Literarishe bleter · 1929-10-04 · 40 (4.10.1929) · p. Seite 777

7'םער>)ר'שס בלבםער נ(ם. 40 (283) * _/יי כ 777 ^|) אויף זיך די אחרװת פאר א װעאט, װײא זי־ וזאב; נעװאאט רענ- ■ איבער א װעצמ. דער װערםארער •עאום-אפטאך װארפט ארױף די נאנצע יעואר פון דער טאהטה אויף דײטיעיאנד, אויף איר יענירוננ און אויף איר פאאק: דײט׳עראנד האט טיט א־ר טיאיטאריזט, טיט איר איכזפער■ יאא־םטי׳צער ׳עטרעבוננ בפ־דו׳ע נעװארט דעם קרינ ךי ד״טי״ע עפנטאעכע טײנונג האט בעתן קריג אדו־םנעיעטערט פארן הויפט- באװעגער פון דער טאהטה ענגאאנד, װאם זאא האבן א־ן דער טורא פאר דער ד״טעער קאנקורעכץ אויפן װעאט-טארק, אונטערגעהעצט דורך טײװאאני־עע טאכ־נאצ־עם ר״טיעראנדם ־עונא־ב און נע־עטערט ד״ט׳עראנד םאר רער נויטװענדיק״ט צו פארטײד־קן איר קױם, װאם ענגראנד האט געװאאט דורך דער טרהטה אונטערברענ- נען. עםיא אודװינ, רער רײט״עער ־עריפט׳עטעאער, באיעטעט־קט ני׳עט די דאזיקע רײטיעע הנהה װעגן דער עננא־׳עער ׳עואר און רע־ ענגאי׳עער טײװאאני־עער פאאיעקײט. אויט רי דאקוטענטן, װאם עד ברענגט אין זי־ן בוך, איז די עננא־־עע איבעראאע רעג־רוננ פ־ן ־ע- נער צ־יט, הגס צװי׳ען אירע טינ־פטארן זענען געזעםן א פא־ טרהטה-א־בהאבער, נעװען רי צוס װינציקסטן פע־זענאעך פא־- א־נטערעסירט א־ן דער טאהטה נאר טבה ד־ ענגאייעע פ־רנר־קע טינ־םטא־ן פון ערב רער טאחטה קאן אודװיג זאג;, אז זײ ה־אבן ערנםט און טיטן גאנצן הארצן געװאאט ־עאוס, און אויב זי־ האבן פאדט טיטנעהאאפן, עם זאא װערן טאחטה, א־ז ראס נעװען איבער א טראג־׳עער צונויפפאאנטערוננ פון די פאאיט־יעע נעיעעענייע;. אויפן עריעטן ארט אין דער יעוא פא־ רער טרהטה פא־נע- טע;, אויט זײנע רײך א־ן דער הקדטה: ״װין און פעטערבורג; בער- א־ן און פאי־ז גי־ען נאך ז־י א־ן ז״ער פאר׳עײדענע טיהק־ס; ראנדאן ד• אעצטע אין א סך א װייטעדן אפיעטאני״. ט־ר רוכט, אז אויט אודװ־נם אײנענעד ־ע־אדערוננ א־ן בוך נופא, איז דער דאזיקער סדר ני׳עט גאנץ פינקטאעך גע׳עטעאט. די הויפטיעואדיקע א־ז װי;, נעטרעך דעד װ־נער או־םערן-טיניסטער גראף בערבטהאאד או־ז זיין געהיאף, די װ־נער קר־נס-נראפ;, װי רודװיג רופט זײ א;. זײ האבן פיעוטו כטיעטעו געט*,יבן צו טילהטה, גײטט אפנעיטטערט זיך פאר געטײנע איגנם און גראבע פעא־עונגען, װאס אין געװי־נאעבן בירגעראעכן אעבן זעצט םען דערפאר אר״ן אין טורטע. דעס צװ־־טן ארט פארנעטען בעראין און פעטערבורנ, דעינאך עי׳עט קוטט פא- ריז: נאר סוף-כא-סוף האבן ז״ ארע א האק אין רער יעואד, דאס פאדגאסענע באוט און הרובע אײגנס אינט אויפן געװיסן פון אט די ט־נ־םטארן און גענעדאאן און ק־םר־ס נאר אויב די פ־דעי פון די טאוכות טראגן א א ע צוזאטען די יעואר פארן קריג, גייען ארו־פ ריין פונס טיעפט פון רער געיע־בטע ר־ פאאקס־טאס;. ע. אודװיג געפינט נייעט ב־י ק־ין אײן פאאק פון די אי־ראפעי׳עע פעאקער קײן סיטן פון יענאק צוס צװײט־ן פאאק א יענאה, װאס זאא קאנען זיך אויםדריקן און או־סאעבן