Literarishe bleter · 1929-11-08 · 45 (8.11.1929) · p. Seite 872

:?'ס9ר*1'0ט 100773 013, כ4 (288) זײס 871? :״עט געמען, ױןואט ק״ן ד$יא;ד נישט;עזוען. אן דעם ״פיכטע?ע ייד״ װ#רט איר אין ראטנפאדבאנד קיין מארקי׳טן, פינינבערנן, קװיטקא;, האפשטײנען, קיפניס;, כאריק;, און אפירו דעם ״עפ^- רער״ פעפערן ני׳טמ געהאט. און אז כ״עה העס נייט זיי; ״פינטערע ייד״ אימפאנירט טיר, איז עס א חטא׳. און אז םיאיז אננע׳סטאנען פאדקסן צו נענוע; פאד זיין װיסנעאפטרעכן סאציאריזפ נעדאנקען ביי העםן ןביי א נביר טעג טען נעטעןי), טעגט איר אודאי און אודאי זיך פארטיפן אין העסעס ״פינטערע ייד״, עפעס רערנען דערפון און אפ׳טר װערן אביםר טענרענער דען דאס צעקדאכענע פינטערע״ דאס םענטיטענ- טארע, װאס איז טאקע ׳טעדרעך, און װאס טען דארך באקעטםן, זיצט אין אייך, עפ׳צטיי;, זיצט אין ד■ קאפימרעך ״יענער כר נדרי״, װאם אין אייער בוך; ״אוי- די װעגן פון רער סאציארער רעװארוצ־ע״. און מי רייכט םיאיז צו זיין םענטימענטאר. םיפאדערט קיינע אחרױת, קיין טי, קיין פדאצע. פי ה א ט ט י ט ר י ב ע נארניקמ װאם צו טון. כיהאב אטאר גערייענט, אז װען א קא׳ן רייבט זיך אן בארעבאם פום, װערט םענטיטענטאד, הייפט עס נאך ני׳טט, אז ז• האט ריב דעס בארעבאפ. פיהייפטזיהאטזיךריבדורכן בארעבאפ און צו דער ארוטיקער װערט איז זי נרייכגירטיק. און גרייכנירטיקייט א־ז •סטענדיק א הםרון. װען איר, ׳םכנא עפיסט־י;, א ײדיעערקריטיקער, װארט נ״סט געװען אזוי םענטיטענטאר נרייכגירט־ק, װען איר ײארט נע־ האט יאס ״פינטערע ייד״, דאפ ׳סעפער־יעע, װארט אייער זון גע־ קענט יידייט און ווארט נערעדט יידי׳ט. איר באקעטפט די בורזיטו־ אזיע און אין דער זערבער צייט ׳סיקט איר ני׳טט אייער בחורר אין קיין פאבר־ק, טאכט אים נייטט פאר קיין ארבעטער. ער נייט אין בורז׳טואזנע יטקארעס. און כיבין זיכער, אז אייער זון װעט אין קיין קוירן־טינעס, אין קיין אייזן־פאבריק ני׳שט ארבעט;. ער װעט אפירו קיין ׳טניידער, קיין קירז׳טנער נ״עט זיין. און ני׳טט באויז אייער זו;. כיקען קיין א־ין קאטוניסמי׳ט;, קיין איין פאציאריססי׳טן װארט־ זאגעד אין נױ־יארק, זייערע ױננרעך זארן זיין ארבעטער דאם איז ט־אופ. און ני׳טט ריכטיק א־ז אייער באהויפמוננ, אז ״דער פוירישער אויפ־טטאנד איז נעװען ארויםגערופן רורך די עקאנאמי׳טע אינטע־ רעסן פון דער אויפקוטענדיקער פוירי׳עער בורז׳טואזיע״... די פוייצי׳םע בורזיטואזיע װארט קי־נטאר ני׳עט אײננע׳עטימט, װען זי ײארט נעקענט אויםפירן, דער דיקטאטאר פונם אויפעטאנד זאר װערן גענעראר טיעראםראװםקי, װאם האמ נעהאט דורבנעטאכט די מערב־אייראפע״עע רעײארוצ־עפ, אפיטר דער ער׳טטער אין יענער צייט קאטוניפט. טיעדאםראװםקי האט זיך נאך דעטארט ארוטנע- טראגן ט־טן געדאנק אפצושאפן אין פוירן