Literarishe bleter · 1929-10-11 · 41 (11.10.1929) · p. Seite 809

זײס 809 7'סזזר $ר'שזז בלזזסזזר נוס. 41 (284)1ז א ה ר ן צײס?'ן1װ$רשזז ל ס ד ן״ זז העגן פדגן דעם ק״ין אבםורײ איז עפ נ״עט ק"ן אפרײקענוננ םון דעב עצב בא- נר'ױ: םארםץ א׳ז עם נ״עס פארב־ראז־קײטץ דארן• סען נאך עמעצן קוי׳ען זאנן, אז קונםס א'ז נ״םצ עם־ פעראנסא•.׳ איז דאם, װאס איז גוס, װאם א־ז אויפן ארס אין ז״עור- נאריםסיק — פארפ דורכזיכס־קע, ארנעסײן-נירסיקע, קאנװענצ־א- נערע — נ״םט אוסזין און הבר־הבר־ם אין קונסס? צי אפ״-ר זאר סען גרויבן אין דער גרויםער קונסט און נ״עט קרענערער ״אונ•- װעיםארקײס״ פון א־נסערנאצ־אנארע רעקארד-׳םר״בערם, ־ענע םפארטסענער פון ר״כטן ״■עאם;״, װאם זענען אזוי ענרעך א״נם אויפן צװייטן, ׳ערייבן אין רעסזערבן נרויס-זיםורנאריםס״ען נוםח און װערן רערפאר א״ביק איבערגעזעצס, פאנאנדערנע׳בופרס או־פן סארק און באיארארט פון ארװפנעבערץ א,ין װ״סער; אױ ״בראנד״ נ״שס אוניװערפאר אזן — נישס נארװעגייש? און ״פער-נינס״? און װ״סער: קברה * סארט א״ך, קיין קברה איז ביי פרצן גראד נ״םטא. און װע; אפירו יאץ איז נ״םס ד• קברה ןא־ך דער איצט נ״עס פין ס־םסי״׳ד װערסן, — פון ר״ן-קינססרער״םע רעד א־ךן א ׳בטיק ״ר״נ־• אונױוערםארע ק ו נ ם ט /■ א־ז נ״םס איר פארם •ענע אינױוערםאר- נאציאנארע פארם, װאס װארט אױף א־רע אנסדעקערם און װ״סער- •טפ-נערסץ אבער. — זאנס איר, — סע פאייעס״ס נ״םסן סיא־ז נ״םס סיעינן און סיװעט, — זאנט איר, — נ״עס... איבערזעצ;: עריעסנם: װעמען נ״ס דאס אןץ צװייטנם, עם װענרס זיך, װער עם ר״ענס, װער עם נ״ס א־בערזעצן. ק״ן ארעקװאס-קעםסרער״םע איבעדזעצוננען פון ס״םטער- װערק זעגען דאך א־בע־הו־פט נ״םס בנסצא נעסעם ״פאוסט•־ סוז םיי-װי נער״ענט װערן א•; אריג־נאר, אויב סיװיר רערקענען דעם ״םאוםט״ געסעס, נ״םס דעם א־בערזעצערם נ״םט סער: האס דער א־בערועצער א ניצוץ ״נעטע״ אין זיך — װעס ער צום נאענטססן דערנר״כן נעסע;. ןרזעצן אינ; וזן־גס ג״ס ז דעד, דעס פאר: װעס א־ן או-ך און ט סען זאגי ־סר, װי אבי באטים דער יםפראך, ז״ן ־עס א פ אוי** פרצן ינג בײ ־אדי א פא־־: י״ן :טרען־. ן דאם דארף, א״נ: ןאו קאננענאר דאס״;טרארן יינ,״ יראך אר; יענער יםנ ײעט פרץ אויך אי — :נע;ו איבערזעצונ ײערן ■סען אויפגענ: און ו א־ר אנאר-אונ־װערםאר: :אצי ױ־ן! פרן ז ט״רן סען ־פצונע װאם זענען ססוגר או!״*ן. סענט דורך יסטיק־ גי׳ הארט: א־ר / אז רו אזא ״אפ־קורם• אפי ב־ן א־ר 1 * :אצ;אפיזייט־ כיעס דעם דן קענען פרצן, ט-ײ נ״ט צונעגר״טע ג־כע־, — זאנט. ״אסרן״, װי א'ר דעם — קינסטרער, א״רער נייםסיק נ״םס-צונעגר״סע סיםרנוריקע. װארום כאסים בדוך גראזסאן האט נעסענהס ןא-ן אן אעטער- װױ>, אז פרץ אױ ןפאד װעסען׳ן פאר אים?) ״פאינעפרס״ — וז״םן סיר ראך, אז עם אױ נאר יענער א״ביקער ״נעפר״ פון רער קינםס, װאם ׳םרעקס און װעט א״ביק ׳םרעקן די רעאר־םסן. סארלאג ג. קלעצקין װארשע ירנגער היסטאריהער 3-םער ב א נ ד פרײז ** זל. שריםםן סון אקאדעםישן םעמינאר םאר ײרישע־ געשיכסע אין װארשע — בײם ײ װ .א אין װ לנע.!•ט״י באנד פרײז זל ס2 1)1'1€11ס^1 .ס<ס320-וס1¥ "ת?1/־1/וע״ 12)61ק<ז דא ני׳םט לאננ האב איך נער״ענט א ס״נוננ: םיײארט נע- װען אן אוסנליק פאר דער ״די׳םער ריטעראטור, סען זאר הערן די, װאס רוםן... ״צוריק צו פרצן(?