נאר א־ן קר־נ. די טאכן האבן דעס קרינ ני׳טט נעװאאט־. די טאסן האבן אקטױו געקעטפט קענן קרינ. אין אאע הויפט׳עטעט פון א־־ראפע זענען די ארנאנױירטע ארבעטער אין יענע טעג ארויס אויפן נאס און געפארערט יע־אוס, ׳עאוס האט פאראאננט די אירעע פון דער פארברידערוננ םון די פעאקער, ׳עאוס האט פאראאנגט זײער פאא־- טייעע פראנראס, ׳עאוס האט געטאנט זי־עד דירעקטער א־נטערעס: דאס האבן ז־י ראך טיט־ זײער אעבן און באוט נעטוזט צא־לן פארן נאוםט פון די הארן נאך הער־עאפט און טאכט. טיט אטתער םיטפאט־ע און הארצ־קן ציטער ׳עיאדעדט עטיל אודװיג די פדאטעסט-פאדזאטאונגען, די טאניפעסטאציעס פון די ארבעטער אין רי הויפטיעטעט פון אייראפע און א־ן רי א־נרוםטר־ע- צענטרע;. ראס צאפאט ז־ך רער קרבן, ער װ־א ז־ך נ־יעט אאזן בינד; הענט און פ־ס פארן ארויפברענגען אויפן טזבח. אבעו־ או־ך א־ן דעס פדט זענען די דאזיקע טאםן טײער און װע־טפוא פאדן טהבר: זײ זענען געװען די אײנציקע ה־ט־ערם און טרענערס פון נעזונטן טענט־סן-פאריעטאנד אין טיט־ן די פארטוטאענדיקע, װיאדע קרינם- העצער״ע;. ער איאוםטרירט דעס דאזיקן נע־אנק ז״נעס דורך די דעטאאטיקע אויפרופן און טאניפעסטן פון די סאציאאיפטי׳עע פא־- טײען אין אאע באטײאיקטע אענדעי־; אאע רעדן זי־ אין אײן ׳עטיס פון קאארן פאר׳עטאנר און ׳סװער-װאגיקער אהר־ות פארן נורא פון א געהעצטער טענט׳עהײט. א־ן פארער־גרונט יסט־י־ט די טראגי־עע פיגור פון אײדעאן פ־רער, דעס ״אנטקרוינטן קעניג פון די ט־איאנען םון בײדע װעאט;״, פון זיסאן ז׳סארעס, װאס איס האט ד• טאהטה- צי איז ער נר״ט װידער אנצוהײבן פון דאם נײ, אויט דעס רוף פון זײנע ״מנהינים״? אויף די דאזיקע ביז גאר װיכטיקע פראגעס באדארף מען אין דער פרעםע נאטיראעך ק״ן בא־עײד נ־ישט זוכ;. דאס װאאט נעקאנט אויפקאערן נאר די יסי־נע איטעראטור. זי אאײן, די װארט-קונםט, קאן אנטפאעקן די ניעטה פון א פאאק. װי אזוי־ ז׳שע האט די א״ראפעי׳ע־אמעריקאני׳סע איט־עראט־ור פון אונזעד צײט רעאנירט אויף דער װעאט־יעחיטהץ צוער׳עט איז זי געװארן מאחטה־איטעראטור. טאחטה או; איטעראטור — אין פאוג צװײ פאר׳צטעאוננען, װאם קאנען נ־׳טט, װאס טארן נייטט צונויפנענאםן װערן אין א״נס, אונזער רור האט דעראעבט אויך די דאזיקע נ־׳טט־נאטיראעכע, ני׳צט־־אאגייטע צונויפ־ גיסונג. די איטעראטור האט ז־ך נעאאזט באצױיננען, זי איז םיט־ נעריםן געװארן פון טבוא, זי איז געװארן א ד־נסט בי־ דער טאחטה. טויזנטער און טוױנמער דרוק־בויגנפ אין אאע יטפראבן פון דער װעאט האבן בא׳טריבן, באזוננע;, בא־טײנט און באקרוינט ד־ טאהטה. דערנאך, אז די טאחטה האט זיך אויםנעאאזט־, אז דער באוט־ ט׳טאר איז ב־סאעכװײז צערונען, איז אבער אויך נאך ראם או־נ ני׳טט אויםנעאײטערט נעװאר;. אבער עס ׳ט־ט״ען ־טוין אױף פראגעס, ראס הארץ נעטט ׳ט־וין ציע;: ײאפ א־ז רא געיטע;? װי אזו• זענען טיר דאס, צױויאיזירטע, גאאטע, אויסנעפײנטע, טאי־אא־יטע א״- ראפעער און אטעריקאנער, נעײארן באוטדאריטטיקע חױת ארער ׳טפײז פאר װערעם און אײז? װי אזוי האבן זיך ראס געאאזט ארײנ- ציען אין דער באוטיקער טהוטה, װו טיר אאע האבן פאדיטפיאט און קײנער האט נייטט געװונע;? צוס צענטן ־אדצ״ט נאכן םוף פון דעי װעאט־טאהטה האט די ײעאט־איטעראטור יטוין באװיזן זיך אפצורײםן פון דער ט׳טונה־ דיקער, ני׳טט־נאטיראעכער פארבינדונג טיט דער טאהטה. עס זענען ־טוין פאראן םיטניס, אז ז־ קערט זיך אוס צו טער געװ״נאעכער הי־א־קער עבורה: ד־נען דעס ׳טאוס און יטאפן יטאוס, און דאם אעצטע ־אר ניט ׳טוין עטאעכע װערק, װאם קאנען אין פאונ דינען װי א בא־ װייז, אז בײס דורכיטניטאעכן אײראפעער האט זיך סוף־כא-סוף אויפ- געבאפט דער פ׳טוטער טענטיטאעכער נעװיסן און דער נאטיראעכער אעבנם-א־נםטינקט די געװאאטיקע פאר׳טפד״טונג, װאפ עם האט נעפונען דאס בוך פונס ביז אהער אינגאנצן אוטבאקאנטן רעטארק ״אויפן טעדב־פראנט קײן נײעם״, באװ־יזט, אז עם האט אננער־רט די דאזיקע נאטיראעכע םטרונעם פון א טענטיטנם הארץ, אז ד־ טיאיאנען קויפערם און אײענערם פונם בוך אין אאע קואטור• יטפראכן האבן אין דעם נעפונען אן אויפדרוק פאר זײערע אײנענע נעפיאן, אז דער אײראפעי׳טער טענט׳ט הײבט אן ז־ך אפצוגעבן א דין־וח׳טבון איבער די אעבנס, װאס זענען אונט־ערגעגאננע;, א־בע־ רער פראצע, װאס איז אװעק אאיבוד, א־בער די נ׳טטות, װאם זענען פארדארבן געװארן. צוס זעאביקן ציא, הנס אויף אן אנדער װעג, ׳טטרעבט אויך עי־יא אודווינ אין זײן איצט אויך באריטטן בוך ״י ו א י 1914״. אודװיג װיא בפירו׳ט, מיט פואן באװוםטזײן פונס עראעכן, נוטם־װינט׳טנדיקן אײראפעער, ארבעטן פארן ׳טאוס, װײזן ד־ יטװאר- צע, אומרײנע טקורים םון דער טאחםה — פאר א דײטיטן פובאי- קום, װאם בײ דעם איז נעװען אײננערעדט־, אז טאחטה אױ די העכםטע יטפ־ץ, ײאם א טענט־ט דערגרײכט צו א־ס. ער האט גענו־ טען זיך או־ספאר׳טן די דיפאאטאטי׳טע דאקוטענטן, װאם פדיער זענען זײ צום נרעםטן טײא געהאאטן נעװארן בסוד, נאר די נאכ־ טאחטהדיקע רעװאאוציעם האבן אדאפגעריסן פון זײ דעם ׳טאײער, און צו װײזן ״אין װארט און ביאד״, װי אזוי די טאהטה האט זיך פארקניפט. ער אאזט אן א זײט א־נגאגצן די נרויסע װירט־טאפט- אעכע, פאאיטי׳טע, נאציאנאאע פראבאעס־קנויא;, װאס זײ האבן דאס נעיטאפן די גע׳טפאנטע אטטאספער אין אײראפע. ראס איז אן ארבעמ פאר א היםטאריקער אודוױנ װיא נייטט ז״ן קײן היםטא־ ריקער, ער ײיא מער נייטט ־טיאדערן, װי א בן-דור, אאצדינג אדער דאם ײיכטיקםטע, װאם האט זיך אפגעטון אין די הויפט׳טטעט אין א״ראפע אין דעם חודיט, װאס איז פאראאפן צװי׳־טן רעם טארד אין סאראיעװא און דעם אנהײב פון אײראפעי׳טן קרינ. ער אאזט די פירנדיקע פערזענאעכקײטן פון א״ראפע, די קיסרים, טיניםטאר;, גענעראא;, אדמ־ראא;, רעדן פאר אונז, װי טענט׳טן צו מענט־־ט;. ער װײזט אונז טיט אויטענטי׳טע טקורים, װער פון זײ האט א נרעסערן און װער א קאענערן אנטײא אין דער ׳טואד, װאם דאם טענט׳טאעכע געװיםן מוז ארויפװארפן אויף די פערזאנע;, װאס האבן נעמראנן