Literarishe bleter · 1929-11-29 · 48 (29.11.1929) · p. Seite 945

זײכ 945 ליםס 3?ססער 011■ 48 {291.^ * 8■ רירנדיקע םיןסענמן איו אויך די שילדערונג פון דער •*קראפן־םיםשעש אין דער םאוט און דער ערשםער פארביםעדטער קאםן• פון די א״נגלנע אידעאליםטן. םים גרוים אינטערעס לייענעז טיר אויך וועגן די פרע־ זידענט־וואלן א״דער דער בירגער־קרינ האט אויםגעביאגן דאם זענען אלץ א״נונעלנע מענעם פנן דער *ייט פאר רעם גירגעד־קריג, דאס ה״םט פון יענעס ט״ל. װאס איך האב אויבן אנגערופן םיטן;?מען ״פראלאנ״ *ו דער היסטאריזזער דראמע. און די חיםטארישע דדאמע גופא איז אנגעפילט סיט •פאפנדיקע דראמאטישע םזןמענטן. יעדער טריט פון די העלדן איי העבםט־דיאםאטיש. װייל יעדעי טריט איז פאדבונדן םיט טויזנטער קרבנוח און אין יעדן טדיט איז אפהענגיק געװען דער גורל פון דעם גאנען קאמ״. און םען דארף אפגעבן רןןגאפן קרעדים פאר דעס אוסן, װי אװי ער האט דעם בירגער־קריג געשילדערט אין זיין ״געשינטע״. ער האט נישט נןןר ריב־ טיק און קלזןר געשילדערט די *אםירונגען, נזןר ער הזןטאויך איבערגעגעבן דעם הייםן אטעם, דעם האסטיקן אימפעט פון יענע היםטזןרישע גו־ זאמענשטויםן. אפילו די שראכטן. ײעלכע זענען מערםטנם א טױקענער ״מיליטאייםטישער״ מאטעריאל אין דער געשיבטע. זענען ב״ אים אױים לעבעדיק און שפאנענד. יאגאפם געשיבטע לײענט זיך מים גרוים אינטעי־עם אויך זנולינ דעם. וואם יי איז געשריבן אין א לייבטער. פאפולערער שפראך, אין אן איינפאבן גוטן יידיש, אן פליטערלעך, אן איבעריקע פיאין און אן מליווה יעדער געדאנק איז דורבגעפירט קלאי און פאישטענדלעך אין קורגע, לייבט־געבויטע זאגן. ארויסגעבנדיק ראגאפם ״געשיכטע פוןן די פאר״ניקטע שטאטן״. האט דער פאילא־. ״װעקער״ אויפגעטון א נוגלעבע ארבעמ. ד~ר ״די״עי לעזער האט א״.יט באקומען די םעגלעבקייט גו באקאנען ייך מיט דער פארגאנגענהי כ :ון אמעריקע דורך א ײיבטיקן היםטאריםן װערק, װאס איז געשייבן פאפולער און אין דער זעלבער גייט ערנםט. ראגאפם גע־ שיבםע באלאנגם גו די בעםטע פאפולער־וויםנשאפטלעבע װערק. װעלבע זענען ארויפגעגאנגען אין יידיש. און איך דענק, אי זי דארך 'יד געפינען אין יעדן הויז, װו מען לייענט יידיש און װו םען אינטערעםירט זיך םים דעם מערקװירדיקן װעג, װאס אמעריקע האם ביז איגט דורבגעמאבט די פארלעגערישע טעטיהײט פרז פארבאבד פױ דיײדישע לאאפעראטױוע געז. אײ פו־ילז דער סארבאנד פון די ״דישע קאאפעראטױוע געזעלשאפטן אין פוילן אנטײיקלם א פארגווייגםע טעטיקייט אויף דעם קולטור־דערעיערי-ן געביט. . דער םאנאטלעבער ארגאן פון פארבאנד — ״די קאאפעראטיווע בא- וועגונג״, װעלבע ערשיינט שוין 7 יאר אונטעי דעי יעדאקגיע פון א י. פראוואלםקי, װערט פארשפרייט אין ו)300 .