פרױואט־אייגנטום. און אין די זיבעציקער יארן איז ביי די איטאריענ״טע פויערים נאך ארץ נעהאננען מ־עראסראװםקים ביאד צװישן גאריבארדים און מאזינים. און װען סיװארט טאקע געײען אן אויפשטאנד פון דער פויקישער בורזשואזיע, װארטן די רעװארוציאנערן־עטינראנטן אין ראנדאן מיט דרייצן יאר שפעטער;1870) נישט נעפייערט דעם יארטאנ פונם אויפשטאנד, װו עננערס האט ז־ך באטיייציקט און מארקם האט צו־ נעשיקט א באנריסוננ..) איר שרייבט מיט אזא זיכערקי־ט, אז — ״די יידישע פאר־ טענרעכע ױגנט האט א־ר אקטױון אנט־יא אין קאטך פאר פויאגם אוטאפהענגיקייט אייננעװיקרט אין אבסטראקטע אידייען — איין טייר אין דער אידייע פון פערקער-באפריױננ, א צװייטער טייר — פון נאציאנאר־יידישער באפריױנג בפרט״. ומ האט איר עס נענומען׳׳ כיטיין די צװייטע טייר, די אידייע פון נאציאנאר־יידישער באפריױננ צוױשן דער פארטעגרעכער יידישער ױגנט אין פויר;? איר האט עס, אויסער ביי מיר, אין ערגעץ נישט געקענט נעטע;, פשוט דערפאר, װייר םיאיז אין ערנעץ ניש־טא זעט איר, קארעגע, טיין טריראגיע, װאם איר האט נעשטעמפרט, אז זי איז נישט טריי צו דער געשיכטע, האט אייך אפגעטון א שפ־צר, איז געװארן אפירו פאר אייך, דעם טארקםיםטישן קריטי- קער, נעש־יכטע. האב א־ך נענעבן א מרדכי, א כהנא, װאם טראגן זיך ארום אין קרוין-פוירן (אין פראנקרײך, אין דייטשראנד זענען שוין נעװען םארװאדאר, העם) מיט דער איד״ע פון נאציאנאל- ײדישער באפרײונג, און איר נעטט עפ אן פאר א פאקט, םאר׳א שטיק װירקרעכקײט. און סיאיז טאקע נעװארן א שטיק װירקרעכ־;אנצן א־נהאלט אין דעס קראפן-הטפר־ס. װען סילעבן װאלט זיך טאקע געראזט אר״נש־פאר;, ארײנקװעטשן אין א פאדטורע, װארטן ק־נס^י־ער;ישט נעקענט ־סאפן די װירקרעבקײט, זײ ײארטן זי בי־״ז קאפידט. סיאיז נענוג פארן א ו י ב ער פ ר ע בר ע ב ן טארקסיכט א־ו־פצוכאפן ז־ך אויפן קיאפן-פענאס, א פאי צו טו;, און דער פאד־ ש־ו־ן פאררירט אין נאטען פון רע- װירקרעכקײט, אין נאטען פון רעס ה־סטאריש־ן טאטעריאריזם. איע ז״נע הוש״ם. עד גרויבט ווי •ענער פויגי אז ר• רופט טאטערט אויס ז״נע פייגר און װען סיװארט ק״ן רופט נישט גע־וע;, װארט ער זיך איצט ט*ט אן אטת צעפרוינן. נא־ צ• װאס טעאריעס, יאט־ר נעטען א קאנקרעטן ב״ש־פיל. װען א־ך באשייס ה״נט אנצוש־י־״בן א בוך װעגן שר״בערישן רעבן אין א ־עראקציע. װארט איך איבעד נעװ־םע טעט־ם א״סנעקריבן פאר ט״ן טעטע ־־ ״פר״ה״ט״. אונ אז כיײארט צונעקוטען צו די רעראקטויר־ם, רעם רוקנב״ן פון ט••; ראטא;, ײען כיװארט צינעקו־ טען צום פראץ, װען א״ע־ס א הבר נעטט א״ך דערנ״ן ד• ־ארן (יאמיר ז־ך עס פא־ש־טער;. סיקען ראך געטארט ז••;), ײען רער חבר גי־אבט א־נטע־ א״ך, וױי א״ך באז״טיק;. א•; אז רער הב־ ש־טופט א״ך ס־ה־כר-=ד־= ארו־ס. פא־נעטט א״ע־ פרא־ז. ײאס זאר