Literarishe bleter · 1929-12-06 · 49 (6.12.1929) · p. Seite 955

זײט 955?יסעדעדי׳שע;נלעסעד נ*ם. 49 (292> ׳י נעיאנקען, װאה •צטײען אין זײ; װערל,. טיר דאיט זיך. אז דער נײסכיקער •עריכר צ■ דער דאזייזער װונדעררעיער זזעלס איז זײן קרײנע ױננכ-דעדצײרונג ״כאנ־א קרענער״, וװ דער דיכטער דאי■ זיך צוכ ער׳טטן דאר קאנציפירט אזויצוזאנן בזעיר־אנפי;, וװ עי האט אין ט־ניאטור אויסגעיטעפט ײיט זײנע •עארי־-נעיעריפענע קינסטרערײטע בליס די גאנצע טיפע פראברעכואטיק, װאכ אנט- פלעקט זיך דעינאך או״י א בדײטעדן שטח אין איע זײנע יכפע- טערדיקע ־אטאנען און דערצײרונגען. א־ן אט דער דעיטאנטער ױננט-רערצײרוננ האט טאטאס טאן ׳טוין אװעקנעיטטערט נאניז •טאר־* דעס אנטיטעטײצן װידעראנאנד צװי״ען דעס דעקאדענכ; ק־נסט־רער און דעס א־־נגעפונדעװעטן װירקרעבקײט-נאענטן ביר- גע־ צװײטן דעס נבורהד־ק; יעב; און ז־־; א־־גענער ראטאנטײטע־ ״כ־טפאט־ע ט־ט דעס טו־ט״. יאס א־ז א־ינער פון די צענטדארכטע טאטיװ; אין טאטאכ טאנס יצאפן או; טיט איס איז אויך א־נאנייס פארב־נד; זײן קאטבינירטער נאטודר־סט״ט-ראטאנט־״״־ער סטיר. דעכ נ״סט פאדטויידט טאטאס טאן ארס — ־ר־דה פון דעי :אט־ר א־־ רעקאדאנס פון רעכ געזונטן צוס קראנקען. פון דעד טעבט־קע־ פאטר־צ־ער-װערט. ־ואכ יעיט הונדערטער יארן טיט דער אנגעראטיטע־ קי־אפט א־ז טדאד־צ־ע פו; ׳באפערײעע דורות, הויבט ז־ך פיוצ־ס א; אפברעק^ע; א יעט־ק א־נד־װ־דוערער ג־־כט, טאטאכ בודענב־אק ־ ־ או; ט־ט א־ס הויבט ז־ך א; די דעקאראנס פון דער אלטער פ־רטע. װאס ק־טט ביכאעכװײז אי־אפ - אװ־ דעס ני־סט ז־ ג־ט נ־יבט טער אי־ו־כ פ־ן ז־ך ק״; טעבט־קע קאנסולן און טאננאט;, נאר בר־־יע י־טעי־אטן און װונדערק־נדע־. יטראפע פאר־ ״בו־נע;, װאס האבן נ־יבט טער ק־־; בה צ־ס רעב; ארײ;. צו רע־ : א ט ו ר, און טוזן דערפאר י־צא זיין ט־ט ד־ ״קארטע• עקסטאזן״ פ־; זײער פארדאי־בענעס ארט־סט־״בן נע־װן-ס־סטעס. ט־ט דעס נ ־ ־ ס ט. נאטור און נ־־סט זענען בי־ טאטאס טאז ס־נאנ־ס ט־ט נעזונט א־; קראנק — און ער יי־קנט נ־יבט, אז זײ; א־־נענע באיבע־ פעי־״בע כ־טפאט־ע א־ז ׳בטענדיק ט־ט דער ניעסטע־ ווא־עטקייט