עקזעמפלארן. ״די קאאפעיא־ טױוע באװעגונג״ באהאנױט הויפטזעבלעך טעארעטישע און אינעילעבע פראקטישע פיאגן פון דער א-גאניזי-טע־ ״די בע־ קאאסעואגיע. זי ווערפ מ״סטנם געל״ענט דורך די פארװאלטונג־און י־אט־מיטגלידער און פ־אקטי־ שע טוער פון דעי ״דישעי קאאפעראגיע גלי־בג״טיק גיט דעי פאיבאנר איויפ א פאפורערע קאאאפע־אטיווע ג״טשריפט א. נ. ״פארן פאלק״, װעלבע דע־שײנט רעגלמעסיק יעדן חודש אין 15.000 עקזעמפלארן. דער ספעגיעלער נומער, װאס איז געײען גע- ײידמעט דעם אינטערנאגיאנאלן קאפעראטיוון טאג איז דעישינען אין 000*!2 עקז. און דער נומער. װעלבער איז געײען געװידםעט דעם ״אינ־ טערנאגיאנאלן אפשפאי־טאג״ אין 10.000 עקז. דער ״פארן פאלק״ װעיט פארשפײים גװישן די בר״טםטע שיבפן פון דער מיטגלידערשאפט, אין א ז״ער פאפולערער פארם װערן באהאנדלט די קאאפעראטיװע פיאגן און א גרוים ארט ווערם ספעניעל אפגעגעבן דער אפשפארונג־אידיי. גײ״ מאל אין יאר!אויפן 1־טן יאנואר און 1־טן יולי) דעי־ ש״נען אין א אויפלאגע פון 2.000 עקז. די סטאט־סטישע ידיעות פון די פארבאנדם־קרעדיט־קאאפעראטױון. דא װערן פארעפנטלעבט די ברוטא־ באלאנסן און די אוסזאגן פון יעדן קאאפעראטיװ באזונדער. די סטא־ טיםפישע ידיעות דערש״נען אין ״דיש. פויליש און פראנגויזיש גום גײייטן םאל דערש״נט חיי־יאר דער ״דער יא״־בוך פוו די פא— באנדס־קאאאפעראטיװן״, װעלבער אנטהאלט די נעטא־באלאנםן פון יעדן פארבאנדם־קאאסעראטיײ באזונדער דער יארבוך אנטהאלם אויך א גענויעם א־יבערבליק איבער דער אנטװיקלונג פון אלע גװייגן פון דער יידישער קאאפעראגיע אין משך פון גאנגן יאר. דער יארבוך דערש״נט אין גװ״ שפראבן: יידיש און *ויליש חוץ דעם דערשיינט אין פארלאג פון פארבאנד דער ״קאאפע־ ראטיװער טאשן־לוח אויפן יאר 1930 שםענדיק״ט פון די באזונדערע שטאטן. אין דעם קאםן פון ביידע שטרעבונגען איז געבוירן געײארן ד> אםעױקאנעד קאנסםיםוגיע, ײאם איז געײארן דער חויפט־פונדאםעגט פון דעם פאליםישן לעבן אין וומעריקע. פאר אונזערע אויגן גייען דורך בילדער און םגענעם פון יענער חיסםארישער ג״ט, װען ארום דער ניי־געבוירענער קאנםםיםוגיע האבן געקעמפם גײישן זיך פארשיידענע אינםערעסן און ריבטונגען, װען פאי־ שיידענע קלאםן און גרופעם האבן געפרוװם סארזיבערן זיך םים פעםטע *אזיגיעס אין דעם פאליטישן און עקאנאמישן לעבן פון נ״עם לאגד. ווי לעבעדיקע שטייען פאר אונזערע אויגן די געשטאלםן פון די ערשםע פירער פון אםעריקע: דער קאנסערװאטיװער אריםטאקראם חאמילטאן, דער פאליטישער דענקער און עקאנאמיםט עדעםם, דער פראגרעסיװער דע־ מאקראם דזשעעערםאן און פיל פאליטישע טוער, װעדבע זענען געשטאנען ב״ם רודער פון דער יונגער דעמאקראטיע אין יענע אוםרויקע יארן. עם װערן אויך געשילדערט טיט לעבעדיקע פארבן די בלוםיקע שלאבטן גווישן ענגלאנד און אמעריקע אין אנהויב פון ניינגגםן יאר־ חונדערט. ראגאן• שםעלט זיך אפ ברייטער אוין• דעם קריזים, װאם די מלהמה האט דעסאלט געשאפן. און אויי• די ערשטע אויםברובן פון דעם היםטארישן קאמ״ גוליב שקלאפעריי, װאם האם שפעטער ארויםגערופן אזוי פיל װיבטיקע פאסירונגען אין לאנד. עס הויבפ זיך דעמאלפ אן גו אנטײיקלען דער קאפיטאליזס אין אמעריקע און גוזאםען מיט אים הויבן זיך אן די ערשטע טריט פון דער ארבעטער־נאײעגונג און פון אן ערנסטן קאמא פאר פאליטישע רעסאימען. לענעדיק װערמ געשילדערם רער טראגישער קאמף אױס דער פראגע פון שקלאפעריי, װאס האט די נאי װאס פאר״ניקטע לאנד