Literarishe bleter · 1929-11-22 · 47 (22.11.1929) · p. Seite 923

?'םערז1ררשע ב?סםסר נזם. 47 (290) ׳* זײם 923 ש.?. שנײדערם^ןן 77 $ ר?1 ע א שטודם *גוליב א ליד כו־עונהד־קע •^פרוננען: רעל־נ־עזע יןריםטום-לידער און רעװאלוצ־א- נערע או־םרופן פון ״ישלײדערן ד־ ב־קס אויפן ברוק״... ראם איז נ־יפם דער ער־טטער פאי פון רעװאלוצ־אנערע ..אפ- נו־גן״ בײ טוביניע;. נאך ם־ם עטלעכע ־אר צוריק האט ברען א־ן רי אפ־צ־עלע פוילײטע קרי־זן ז־ך יםטארק נעקרוטט צוליב זײן ליד ״צו די נענעראי;״, װו ער האט יםטארק פוגע בבבוד נעװען די הויבע טיליטער־יײט, אבער א־ן דעם זעיבן בוך, װו םיהאט זיך געפונען דאס י־ד ״צו ד־ גענעראין״, זענען ז־ך נעװען דעי־נ־עזע ־עטיטוננם- י־דער און פאטעריאנרם-ה־טנען, װעיבע האבן באיד בײיד נע- טאכט . דעפ רעװאיוציאנערן אויפנע־טרײ א־ן ז־־ן א־צטיקן הכנעהדיקן ענטפער או־ה ד־ פארים־־רענע אנפאין צוליב זײן ליד ״צופ פיעוטן טענטיע״, האט ט־וב־ם אט־ בעםטן און אטאױפר־כט־קםטן באצײכנט: ״...א־ך האב, װײזט א־־ם. איײן נ־יעט פאריעטאנען, װאם ט־־ן פערער האט אויפנעיםר־בן.. ראם א־ז טאקע די טדאנעד־ע פין רעם ניענצנד־קן פאעט ־וי־אן טוב־ם. בײ װעיכן איץ א־ז אזו־ ״אונויפויד־ק״. טוב־ם נעהער צו רי פ־ל פאעטן און דװקא נוטע פאעמן, װעיכע העננען אין רער יופט און קענען זיך נייםט דעצ־דירן, וװה־ן צו ײענרן ז־־עדע ט־ר־ט א־ן זײ ראנניט זיך רער אויפריכטיקער בונטאר־פאעט ט־ט דעם כבוד־גיריקן און רוד־־-יםלוטדיקן טענטיע. ד־ דאזיקע פאעטן װילן רעדן צום הטו;, צום פיםוטן טענטיב. װעיכער ישי־ננט ט־ט אנטצ־קונג יעדעם װארט, אבער ני״בצ־־ט־ק װילן ז״ אויך געצערנייט װערן רורך ד־ צארטע הענט פ־ן ־־ ״םאלאן־דאטען״... טובים געהער צו רי ד־בטעך ־ואס האבן נ־יעט ק־־ן בא- יטטיטטן באר;, ער װי־םט נ־יםט װעטען צו נעהער;, לו־פט עד אזו־ פ־בערד־ק פון די טונקעיע נו־ט-קװארטאין א־ן ד־ פא־ב־קע בו־ דוארן. ז־ננט ער דער־בער װענן ״כ־טרע בערר־קע ־ירן״. װענן ״ד־ ײדן די בערזע־יײמ״ און או־ך װענן ז־־ן ברורער רעם איעטען ײדישן ױננל, װעלכער זיננט אין הוי־ און װעיכן ער װארפט א־אפ פון פענסטער ״א נראישן — דאס הארץ ז־ינכ. .״ װענן ד־ קעיערם פון נויט, װו ״דאם בלוט פון די ׳פװינדזיכט־קראנקע ארבעטער נ־סט ז־ך א־ן קובל ארײן״ און ״װענן בעלעך וװ ם״עטראטט ישאטפאן...״ טובים א־ז דער פאעט פון קאנטראםט;, ער ־אנגלט ז־ך ט־ט ז״נע פארשײדענע ׳עטיטונגע; און םיװערט א־ם איץ-״יװעדעך איץ־פײניעכער טיט זיין פארב־קן װארט, ט־ט ײעיבן ער ׳עיײדערט אזוי יײכט, װי די צירק־זשאנגיערן שלײדערן יײבט ט־ט די פארביקע באיעטם. ״זאכן װערן איץ נעה״טעך םיװערן פאנטאםט־יע די װערטעך ס־װערט איץ פײניעבער ראס ישװײנן און צו רערן װערט איץ ׳טװערער״. אט אזוי קיאנט ז־ך טובים א־; א־־נעם פון ז־ינע י־רעך װעי־ כע ער האט ־־ טעג פארעפנטיעכט. דער דיכטיער יעבט א־בעד א טראג־זם, ער דאנניט זיך ט־ט ז־ך אלײ;, ער דערזעט ערישט אי״ן די פאנטאםט־יעקײט פון זײנע ײערטעך דאס װארט רײסט זיך בײ א־ם, ראם באפי־גיטע װאיט־ װיל זיך נעישסאלטיקן, אבער םיװערט נעפענטעט, ״סיװערט ישװער צו רעדן״... פון לוביטפ לעצטע לידער פ־יט ז־ך א פײניעכע רע־ישיאננ- ק״ט און אן אוטעט: ״פון טאג צו טאג באדײט איץ טער דאם װאבער־קע װארט־״. טובים דערפילט איץ טער דעב ט־פ; א־נהאיט בון רער װאכעד־קײט. אבער װענן דער װאכעדיקײט יאזט טע; דעב ר־בטער נ־יש־ט רעדן. די װאכער־ק״ט א־ז פארצ״טט טיט ר־ ׳שטעבעד־קע דראטן פון פאראגראפן. א שטורם צוי־ב א ליך נאך