נ). פרץ אױ ייד״ם-רוסד״ם, און ססירא ני׳םט אוניװערםאר, און ססירא נ״םט צום... איבערזעצן. יידי׳םע ׳םר״בער אבער רארםן ׳םר״בן אזוי, אז מיזאר ז״ קאנען א־בערזעצן, רכן, טארן זיי נישט ז״ן ײד״ם, װ״ר ײדי׳ם איז דער ט״ט׳ם: ראקאי וכדוסה. נע׳םריבן האט דאם אין ״פארװערטם״ א ארסי. די יידי׳םע קראםיקער, — זאגס ער, — זענען טויס. סענדערע און יםרום- עריבם זענען טויט סחסת זייער ראקארק״ט א,ין סחסת דעם, װאס דאם פיריע, װאם זיי האבן נעים־רדערט, א־ז אונטערנענאננען או־ך דור-דורות. אבער ׳םסאר — צום ׳םסארםטן — הארט ס־ט פרצן פרץ איז א ״רסדן״. פרץ האט גע׳םריבן אזוי, אז נייםט דער ״סאדער- נער ״די׳םער רייענער״ (די נענזנפיםרעך זענען סײנע — א צ.ן קאן אים םאר׳םט״ן און ני׳םט די װערס װעט אים ראזן א־בערזעצן אויף א ר׳םון םון אירע ר׳םונות. ני׳םט נאר ״רסדני׳ם״ איז פרץ — ערנער: ער אױ קאבא- ריםטיש אויך, דער ארטעח ״ב״נאכס אויפן ארסן סארק״ — קוסט אוים — איז נעיםריבן ער-פי-קברה. סיאיז נאר נייםס באקאנס, צ' ער־פי-קברת האר״י. און אזערכע קברה-זאכן, װי די ״נאריענע ק״ט״, קאן סען דאך געװים ני׳םט ״פאר׳םטיין״, ם״דן ער-פי-קברה — אוז דא גיי װער, פרצן צוריב, א סקוברי באסת... װער איז דאם סחויב? און פארװאם האט ער טאקע — ״דױער״ פרץ ס״ן איך — נייםט תופם נעװען סיט זיין ״םסעקארקע״ ןפארט א פעיקער סענט׳ם נעװעןן), אז עם איז א ׳םאד צו פאױםװענרן דעם טארענט אויף עפעם רסדנ״םע און קאבאריםט״םע זאכ;, און אז א םך נר״כער א־ז צו ׳םרייבן ״אונױוערםאר״, װארום אי דער זייער געערטער רעזעי־ פאר׳םט״ט, אי דער נאכסער געערסער איבערזעצער װעט באװיריק; א־בערצוזעצן. אזוי אבער — םאררירט סען ראך ב״דע ײערטן אויף אסאר: גי׳םט דער יידייםער ר״ענער ר״ענט (א. ארסי הארט, אז םרצן רייענט מען ני׳םטן), און ני׳םס דער איבערזעצער זעצט-איבער ני׳םט די װערט (םיהייםט: די יידי׳םע) און ני׳םט יענע װערמ (כיס״ן: די גוי׳םע). קוסע; סענטים;, ײאם ײירן דװקא אוסנריקרעך סאכן די רי- סעדאטור סיט אירע ריטעראסן און רופן.צוריק״ צו פרצן (צוריק האס קיינער ני׳םט נערוםןו — א. צ.). זענען אבער די רימעראטן, צום נריק, קרונע סענט׳םן, פאר׳םט״ען א ״דיערא״, ראזן ז״ זיך נישט נארן און ׳םר״ב; דײקא ״אונױוערסאר״ און נייםט, חס- ויםרום, ראקאר, דאם הייסט: רסדניש און קאבאאיםס״ם טאקע קרונע סענטשן. אין דער אסת;: פארװאם זארן זיי זיך קאריע סאכן די קאריערע? כידוע, שר״בט סען דאך, כדי צו װערן נערייענט סון די ״בר״טע ר״ענער-סאםן״ און כדי צו װערן א־בער- נעזעצט. דאר־ סען זיך א סוסר אראפנעסען פון פרצעם טראני־םן נורר און או־םס״דן ארע סענרעכע קאטאססראפעפ איז דאפ נעוױם זייער ״םראקטי׳ם״. איך האב נאר סורא, אז, נ״םט נעקוקס אויף דער נאנצער ,.פראקסי׳םקייט״, ײעט סען — זאר א־ך עם זאגןץ — נאך ארץ נ״םט רייענען און נאך ארץ נישט איבערזעצ;. אזוי האב איך סורא. א־ך האב אויך סורא, אז אט די נייסטע ׳םבנ״םטע ״פרץ- רעװיזיע״ אפערירט סיט באגריפן, ײאם זענען א היפים ביםיי סטושט׳םי. א־ך האב סורא, אז פרץ, גראד פרץ, אױ דער אוניװער- סארםטער און אסװ־נציקסטן ״ראקארעד״. אזוי האב איך סורא... און נאך דאכט זיך סיר, אז קונםט סוז האבן פארם (אזוי דאכמ זיך סיר) און אז פארם איז ק״נסאר נישט אינטערנאציא- נאי נאר — אין נאר הויכן, דורכויס סעטאפױי׳םן זינען — נאציא- נאי און זע א וײנדער: װאס אוניװערםארעד זי א־ז, דעם קינסט- רערם קונפט — ארץ נאציאנארער איז איר פארם-רבו׳ם. אזוי איז עם ׳שוין, און פרץ אױ אין דעם פרט ני׳םט קיין אויםנאם ״אינטערנאציאנארע״, ארנעס״ן-גירטיקע פארם? איז עפ נ״םט