געשפאלטן אויף באײנדערע פיינםלעבע מיילן. די פראגע פון שקלאפעריי האם אנ־ געגונדן מיט א העלישן פײעד גאנץ אמעריקע, האט איויםגערופן א בלו־ טיקן בירגער־קריג און תאט ענדלעך געבראבט גו טיפע ענדערונגען אין דעס עקאנאמישן און פאליטישן בוי פון לאנד. דאם איז אן גװייפד דער דיאסאטישסםער פעייאד אין דער אמעריקאנער געשיבטע. אין קאן זענען דעמאלט געשטאנען ם״ די װיבטיקסטע דערגר״בונגען, ײעלבע זענען אויסגעקעמפט געװארן פאר די פריערדיקע יארן, םיי די גוקונפט פין דער אמעריקאנער דעמאקראםיע בבלל גײיי פארש״דענע אמעריקעב האבן געקעמפט גײישן זיך: איינע איז געשטאנען פאד שקלאפעריי, די גװ״טע איז ארויפגעטראטן קעגן שקלאפעריי און אן דעם זיג פון דעם אדער יענעם גד איז געװען אפהענגיק די װייםערדיקע אנמװיקלונג פון לאנד. א גאנגע גאלעריע פון װיבטיקע היסטארישע פיגורן ג״ט דורך פאר אונ־ זערע אויגו אין דאגאפם ״נזושיבטע״. יעדע היםםארישע פיגור ווערט געמאלן מים לעבעדיקע שםריבן אט איז דער רויער ברוטאלער דזשעקסאן מים זיין פעםטן א״גנארטיקן באראקטער. און אט איז דער העלדישער מארטירער דזשאן בראון, ײעל־ בער האט ז״ן לעבן אװעקגעגעבן אין קאמף קעגן נענער־שקלאפער״ן אט איז דער אריגינעלםטעד און טראגישם^םער אטעריקאנעד פרעזידענט לינקאלן גוזאמען מיט זיין גדענגנדיקן קעגנ׳ןר דאגלעסן און אט זענען די די״ בארימםע אמעריקאנער רעדנער און וזאליטישע טוער; וועבסטער. קאלהון און קלעי; און אט שט״ט פאר אונז א לעבעדיקע גרופע אידעאליסםי, םוטיקע קעםפער קעגן שקלאפעײױ ללאיד געריםאן, װענדעל פיליפב, און בענדזשאמין לאנדי, וועלבע האבן פארשריבן מיט גאלדענע בוב־ שטאבן זייערע נעמען אין דער געשיבטע פון דער אמעריקאנער פרייהייטס־ באװעגונגן און אט איז א גײייםע גױפע פון די באדיטםע אםעריקאנער גענעראלן, ײעלבע האבן םים טייבן בלוט באגאםן די בערג און טאלן פון אעמריקען גענעראל לי מיט זיין פאלקסםימלעבקייט א1ן גוטמוטיק״טן גענעראל נרענט מיט ז״ן מערקװירדיקער א״נגעשפארטק״ט און פעסט־ קייט פון באראקטער, גענעראל שערמאן םימ זיינע בלוטיקע מארשן דורך דער סאום און נאך און נאך אזעלבע טיליטעײשע העלדן פון דער אםע־ ריקאנער געשיבטע. ז״ אלע האט ראגאף לעבעדיק געמאלן פאר אונז אין זיין ״גע־ שיבםע״. םים עטלעבע באראקםער־שםריבן, אנגעווארפן מיט א זיבערער האנם פון אן ערפארענעם שר״בער, האט ער סארגעשטעלט פאר אונז די װיכםיקסםע העלדן פון יענער גרויםער חיםםארישעד דדאםע, וואס האט ײך .אפגעשפילם אין אםעריקע און וואס איז באװוםט מיםן - נאמען ״בירגער־קריג״. די שקלאפעריי און די ״אנאלוגיאניםטישע״ באװעגונג, װאם באקעםפט די שקלאפעריי, דינם אלם א םין *ראלאג *ו דער אמתער דראםע פון בירנער־קריג, װאס שפילם זיך אפ שפעטער; און עס איז אפט־ םאל שײער גו זאגן, וועלבער םייל סון דער דראמע איז אינטערעםאנטער, ײ״ל יעדער אקט האט זיך ז״נע שפאנעגדע מאסענטן. עס איד אינטערעסאנם נאכגופאלגן די ערשםע טריס סזן דער אסע־ ריקאנער ארבעםער־באוועגונג אין די די־ייסיקעד יארן; פול נױט שפא־ נענדיקן אינטערעס איז דער געיעג נאך גאלד אין קאליפארניע, פול םיט