיצ;, רײענעז מע-־ ב־בטעמאטי״ם, וױ עה האט ־אט נעטו; ב• זא־צ־ט. או; אויפצוקרע.־; פאר װך אין״; דעם א־ײנפ•־ פון דעם יאייי זײן גרויכער ״ײעלם־נע־דיכמ , קא~בלא;איריש*צ .׳) :••־ גיכן דא א דציי ־;;גייידן ״דײיפנדדצעלע** ה. רועיכ ״א: ״ע־ט א־צכ איבעיגעזעצב דוי