Literarishe bleter · 1929-11-29 · 48 (29.11.1929) · p. Seite 944

?'20ר$י-227 בלסססר [01. 48 (291) זײס 944 7. 5ז1;זג?סז)//גי(־יז}דק ״די געשיכמע פון די פאדײנײדטע שטאמז״ פ ו ן ה?? ר א ג א ף י4'- ער װײזט ארויס א ניסטערן קריטי־סן יליק אויף היסטארישע פאסירונגען .אןן סערזעגלעסקײטן און װערט :ײדט הינגעריסן פון דעכ אלגעסײנעס סאי פון ״פאטריאטײסע״ היסטאריקער. צוגעבנדיק א פאי נויטיקע פארבן, *טאפט ער אפט א ריסטיק היסטארי׳ס סילד. צום סײיספיל אין דז*טאי-ז*ט װאיטינגטאנס פערזענלעסקײט זענען יײ איס דורסגעפירט געװארן אײניקע *טטי־ינן, װעלנע װארפן גא- אן אנדעי־ ליסט אויף זײן ראלע און אויף זײן פאליטייטער איינעט. אזוי װי פארנײגײענריק נאמערקט י־אגאף. אז ״װאיסינגטאן איז געװען דער רײנסטער מאן אין אמעריקע. איז געװעז א *סקלאש;־ אײגנטימער, א -אנד-ספעקוראנט, א בדוה און האט געהאט פאפירן או• װעקסיען״. אט די סאר •טטריסן גינן צו א נאטירלעסן הינטערגרונט פא- װאיטינגטאנס נילד; פונקט װי א פאר טיפע קנײט־טן אויפן פניס גינן צו נאטי-לעסקײט און -ענעדיקײט צו א פאיט-עט פון א מענטיטי. אזוי איז אויך רעאדיסטײט געיטילדערט דער מ#מענט, װען די אמעריקאנעי קאנסטימוציע איז געיטאפן געװאי־ן, דער -יסטיקעי אי־ דעאליסטײמער גײסט פון די *טעפער פון דעד קאנסטימוציע װערמ אפט דורסגעװענט מיט גױיע פעדעם פון געװײנלעסע עקאנאמײטע אינטערעסן אי- דערזעט א&ט פאר זיך אין דעי פא-אדנע- פאטריאטייײער ױס־טונ־ דיקײט דעם װאסעדיקן מלנויט, װאס *טטעקט ארויס פון אונטעי דעס פ-אק; איר דעיפילט, אז פיל זאסן, װעלסע מוען זיך אפ סלומר־טט צו־ נ־טמה, קומען פאר אין דער אמהן צולינ דעם גו.?, צולינ דע- די קאנסטיטוציע איז זיך טאקע א *טײנע- דאקומענמ און עס האט אין זיך א סך א׳דעאליסטייטע געדאנקען און פיאזן, אנער הינטע- דעם אדעי יענעם פונקט פון דע- קאנסטיטוציע פילט זיך דער #טעם פון רעאלע עקאנאמײטע אינטערעסן. װעלסע האסן דעם פונקט דעמאלט דיקמירט און אט דע- יעאי^יזם פילט זיך אפט אין ראגאפס ״געיטיסטע״. דאס איז א געזונטעי און ניסטערער רעא-יזם פון א היסטא-יקע-, וועלסע- נאציט זיך ע-נסט צו זײן אדבעט. די נאלויסטונג פון די היסטא-ייטע פאסידונגען איז נײ -אגאפן א -יסטיקע. דאס פילט זיך סאזונדע- קלא-׳ װען מי- פארגלײסן זײ מיט ענלעסע מאמענטן און פאסיױנגען פון אונזע- צייט. נזןוך אלעמען חזרט זיך דאך אינע- אין א-געמײנע ״טטריסן דער כאנג פ.