בײ דע־ פאט־אראנ״בעד ז־־ט פונס לעב;. ב־־ס ג־־סט און ייי דער קי־אנקה־־ט. ד־ נעזונטע פאד־ב־װנע; האט טאטאס טא; ׳בטענד־ק יא- ט־אבט אין ז־־ן װערק, װ־ סטאט־כטז, װאס דאדפן פאי־זארנן טיט ה־נטע־נרונט ד־ הערד;. ד־. װאס נײעז יבטא־ב;. צו זײ אר־ין האט ז־ד טאטאס טא; א־בעדגענעבן ט־ט אזא ר־־נעד ק־נסטרעדײבעד ר־ב״באפט א־; זײן ראטאז ״צו־בעדבאינ״, װו דעד טו־ט דאט־נ־רט. װ־ דע־ קענ־נ פונס רעבך א־ז פונקט אזוי װ־ דע־ ־אפ׳־אט יע־ענס. דע־ סאי־ראס- ט־יבע־ טעד־צ־נ־קער פו; דעד כאנאטאר־ע, װאס קאז נ־יבט ר־־ד;, אז ז־־נע פאצ־ענט; טאסז א־נט־ט; דעי־נען נאר־יבע הנדרעד. פ־עיבטיבע; זיך און װ־ר; פיוצ־ב גארנ־יבט יבטאיב;. ני־־ך ־ע־ גאנצעד ענ־ז ײארט דא כעװעז עפעכ א יבפאכ — פונקט אזו־ נעטעז ז״ או־ך ״בטאדק או־ס ב״ טאטאכ טא; איײ;, װע; ז״ טו; א־ס נ־יבט א; ק״ן בויבות פאר ד־ או־נ; פו; דעס טראך-הטות, נא־ יבטא־בז ״בײז, פײעי־רעך, בבב־ד עד האט ר־ב ־עס ענ־; יבטאי־ב;, דעד ד־בטע־ האט פ־־נט ט־נאד־עס. פי־נקט אזו־ װ־ בעי־ענס. דעד פ־- ז־יבעד עייכפאנענט פונס טו־ט, א־; ער א־ז ג־־־ט צו באלו־נ; ד־ וע; ז־ געפ־' הארט; ז־ך נא־ רייט־״ב, אזוי וו־, רטיב־ר, ד־עד י־־טנאנט צ־טס;, או; טאכ; א־ס נ־יבט א תל פון דעס פ״עריעבז צעדעטאנ־אי פונס טו־ט, או־י .־וערכן דע׳־ פ־אכטאק װ־ר נאר אפט ק״ן טב־; נ־יבט זי־;. עד האט נ״בט ק״ן הנאה, דער ״ריבהאבעד פונס טו־ט״, װען טע; ׳בטאי־בט דאדם־ ב״ א־ס אפ װ־ ה־ באיענאי״בע יאטעכ אדער װ־ צעקיאבענע ײדענעס, װאכ האב; נ״בט ק־־ן הויב פאד ערפארכט. פאד דעס יב״נעס פאטאכ פון יבװ״נז. פאר דעד װ־דה־קער ״האי־ טונג״ אקעגן דעס טויט ״עריבט א־נס ג־־בט א־ן דע־ קראנקה־־ט, ר־נט ד־ ׳ב־ינקי־ט פו; דעס טענטיב״ — ד־ דאז־קע טאהנע װעי־טער פוז דעס עכטעט ט־ט דער טענדענץ צוס אפנרונט־ װאיטז נעקאנט ז־־ל דעד טאטא פוז טאטאכ טאנכ ײעיק, און באזונדעי־כ פון ז־־; ״צו־בעדבארג״, דע־ קדוץ פון ז״ז קינסטרער־״״־ער רעבנכטאדבעט, א־ז װערכן דעד ד־בטער האט געיבאפ; אזא יבטארצ; כראנד־עזן טאנוטענט פאר רעס ג־־סט או; פא־ דעי קראנקה״ט: פאר דעי טעיאנבאייע פון יעס טענטיב־רעכז נודר... רחרוסין