רעטארט ז״ן רער פדװושט•־;? אויך קיאסן? רא סוטירן א־ן קר״צן זיך קנאה, ־סנאה, ר־אנג צ־ יסט״גן, טאכט א־בער טענטש־ן, אפיסר א ריבע אויך, און רער עיקר — כבוך בבוך כבוך א־ר האט דאך איץ, אחוץ געאט און קראסן-א־נטערעפן — טא װו א־ז רעי־ פרווושט״;, צ• כיבין געװען טדײ -ער װירקרעכק״ט? װען איר װארט ניש־ט נעבריבן ש־ט״ן ערגעץ אין דער טימ, װע; א-ד װארט ױך דעדנרונטעװעט צום סאטען אנהויב, צ• דער סאטער נאקעטק״ט פון רעב;, װארט אי־ נישט נעקענט האבן צו ט־ר ק״ן טענות. פארװאס טרדכי, דער הערד פון טײן טדיראגיע, שפ־ניט נ־ש־ט אפ א־ן זיך זײן פביבה װען איד ײאיט נעטראבט, ניש־ט נאבנעזאנט. װאאט איר זיך רערטדאבט. אז א הערד ש־פיגאט קיינטאי ניש־ט אפ די סביבה, וװ ער אעבט. א העאד יאייבט אין רע־ נעש״בטע, װ״א ער סטארטש־עט ארויס פון רער פב־בה, װייא ער פאסט זיך ניש־ט ארײן אין איך װײא ער א־ז רער קעננזאץ פיאט א־־ עס טאקע ניש־ט, עפשטײן, װי נאױו עכ זענען א״עדע טענות צו טיך פארװאס דער רײבער בא־איצ״) װאס איז :וקריב צו ארעטע ז״ן פארטעגן, װוינט אאײן אין פאאאצ;? דער ר־יבער באיאש האט טאקע געװו־נט אין פאראצן, טאאסטא■ האט אויך נעװוינט און פאוא זינגער אויך איז װאס׳. איר האט ני־םט גערא־פט שטעאן אזא קשיא, ײייא רער טארקס־זם האט אאעטאא פאדאײקנט, אז א יח־ד קען אײזן דורך פערזענאעכער סא־ צ י א א ע.־ צ ד ק ה ד• סאצ־אאע פראגע. איר פאאט אוי־ טיר אן, ײאס ״פארן קאױםטער האט ער (אפאטאשו) נאך שװארצע פארבן... ער א־ז אביעקטױו... קוטט ער ־אבער צו רב״ם — א־ז איץ ר״נסטע געטאעכק״ט... טיטן טראפ או־פן פ ינטעאע ײד״ װו האט א־ר דע׳־טאפט אזא ש־ונד־דעפיניציע פאר ״אביעק- טױו״? ני־ן, עפשטײן, נישט יעד־ער נאה איז א פ־נסטערע, פאד- קו־פטע נש־טח און נישט יעדער ארבעטער — א טאאך א צר־ק, א קרב;. אזא צעטייאוננ א־ז פארברעבעריש־. א־ן ־־ קאצקער ירידה. ד• א״בש־יץ־ש־בתי־צבי־ארניעס, רי רודי דער פ־־ון-נעטער — דאס אאץ איז ״ר״נסטע נעטאעכק״ט״? א•; טענ־עיע־טוז״, א־ן ארעס, אינט דער חרם פין די רב״ם, װאס האםן ט־ך פארשאאטן טיט קאאות און הרטות, און אאץ פאר אי־עד ריינפטער געטאעבקײט״ און ײאפ ש־ט־יט א״ך אזו־ א־ן האאז ט־ין ״פינטעאע ײד״, װאס איר ט־אגט עס ט•.־ א•; •עדן פאראנראץ אונטער און דער־ ב״ טיט דער כװנה טיך צו פארטסרן פאר אײענער פון ראטנ־ פארבאנר? און כיבין ױך טודה, צ״ט סי״פ־נטעאע ײד״ איז נעװארן א ז־דא-װארט, הויב א־ך זיך אן איבערצונעטען דע,ר- װעט ראס א .־יפישן טארקפ־םטישן קריט־קער נאר א״נפאאן אײפצװוארפן גארק•;, פיאנ־אקן ז״ער ״פינטעיע דופ״? אן רעם ״פינטעיע רוס״, אן דעם ״פינטעאע פראנצ״ז״ װאאט ק״ן נארקי .) דיך אגנ, איז דע־ י״בער נדיאש. זלטז פויזנעי, דער טאטע פון דער עיד־־אװעגונג גװי־דן ״דן אין פוידן. ) ״װפעריאד״, נומ. 8ײ, 1870.