־ן דע- געיטיסטע אט צום בײ־טפיל *עדײסמ -אגא־8 װעגן דע- א-נעטע-־נא*ועגונג פון אמע-יקע מיט א הינדערט 'א- פ-יער: ,,אין יענע יארן, זאגט ע-. האט די אינעטער־נאװעגונג זיך גע־ דייי־צ אין דעם זעלנן זיגזאג, װאס די אלגעמײנע אינדוסטריע. װען ד• אינדוסט-יעלע לאגע איז געװען ־טלענט. זענען די ױניאנס געװען ־טוואך; װען די לאגע איז געװען גוט, זענען זיי געװען *טטארק. װען די פאניק פון 1887 איז אנגעקומען, זעבען די ױניאנס סמעט אינגאנצן פא-ניסטעט געװא^זי,. איז דאס :־•טט א ניטע־ע- אמת, װעלסע- איז גילטיק סי• פא- יענע װײטע יא-ן, סיי פא- אונזער איצטיקער צײטץ יענע *טטיײקן און יענע פא-יטי־טע קאמפן זענען אין פיל הינ־ זיסטן ענ״עך צו או:זע-ע איצטיקע *טט-ײקן און קאדפ*; און יענע ני־ טערע טעותן און טראגײטע דו-ספאלן זענען אפט יטטארק ע־יעך צו די טעותן און דורספאלן, וואס מיד מאסן איצט דורך. דעײבעי לײענט זיך די גע־טיסטע פיז יענער צײט מיט אזא מע-ק־ װירדיקן אינטע-עס. פונקט װי דאס װאיט פאסירט איצמער און מיט אונז אלײז- מערקװײדיקע היכטא-י*טע נירדעי און פצענעס גי*ען דויך פאי אונז אין -אגאפס גע־טינטע. א װונדע-נאיע גאלעריע פון היסטא-י*טע פערזענלעכקײטן *טטײט אויף פאי אונזע-ע אויגן. אט זעען מיר פאי זיך די ע-טטע נײטט־זיבערע ט-יט פון דעי ױנגער אמע-יקאנע- דעמאקראטי מען פון אנגעפירט אין יע;ע- צײט. מיר זעען פא- זיך דעם קאמף פון צװײ• מע״ טיקע •טטיענונגען אין דער אמעריקאנעי גע׳טיסטע: פון אײן זײט די *טט-ענונג צו *טאפן אי־ן גאנץ -אנד, אײז אײנהײט-עך פאלק׳ אײז נא־ ציע, און פון דער אגדערער זײט, די •טטיענונג אפצוהיטן די זעלנסט־ װאס איז אויסגעוואקסן איץידי- פלא־ אינעדלעסן און אויסערלעסן קאמ־. װעלסן די •טטאטן האנן עס זענען איצט אױיס אין נױ־יא-ק צײײ נײע נענדעי פון היל -אגאפס ״געיטיסטע פון די פאיײניקטע *טטאטן״. די ױײ עייטטע נענד־־ר זענען דע-טיכען מיט עטלעסע יא- צו-יק. צוזאמען :עמען א-ום אלע פינ? נעכדער די גאנצע געיטיסטע פון אמע-יקע פון דע- צײט זינט די ע-טטע פיאנערן האנן געגרינדעט די אמעריקאנער קא-אניעס, ניז די אנ־ ציקע- יא-ן פון דעפ לעצטן יא-הזנדערט. אין דער ײדי־כער *טפראך איז אזא היסטארי־ט װערק װעגן אמע-י־ קאנעי געיטינטע ניז איצט נייטט געװען. עס זענען געװען אײניקע װערק, ־ועלנע פא-נעמען זיך מיט דעם אדעי יײנ״ט פעריאד, אנער א פוליטטענ־ דיקע און װיסנ*טאפטדעך־נאא-נעטע גע־טינטע פון אנזעריקע האבן מיר ניז איצט נײטט געהאט. -אגא־ג איז דעי עריטטע-, װעלבער האט זיך פא-נומען מיט אזא װיסטיקע- אויפגאנע, און עי האט די אויפגאנע דז-סגעפי-ט אוי־ע זײע- א געלונגענעס אופן. די הוינט־מע-ה פון הי- -אגאפס ..גע*טיסמע" באיטטײט אין דעם, װאס עי האט אויסגענוצט די נעסטע היסמארײטע קװעלן און איז צוגע־ גאנגען ק-יטײט צו די?