נאך נייטט קלאר ז״ז א־־נענע ק־נסטרעדיבאפט נויטיקט זיך ביי א־ם אר״ז אלעטאר אין א נ״עד פארענטפערוננ, אין א; א״ביקן חיבבון-הנפיב און װ־דוי, א״דער ער באקוטט ארו־ם ראכ יבטיקר ז־כערקייט, אז דער ג״סט פארזינד־קט ז־ך נ־יבט קענן דער נאטור אז טיט דעס חלק ר״דניבאפט, װאס ער נ־ט אװעק או־ױ ״ארו־םצוזאנ;״, פעליבט ער :״בט א־ן ז״; ״נענע־ ײ־טאר־טעט, פארט־נערט ער נ״בט די קראפט, װאכ עד א־ז יבורדיק דעס רעבן נופא די דאז־קע פדאברעטאט־ק יבט״ט א־ן ט־טרפונקט פון טאטאס טאנס װערק, װאס איז אין תוך א לאננער װ־דוי או־י ז״ן קאפר־- צ־רי^ער נ־־סט־קער באזונדערק־יט, װערכע ער האלט פאר א ט־; בארעסטיקוננ פון דער א״נפאיער עלעטענטארער נאטור, א־; פא׳־ װערכעד ער זוכט דערפאר אלעטאל א ״זכותי• א־ן ז״ן יבאפן. טאטאס טאן געהערט צו ־ענעס ט־ז קאנפעכ־אנעלע קינסט- רער, װאם טראנן אין זיך ארוס א נעפ־ר פון יבװערער טראנ־יבער ׳בורד־ק״ט, וואם רעזורטירט נ־יבט פון ק״ן באזונדערע טע״ב־ס;אד פזן זייער נאנצ; פדאברעטאי.*״יב; ק־וס — או; אט די ״״בורד־- ק״ט״ ׳ב־רדערט זיך טאטאס טאן אי־אפ פונס הארצ; אין זיין װערק, א־ן ־ענעס א״נצ־ק; נראנד־עזן אנטװ־קרונג-ראטאז פון דעס ק־נכט- יער, װאכ א־ז פור ט־ט זעריסטקר־ט־ק, רעבנס-װ־דו־ און זערבכט- דערצױננ און ט־ט ־ער װארעטער רעבנםפדײנטרעכקייט, ײאס ר־נט א־; תוך פון יעדער יבאפער״כער פעדאנאנ־״בער אידעע. טאטאס טאז װיר אבער נ״בט דעדצ־ע; און באיעדנע; ד־ וועאט טיט טוסר און ד־דאקט״בע תורות. זײן ״באפער־״בער וו־ר; א־ז קאנצענטרירט נאד או־ױ זיך אר״;, אויי ז־י; א־ינענעס רעב;, וועאכעס א־ז אזוי ״בטארק דעפרעזענטאטױו. אז ער קאן דערט־ט ״טוצ־א■׳ ז״ן ד־ נאנצע צ־־ט. ״װער איז א ד־כטעוץ■ — פרענט טאטאכ טאן — דער, ײאס ז״ן רעבן א־ז כ־טבאר״ב א־ך ניו־י, אז װע; א־ך דערצ״ר ײענן ט־ר אי־־;, רעדט פ־; ט־ר ארו־כ ד־ צ״ט, די טענט״בה״ט״. אט ד־ יעפרעזענטאטױוע ה״ב־בות פ־; ז־־; א״נענעס רעב;, ד־ ״ערפארכט פא־ זיך אריי;״, װי געטע זאנט־. א־ז דיער אײגנטרעכער אנהו־ב פי־ז טאטאכ טאנכ װונדעריעכז אװטאביאנראפ״ב-פעדאנאג־יב; ווערק ער װייסט װו־ר, אז ט־ט ז״ז אײנענעס לעב; האט ער דער ײערט װאכ צו זאנן א.