Literarishe bleter · 1929-10-04 · 40 (4.10.1929) · p. Seite 780

זײם 780 ליסעדיעדײשע בזסםסר 2(ם. 40 (283) גאך אאעטען בצײבט דאך פארט דער פאקט, אז בעמהאװען א-ז א זון פון פיעמישן פאאקן... רערפאי טאקע היט מען עטארק אפ דעב אנזאג פון מא- רינער אי־בױױסט װאן ארדע און אױך פון קראסאן: בעטהאװעל הײםט ני׳עט מערער אודװיק פאן בעטהאװען, נאר רודװיק װאן בעטהאװע;. עוין נייעמ מער דער דײטיעער פאן, נאר דער פרעמי- יעער ו וא ן... עס איז נאך אויך דא א פאנעמישער אונטעחטיד אין דעב נאמען נופא פון בעטהאװען. ד״טיען זאנן איס אנדערע ארויס, װי פיעמער, און טאקע — װי עם מ״נען די פרעמער — פארנרײזט. נאר דאס צו באװײזן דארף מען ׳עוין ז״ן א נעבוירענער פרעמער... באמערקן: פרעמער זענען פון גערמאני״-ער ראבע. דאר־ מען זען בעטהאװען ארב נערמאנער נאך אן אנדערער זאגט נאד קראר: בעטהאװען איז א רײן-ד״ט״טער קינבטרער אין האט—ארב קינסט- אע־ טאקע - מיטן װײטן קר״נעב פיאגדער; גאנץ װ״ניק ײאב אבער דאב זענעז נא־ א״נצרנע יטטימע;. איננאנצן נענומען אבער איז מען מיטן װערק צופדירן אין בערניע און בפדט אין קרײ- נעב פיאנדערן, און נאך מערער איז דאב קר״נע יטטעטר מארין פיט״ט אײפגעריכט געװאדן... ם זם ה ש יע? י ם / ז ז י? 2 ע װעגו די ססנ בריװ פון מענדעלע מױם צו לײב בינשטאק $ גרזס פון ש, ג'2זב(רג אדײנגעטראנן אין דער קאפואיער ״בקאזקע״ און דערצו נאך האט ער זיך באנוצט מיט נ״טט קיין אמתער פאמיריע (אבראמאײיטיט אנ׳טטאט ברוידע)... נינער װוגדערט זיך, װאב ׳ט. גינזבורנ האט אין יאר 1923 נאך איץ נייטט געפונען פאר מענרעך צו דערזאנן ביזן םוף. אט װענן די ארע ענינים האב איך זיך נעװענדט ׳טריפטרעך צו ׳ט. גינזבורגן אין רעניננראד און נעבעטן איב אויפקרערן: 1) רעב נורר פון די סס1 מענדערע-ברױו, 2) די איבעריקע פרטים פון דעב אננעמפענעב פעריאד אין מענדערעם רעבן און צי זענען זײ קענ- טיק אין די ברױו, װי אויך אויף ײיפיר םיאיז ריכטיק, רויט זיין מײנונג, די מעשה מיט דער ״םקאזקע״. סיאיז אריבער א נאנץ קורצע צײט און איך האב באקומען פון ׳ט. נינזבורנן א נענויע תיטובה, װערכע איך גיב דא איבער אין רעם טײר, װאם האט אן ארנעמײגעם ריטערארי׳טן אינטערעם: — ״רעניננראד, 4 אפריר 1929. זײער נעערטער הי מ. שאריט. אײער ברױו האט מיך דערװוםט א קראנקן, דעריבער האט מײן ענט־ פער רײדער פארשפעטיקט אויף עטרעכע טענ. ״ערשטנס, װענן דעם גורר פון אבראמאװיטשם בריײ צו בינשטאקן, װאס נעפינען זיך בײ מיר זײ װערן אפגעדרוקט װערן דורך די יידישע אפטײרונג פון אינװײםקורט (איצט —- ײײם- רוםרענדי׳טע װיםניטאפטרעכע אקאדעמיע אין םינםק). צי אין איר ״צײטשריפט״, צי ארם א באזונדערע אויסנאבע — איז מיר נאך דערװײר ני׳טט באװוםט. די ברױו ײערן זיך דרוקן אין זײער ארי- נינאר (זײ זענען כמעט ארע נע׳טריבן העברעי׳ט אדער רוםי׳ט) מיט מײן ײדי׳טער איבערזעצוננ און מיט מײנע אנמערקוננען. א הערפט פון דער ברױו-קארעקציע האב איך יטוין צוגענרײט צום ררוק און אפגעיטיקט קײן מינסק. האפנטרעך, ײערן ארזא די ברױו אינניכן װערן פובריקירט און צונעננרעך פאר יעדערן, װאס אינטערעםירט זיך מיט אבראמאװיטיטם רעבן און יטאפן. ״איצט װענן דעם באװוםטן פעריאד אין אבראמאװיט׳טס רעבן. די אומ׳טמענד;, װאם האבן דעמארט אזוי נעדריקט אבראמא- װיט׳טן, האבן נעפונען אן אפקראננ אין זײנע ברױו צו בינשטאקן, אבער א ׳טװאכן, אויף װיפיר זײ קערן זיך אן צו פאקטן, נײטט צו זײן דעמארטיקער ׳טיטימוננ. זי האט גראד געפונען א בורטן אוים- דרוק אין ז״ן ײדישן ברױו פון 22 דעצעמבער 1881, װאם איך האב פובריקירט אין מײן ארטיקר און װאם איז איבערנעדרוקט אין ״מענדערע-טורעם״ ז. 34-30. א־ך רעכן, אז די מע׳טה מיט דער ״םקאזקע״ איז אן אויפנעטראכטע. א חוץ די אומשטענדן, ײאם איך האב אננעװיזן אין מײן ארטיקר (דער טויט פון זײן באנאבטער טאבטער ראשער און די פאר׳טיקוננ פון דעם בן-יחיד, מאירן) איז נעװען נאך אײן אומנריק, װאם האט נעמאכט א ׳טרעקרעכן, טיפן אײנדרוק אויף אבראמאװיט׳טן״. אט דא רינט עם באהארטן דער סוד י נינזבורנ שרײבט םיר װענן מענדערעם בן-יחיד מאיר אברא- ׳ מאװיט׳טן און יטר״בט עפ מיר פערזענרעך מ־ט דער בקיטה עם אין מײן ארטיקי־ װענן ׳ט. נ־נעדב מענדערע-ב־אנראפיע ,״ביכעי-װעלט״, דעצעמבער 1928) האב איך צװ־יטן אנדערעב גע־טרױ.;: ״נ־נער האט זיך נ״טט צונויפגעיטריבן מיט ׳ט. נינזבורנ, װער־ כער -;אן נאד א״נע־ אונז אױפקרערן דעב שװערםטן פעריאד א־ן מענרעיעם רעבן (84א1877-1) און אויפהויבן דעם פארהאנג איבער ה־ פא־יט״דענע טונקערע זײטן, אױף ײיפיר ז״ װערן בארויכטן דורך ד־ענדערעם הונדערט ברױו, װאם עי פאדמאנט און װאם זענען נאך ארץ נייטט פארעפנטירעכט״. ״האנדרט זיך װענן דער זײער װיכטיקעד זאמרוננ פון נ״טט- פובריק־דנזע בר־װ, װאם מענרערע האט געיעד־בן פון יאד 1803 אן צו זײן נאענטסטן פרײנט ר ביניטטאק, ײערכע װערן כאראקטער־- זירט א־ן ׳ט. נינזבורנם ארטיקר אין נױ-יארקער ״צוקונפט״ (1, 1923, איבערנ״ רוקט אין ״מענדערע-טורעם״*). נעבראכט פון זײ װערט אבער אין דעם ארטיקא נאר אײן-אײנציקער ברױו, און א צװ״טער —■ ברויז פארקירצט. פון דער אנדער זײט זענען נאך ארץ מיט זיכערקײט נ״טט־ אײפנעקרעדט נעװען די םבות, װאם האבן נורם נעװען דערצו, אז מענדערע זאר א־בערײסן זיין יטאפן אויף נאנצע פינף יאר צײט און זאר זיך נעפינען אין א ״טװערן, טרויעריקן געמיט א־בער זיבן ־אר צײט װענ; רעב יאזיקן מוראדיקן פער־אד א־ן מענדערעם רעבן האבן געיטריבן ר. בינשטאק (״װאםכאד״ 1884, 12); -ט. ר. ציטראן (״דר״ ר־טעדאר״־טע דורות״ 1920, 1); ׳ט. ניגזבורג (אין זײן אויבנ- דערמאנטן אדט־קר) און ר־ םבות זענען דאך ני׳טט אויפנעקרערט־ נעװאין א־ז דעי פורער מאם. ביהאי; אכעי נעמאכט יעם אײנדרוק, אז ב־ניטטאק און נ־נז- בודנ האכן ־א נעוווםט ד־ םב־ת, אבעי זײ האכן זיי נייט־ט נעווארט אנטפרעקן צוריב א יײ װיכטיקע מאטיײ;, ײאם האבן א ׳ט־־יכות צו מענדערעם פעדזענרעכן רעב;. אזו־ יטרײכ; כ־נ׳טטאק און ג־נזבו־נ, אז םיא־ז נאך נ״טט נעקומען די צ־־ט ־צו רעדן װענן ארע פיט־ב, הגם פון ב־ניטט־אקס א־ט־קי ב־ז ג־נזבורנם א־ז אד־בעי א ק־־מא-רן פיז 40 ־אר כ־ניטטאק (גע׳טטארבן 1894) האט יעם םוד נ־יטט או־םנע- זאגט. ג־נזבורג יערצ־ירט יט־וין ־א א־ן ז־־ן ארט־קר א ס״ר פון ד־ םבות. װערכע זענען נערענ;, װי ער יט־ד״בט. אי; א; אומנריקרעכעד פא־־ינ־ק־נג פ.ין א בינטר נרו־זאמע מיטפהה-נעיטעענ״ט•;, אבער עו יטטערט ז־ך אפ א־ן מ־טן און עפעם פאיבאהארט ע־ יט. ר. צ־טרא;, װ־יעי יערצײרט א־ן אריעזד צכ־ צװ״פרם נאמען א נאנצע מעשה מ־ט א ״םקאזקע״, אז א״נער א פאריטוין פון מענדערעם ״מאקםע״ האט זיך כא׳טילאם; נוקב זײן אן אכיאמאװיטיטן און דערװײזן, אז ע־ אכ־אמאוו־טיט־, א־ז נאר א נערם. איז קײנמאר ני״טט נעװען *) א־ע װערק נון מענדעדע טובר טפיים, באנד 22. דער מענדעדע־ םורעם. אויםגעקליבן דורך נחםן מ״זיל. ז״ז 44-15. פארלאג ״מענדעדע״