ונגענומענע טעא-יעס און נאגריפן, װעלבע האבן געהע-טט ניז איצט אין דעי היסטאיי׳בער לימעראטו- װעגן אמע-יקע. ע- האט גענומען די ײסטיקע היסטאײ־טע מאס און האט םימ איר גע־ וװיגן און געמאסטן די פאסירונגען פון דע- װײטער פארגאנגענהײט. ע- הא-ט, ײסטיק, אז די עקאנאמייטע אומ־טטענדן און די עקאנאמייכע אינטע-עסן פ־ן דעס אדע- יענעם ק-אס זענען די װיסטיקסטע טײינ־ ק-אפט אין -עבן און זײ װירקן אמ־טטאיקפטן אויי- דעם גאנג פון דע- געיטיסטע. דע-ינע- האט ע- מיט ג-ויס אויפמע-קזאמקײט זיך א&גע׳ *דטעיט אזײ* די עקאנאמייטע פאקטא-ן, װעלבע האנן א-ויסגע-ופן די אדע- יע:ע דע—טײנונגען. ע- האט אנע- אויך ני״טט פא-נאס־^עסיקט די -אל פון פע-זאנען אין דע- געיטיסטע. ע- האט -יכטיק פא-טטא:ען, אז אוינ די היסטאײ־ ״טע פזך־זענלענקײט איז א פ-אדוקט פון איר צײט, איז זי אבע־ אויך אין דע- זעלבעי צײט א וויסטיקע- פאקטא-, װאס װי-קט א,־יך אויף דעס גאנג פון די פאסי-ונגען, א־ן דעײנעי האט ע- אויך ײסטיק אפ־ גע־טאצט די װי-קונג פון די װינטיקע היסטא-ײטע פע-זאנען אין דע- געיטיסטע אזוי האט זיך גע־טאפן ב־ איס א הא-מא:י־טע- גלײסגעװינט צײ־־טל ציײ־ פא—טײדענע ײסטונגען אין דער היסטאיײטע- װיסניטאפט. עס איז נײטט קײן גײנגע זא־ פאנאנדע-צוקלײסן זיך אין דעס פ־־^אנטע- פון מײנונגען און אפ־טאצונגען, װעלסע פא-טײדענע היסטא־ -יקע- פי-ן דו-ך וועגן היסטא-י־טע פע-זאנען און פאסי-ונגען. אפט־ דא- זענעל די װידע-־טפ-וסן אזוי ג-ויס, אז עס איז פ־טוט אוממעג-ע־ צ־ דע-גײן רעס אמת. אין אזע-סע מאמענטן פ-וװט נײב~ ׳-אגאז צו מאסן קיין אײגענע אויספי-ן, :א- ע- גיט איסע- געװיפכהאפט די סענעס קאמ? פון די פאײטײטע פא־טײען אין די ד-ײסיקע- יא-ן. װו זרנדע-ע ־יסטונגען, האט זיך געיטאפן אן אויסע-געװײנלעסע- פאי£>- פ-אנטע- צװײ פא—טײדענע -יסטונגען האנן געקעמפט צװי־טן ן די פא-דט״ע- פון יעדעי ײסטונג האבן ־געמענהט, אז זײ זענען :יס פון דז*טעפע־סאן. און עס איז *טװעי זיך פאנאנדעי־ עס איז געו־ען א פ-־נציפיע-ע- א־ן װו א פעי־זענ־עסע- -אמ?. -אגא♦ גיט אינע- אין קו-צע *טטײסן דעפ אינהאיט פון יענעס קאמ־ג און פא-ענדיקט מיט פא-גנדיקע סא-אקטעײסטײטע וועיטעי: ״ד־ או-זאסן פון דעס קײג צװי״סן זײ איז געװען א פ^אנטע- פון פע-זעני^עסע אמביציעס, פא־^יטײטע אינטײגעס און פאליטײטע פיינ־ ציפן. װעגן דעס דאזיקן עפיזאד איז אזוי פיל אנגעת־דינן געװא-ן, אז עפ איז זי- *טװע- פאנאנדערצ־קי^ײסן און אױיסצוט-אגן אן א־מפא— טײאײטן או-טײ•4, װע- עס איז גע-עסט געװען, אדע- סעסע- געזאנט. װע- עס איז גע־וען װײניקע- געיעסטי׳. און ע- גיט דערנאך אינעי די פאקטן, אויה װעלסע נײדע צדדיס אײניקן ־זיך. פון דעס יײ׳בפיל זעען מיר, װי פא-זיסט־ק -אגא? האמ זיך נאצויגן צו די פאקטן און פע-זא- נען, וועלסע על *טילדערט אין זיין גע״טיסטע. י אמתע