־; אז עכ א־ז פ״בוט א; עב־רה, עס זאל פאר א־ס פאדרוירן װעד; כאט״ב דער ״בװאכסטער רעפלעקס פו; ז״; נ״כט, אפ־לו -ער ט־נדסטער אפ- נלאנץ פון ז״ן געדאנק, — לאזט ער זי טאקע נ״בט ארו־כ פו; ז־־ן ר״בות און זי האט בי־ א־ס הנאה בער-כרחה נ״בט פארא; ה״נטיקע צײטז ק״ז ײ, ײ״ז אויסנעהארטנקײט צו דער עפ־יבער יד״יבק״ט פזנס ראטא;ץ אבער דעד פעדאנאנ האט ני״בט ק־־; א־- בער־קן דרך-ארץ פאר דער צעטראגנקי־ט פון דער צ״ט, װאכ װיר זיך דװקא ארויםדרײע; פ.־ן ז־־נע הענט או; הי־ר־ע; או־י א־ר אי־- נענעס ח״בבו;. ער ײ״םט, אז ד־ בערעטר־סטי״בע ׳ב־־נק״ט רינט נ״בט א־ן די ק־רצע אײננעדארטע ״בורהרעך, א־ן ד־ :״בט-דער- װאקסענע קארר־קעװאטע ״פראנטענט־ך, נאר דװקא א־; דער הרחבה- ר־קער פראסט־״בער אויספ־ררעכקײט פץ דער עפ־ק. װאכ א־ז פאר טאטאס טא; אלעטאל טיױ פארקנ־פט ט־ט דער פאר״בטערוננ פון ,.־ס און טוז־ק״ -- או; ער פאוױױירט דעי־פאר לאנג א־; אויסגע- הארטן או; פייר ט־ט בא״בעפעד״בער ר־ב״באפט ב״ אלע פרט־ב און נױאנס;, פו; ז״ן כ־טבאר״ב; רעב;, אזוי וואקסט ארוים פון דער ר־ביבאפט צ־ זײ; א־־נענעס לעבן ד־ פאריבטעלוננ ,װענן ז־־ן רעפרעזענטאטיײ; באט־־ט, ײענ; ז־ין פעדאנאנ־׳בער אחרױת פאר דעד ־צ״ט. זי־ן ,ױערק א־ז ד־ א־טענדרעכע באט־וננ, צו ברעננעז ז״ן נ״סט־קע פערזענרעכק״ט א־ן א; א־נעװ״ניקסטז הסבס ט־ט דעי־ ײערט. ז״ן יבאפז איז א; אוטענדרעכער געראננר ט־ט ז־ך אריין נאך נ״סט־קער הארטוננ. ער זוכט די פאם־קע א־נעװײנ־קבטע פאזע פאר ז־־ן לעבן און ער ־באפט ז־ך אר־־; איבער אלעטאר אויפכנ״ דורך כרערל״ נע- יבטארט;, כד־ ז־ך צוצו״בראג; צו דער אנטנ־רטיקער פארס פון זײ; נ״סטיק; א־ך. דעד ״צו־בערבאינ•■. דער ראטאן פון דעס אװסנע- צי־טיקטן סו,-יאר־ק; ק־נסט־רער א־ז אײננט־רעך נאי־ א; אנדערע רעבנס-טדי־נה, א פאררעננערט־ע סצענעריע פון ד• ״בודענבראקם״, דעס טייסטער־״ב; ראטאן פון דעס (־ס-־אר־קז אנפאנגער . א־ך האב קנאפע האפנוננ, צו קאנעז פאנאנדערקלײבן ז־ך א־; דעס עננע; ראס פון א זיבורנאר-ארט־קר אין טאטאס טאנכ נייםטיקער יבפע, א־ן דער קװארנד־קער פורקייט פ,ץ נעיבטארטץ או;