דעם װי םיא־ז אװי דעבאטירס נעװארן אין דער פרעסע די פראנע װענן דעם טו־ט פון דער דיכטוננ און א־ר קנאפע װ־רקוננ אויפן לעזעך האט די דיכטוננ, װי אויך יהכעים ,זיך או־פנעכאפט סין איר לעטארניע און א־ז מרעי־ש עולטות, טאכט טטיש־ רעײאלוציעם. רער טוטי ארום ױליאן טוביטס ליד ״צום פראסט; טענטיש״, װאם א־ז געװען נעדמקט אין װאר״שעװער ״ראבאט־ניק״, באישטע־ טיקט װי םיזענען ניישט ריכטיק די ארטיקלען, װאם זענען דעחשינען נ״שט נאר בײ אונז אין דער יידישער פרעםע, נאר או־ך אין דער פוילי״שעך װענן דעם, אז די דיכטוננ האט טער ניש־ט ק״ן װירקוננ אויפן לעזעך . . דער לעזער לאזט ז־ך נאר טער נ־ישט נארן ט־ט די פארישידענע פוםטע, דיכטערי׳שע ״טריק;״. װאם זענען אזוי לי־כט אננענאנגען אין דער ״נאלדענער תקופה״ פון פוטוריזם. א־נהאלט, נעזעלי־שאפטלעכקײט, װירקרעכע צײט־פראבלעטען, סאציאלע גערעכטײקייט — דאם טאנט הײנט רער לעזעך די ד־כטוננ טוז זײן דער אוטטיטלבארער אויםדרוקער פון די צײט־ ״שטיט־ננעז אי; צײט-פראבלעטען. און דעריבער טאקע האט מען זיך אין די קאנסערװאטױוע קר־־זן אזו־ דערישראקן פאר דעם ליד פון ױליאן טוב־ם, אין ײעלכן ער האט טיט פ״שוטע װערטער זיך געװענדט ״צום פ־שוטן טענט״ש״ און אין דעם ליד אים געגעבן אן אנדײטונג פון דער טלחטה־ נעפאך װאם לויערט או־ך אים טובים האט אויפנעעפנט די גע־ ה־־טע טיר פון דער לאבאראטאר־ע, װו ד־ טלחטה װערט צונענרײט און פון װאס פארא טאטעריאל זי װערט נעטאכט. און טוביפ זאנט צום פישוטן טענט״ש: .די טלחטה איז געטאכט נעװארן דער־ פאך װי־ל ם״שטיטט עפעפ נ־שט אין די באנקן״... אדער ״װ״ל פיהאט זיך אויסנעלאזט א נאפט־קװאל״... און ער הי־םט אים ניישט נלו־בן אין די הייםע, פאטריאטישע רופן אויך די װענדוננע;, װאם זענען פאנאנדערנעקלעפט אויץ די טויערן פון שטאט. דאס זענען פישוטע און נוט-באקאנטע געדאנקען, אויסנע־ ט־יט״שט אוױ־ דער ישפראך פון ד־כטוננ. האט טען זיך דער״שראקן פאר די פ״שוטע, װירקלעכע װערטער פון דעם ליריישםטן פאעט פון טארערנעם פוילן, פאר דעם װארט־צויבערער ױליאן טוב־ם. טיהאט ז־ך דערישראקן, אז דער פאעט זאל ניישט צופיל אר״נקוקן אין דעם װירקרעכן לעב;. זאל ער ז־ך זינגען װעגן פײנל, דאטען. בעלער א א. װ. פאר ד־ר פאעט, איז נאר ד־ ױמטובדיקײט, די װירקלעכ־ קײט אבער נעהער אונז. טיציטערט פאר א װארט װעגן דער װירקלעכקי־ט. טובים איז דער עפ־נאן פין לעאפאלד םטאך אין דער פו־- ט־אציע, — א זאך, װאס איז זײער און זײער װײט םון א־ם. טוב־ם איז פונקט אזוי אוט״שולדיק א־ן דעם ל־ד ״צום פשוטן לישער לימעראטוך ער איז, פונקט װי םטאך דער פאעט פון ישיטי־ טוננען. םטאץ איז נלײכצ״טיק פאצ־פ־םט און באזיננער פון הע־ רא־זם, גאט־לעםטערער און טיך־רעליניעזער פאעט. ראס זעלבע איז אויך בײ טוביטען. אין א״ן ליד זעען טיר ט־פע טענטשלעכקײט און ברידערלעכק״ט און אין א צװײטן װידער אזעלכע בליטלעך: ״ײד;,' כ־טרע, ישװארצע, בערדיקע... פלאפלען, פלאפלען...״ טובים אי פונקט אזוי אוטישולדיק א־ן דעם ליד ״צום פישוטן טענטש״, װי אינם ליד ״ײדן״ •— עפ איז ב־י א־ם א זאך פון שטיטוננען. ער איז עקםטאטיקעך װארט־ און פארם־זשאנגלעך און פונקט, װי ער זישאננלירט מיטן װארט, ז״שאננלירט ער אויך טיטן אינהאלט: בײ טובימען א־ז דאם װארט — אינהאלט, דאס װארט באישאפט בײ א־ם דעם אינהאלט, און נ־״שט דער אינהאלט ראם װארט, װי םינעשעט בײ פיל פאעט־ן. טוב־ם װערט 'פארכלינעט םון ז״נע שטיטונגע;, ער קאן נ״שט צו־מען זײן װארמ און דעריבער טאכט ער אפט אלערלײ